حکم قصاص ازدید ایت الله طباطبائی
خبرگزاری پانا:پاسخ علامه طباطبایی به ˝ اشكالاتى كه در عصر حاضر به حكم قصاص مخصوصا به قصاص به اعدام مى شود˝
شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) نوشت:
علامه محمد حسین طاطبایی در ذیل تفسیر آیه شریفه ۱۷۸ و ۱۷۹ سوره مبارکه بقره با بحثی درباره قصاص به "اعتراضات و اشكالاتى كه در عصر حاضر به حكم قصاص مخصوصا به قصاص به اعدام مى شود" پاسخ داده اند. آنچه می خوانید گزارش شفقنا از بحث علامه طباطبایی در پاسخ به ابهامات است:
بحث درباره قصاص
در عصر نزول آیه قصاص و قبل از آن نیز عرب به قصاص و حكم اعدام قاتل ، معتقد بود، ولكن قصاص او حد و مرزى نداشت بلكه به نیرومندى قبائل و ضعف آنها بستگى داشت ، چه بسا میشد یك مرد در مقابل یك مرد و یك زن در مقابل یك زن كه كشته بود قصاص میشد و چه بسا میشد در برابر كشتن یك مرد، ده مرد كشته میشد، و در مقابل یك برده ، آزادى بقتل مى رسید، و در برابر مرئوس یك قبیله ، رئیس قبیله قاتل قصاص میشد و چه بسا مى شد كه یك قبیله ، قبیله اى دیگر را بخاطر یك قتل بكلى نابود میكرد.
و اما در ملت یهود؟ آنها نیز به قصاص معتقد بودند، همچنانكه در فصل بیست و یكم و بیست و دوم از سفر خروج و فصل سى و پنجم از سفر عدد از تورات آمده و قرآن كریم آنرا چنین حكایت كرده :
(و كتبنا علیهم فیها، ان النفس بالنفس ، و العین بالعین ، و الانف بالانف ، و الاذن بالاذن ، و السن بالسن ، و الجروح قصاص )، (و در آن الواح برایشان نوشتیم : یك نفر بجاى یك نفر و چشم بجاى چشم و بینى در برابر بینى و گوش در مقابل گوش و دندان در مقابل دندان و زخم در برابر زخم قصاص باید كرد).
ولى ملت نصارى بطوریكه حكایت كرده اند در مورد قتل ، به غیر از عفو و گرفتن خون بها حكمى نداشتند، سایر شعوب و امتها هم با اختلاف طبقاتشان ، فى الجمله حكمى براى قصاص در قتل داشتند هر چند كه ضابطه درستى حتى در قرون اخیر براى حكم قصاص معلوم نكردند.
در این میان ، اسلام عادلانه ترین راه را پیشنهاد كرد، نه آنرا بكلى لغو نمود و نه بدون حد و مرزى اثبات كرد، بلكه قصاص را اثبات كرد، ولى تعیین اعدام قاتل را لغو نمود و در عوض صاحب خون را مخیر كرد میان عفو و گرفتن دیه ، آنگاه در قصاص رعایت معادله میان قاتل و مقتول را هم نمود.. .
اعتراضات و اشكالاتى كه در عصر حاضر به حكم قصاص مخصوصا به قصاص به اعدام مى شود:
لكن در عصر حاضر به حكم قصاص و مخصوصا قصاص به اعدام اعتراض شده، باینكه قوانین مدنى كه ملل راقیه آنرا تدوین كرده اند، قصاص را جائز نمى داند و از اجراء آن در بین بشر جلوگیرى میكند.
مى گویند قصاص به كشتن در مقابل كشتن ، امرى است كه طبع آدمى آن را نمى پسندد و از آن متنفر است ، و چون آنرا به وجدانش عرضه میكند، مى بیند كه وجدانش از در رحمت و خدمت به انسانیت از آن منع میكند
و نیز مى گویند: قتل اول یك فرد از جامعه كاست ، قتل دوم بجاى اینكه آن كمبود را جبران كند، یك فرد دیگر را از بین مى برد و این خود كمبود روى كمبود مى شود و نیز میگویند: قصاص كردن بقتل از قساوت قلب و حب انتقام است ، كه هم قساوت را باید وسیله تربیت در دلهاى عامه برطرف كرد و هم حب انتقام را و بجاى قصاص قاتل باید او را در تحت عقوبت تربیت قرار داد و عقوبت تربیت به كمتر از قتل از قبیل زندان و اعمال شاقه هم حاصل میشود.
و نیز میگویند: جنایتكارى كه مرتكب قتل میشود تا به مرض روانى و كمبود عقل گرفتار نشود، هرگز دست به جنایت نمى زند، به همین جهت عقل آنهائیكه عاقلند، حكم میكند كه مجرم را در بیمارستانهاى روانى تحت درمان قرار دهند.
و باز میگویند: قوانین مدنى باید خود را با سیر اجتماع وفق دهد، و چون اجتماع در یك حال ثابت نمى ماند و محكوم به تحول است ، لاجرم حكم قصاص نیز محكوم به تحول است و معنا ندارد حكم قصاص براى ابد معتبر باشد و حتى اجتماعات راقیه امروز هم محكوم به آن باشند، چون اجتماعات امروز باید تا آنجا كه مى تواند از وجود افراد استفاده كند، او مى تواند مجرم را هم عقاب بكند و هم از وجودش استفاده كند، عقوبتى كند كه از نظر نتیجه با كشتن برابر است ، مانند حبس ابد و حبس سالهائى چند كه با آن هم حق اجتماع رعایت شده و هم حق صاحبان خون .
پاسخ به همه این اشكالات و بیان فلسفه تشریع در یك آیه قرآنی:
این بود عمده آن وجوهى كه منكرین قصاص به اعدام براى نظریه خود آورده اند.
و قرآن كریم با یك آیه به تمامى آنها جواب داده ، و آن آیه : (من قتل نفسا بغیر نفس ، او فساد فى الارض ، فكانما قتل الناس جمیعا، و من احیاها فكانما اءحیا الناس جمیعا)، (هر كس انسانى را كه نه مرتكب قتل شده و نه فسادى در زمین كرده ، بقتل برساند، مثل این است كه همه مردم را كشته ، و كسى كه یكى را احیاء كند، مثل این است كه همه را احیاء كرده باشد).
بیان این پاسخ این است كه قوانین جاریه میان افراد انسان ، هر چند امورى وصفى و اعتبارى است كه در آن مصالح اجتماع انسانى رعایت شده ، الا اینكه علتى كه در اصل ، آن قوانین را ایجاب میكند، طبیعت خارجى انسان است كه انسان را به تكمیل نقص و رفع حوائج تكوینیش دعوت مى كند.
و این خارجیت كه چنین دعوتى میكند، عدد انسان و كم و زیادى كه بر انسان عارض مى شود نیست ، هیئت وحدت اجتماعى هم نیست ، براى اینكه هیئت نامبرده خودش ساخته و پرداخته انسان و نحوه وجود اوست ، بلكه این خارجیت عبارتست از طبیعت آدمى كه در آن طبیعت یك نفر و هزاران نفرى كه از یك یك انسانها تركیب مى شود فرقى ندارد، چون هزاران نفر هم هزاران انسان است و یك نفر هم انسان است و وزن یكى با هزاران از حیث وجود یكى است .
و این طبیعت وجودى بخودى خود مجهز به قوى و ادواتى شده كه با آن از خود دفاع میكند، چون مفطور، به حب وجود است ، فطرتا وجود را دوست میدارد و هر چیزى را كه حیات او را تهدید میكند به هر وسیله كه شده و حتى با ارتكاب قتل و اعدام ، از خود دور میسازد و به همین جهت است كه هیچ انسانى نخواهى یافت كه در جواز كشتن كسیكه میخواهد او را بكشد و جز كشتنش چاره اى نیست شك داشته باشد و این عمل را جائز نداند.
و همین ملت هاى راقیه را كه گفتید: قصاص را جائز نمیدانند، آنجا كه دفاع از استقلال و حریت و حفظ قومیتشان جز با جنگ صورت نمى بندد، هیچ توقفى و شكى در جواز آن نمیكنند، و بى درنگ آماده جنگ میشوند، تا چه رسد به آنجا كه دشمن قصد كشتن همه آنان را داشته باشد.
و نیز مى بینید كه این ملل راقیه از بطلان قوانین خود دفاع میكنند، تا هر جا كه بیانجامد، حتى بقتل ، و نیز مى بینید كه در حفظ منافع خود متوسل به جنگ میشوند البته در وقتى كه جز با جنگ دردشان دوا نشود.
و بخاطر همین جنگهاى خانمان برانداز و مایه فناى دنیا و هلاكت حرث و نسل است كه مى بینیم لایزال ملت هائى خود را با سلاح هاى خونینى مسلح میكنند و ملت هائى دیگر براى اینكه از آنها عقب نمانند و در روز مبادا بتوانند پاسخ آنان را بگویند، میكوشند خود را به همان سلاح ها مسلح سازند و موازنه تسلیحاتى را برقرار سازند.
و این ملت ها هیچ منطقى و بهانه اى در این كار ندارند، جز حفظ حیات اجتماع و رعایت حال آن ، و اجتماع هم جز پدیده اى از پدیده هاى طبیعت انسان نیست ، پس چه شد كه طبیعت كشتارهاى فجیع و وحشت آور را و ویرانگرى شهرها و ساكنان آن را براى حفظ پدیده اى از پدیده هاى خود كه اجتماع مدنى است جائز مى داند ولى قتل یك نفر را براى حفظ حیات خود جائز نمى شمارد؟ با اینكه بر حسب فرض ، این اجتماعى كه پدیده طبع آدمى است ، اجتماعى است مدنى .
و نیز چه شد كه كشتن كسى را كه تصمیم كشتن او را گرفته ، با اینكه هنوز نكشته ، جائز مى داند ولى قصاص كه كشتن او بعد از ارتكاب قتل است ، جائز نمیداند؟ و نیز چه شد كه طبیعت انسانى حكم میكند به انعكاس وقایع تاریخى و میگوید (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره ، و من یعمل مثقال ذرة شرا یره )، (هر كس به سنگینى ذره اى عمل خیر كند آنرا مى بیند و هر كس به سنگینى ذره اى شر مرتكب شود آنرا مى بیند) كه هر چند كلام قرآن است ولى زبان طبیعت آدمى است و خلاصه براى هر عملى عكس العمل قائل است ، و این عكس العمل را در قوانینى كه جعل میكند، رعایت میكند ولكن كشتن قاتل را ظلم و نقض حكم خویش میداند؟.
علاوه بر آنچه گذشت قرآن كریم و قانون اسلام در تمامى دنیا چیزى كه بهاى انسان شود و میزانى كه با آن میزان بتوان انسان را سنجید، سراغ نمیدهد مگر یك چیز، آنهم ایمان به خدا و دین توحید است ، و بر این حساب وزن اجتماع انسانى و وزن یك انسان موحد، نزد او برابر است و چون چنین است حكم اجتماع و فرد نزد او یكسان مى باشد، پس اگر كسى مؤمن موحدى را بكشد،
در اسلام با كسیكه همه مردم را بكشد یكسان است ، بخاطر اینكه هر دو به حریم حقیقت تجاوز نموده ، هتك حرمت آن كرده اند. همچنانكه قاتل یك نفر با قاتل همه مردم از نظر طبیعت وجود یكسان است .
و اما ملل متمدن دنیا كه به حكم قصاص اعتراض كرده اند، همانطور كه در جوابهاى ما متوجه شدید، نه براى این است كه این حكم نقصى دارد، بلكه براى این است كه آنها احترامى و شرافتى براى دین قائل نیستند، و اگر براى دین حد اقل شرافتى و یا وزنى معادل شرافت و وزن اجتماع مدنى قائل بودند تا چه رسد به بالاتر از آن هر آینه در مسئله قصاص همین حكم را میكردند.
از این هم كه بگذریم اسلام دینى است كه براى دنیا و همیشه تشریع شده نه براى قومى خاص و امتى معین و ملل راقیه دنیا اعتراضى كه به حكم قصاص اسلام كرده اند از این رو بوده كه خیال كرده اند افرادش كاملا تربیت شده اند و حكومت هایشان بهترین حكومت است ، و استدلال كرده اند به آمارگیرى هایشان كه نشان داده در اثر تربیت موجود، ملت خود بخود از كشتار و فجایع متن فرند و هیچ قتلى و جنایتى در آنها اتفاق نمى افتد، مگر بندرت و براى آن قتل نادر و احیانى هم ، ملت به مجازات كمتر از قتل راضى است ، و در صورتى كه این خیال ایشان درست باشد اسلام هم در قصاص كشتن را حتمى و متعین ندانسته ، بلكه یك طرف تخییر شمرده و طرف دیگر تخییر را عفو دانسته است .
بنابراین چه مانعى دارد حكم قصاص در جاى خود و به قوت خود باقى بماند، ولى مردم متمدن ، طرف دیگر تخییر را انتخاب كنند و از عقوبت جانى عفو نمایند ؟.
همچنانكه آیه قصاص هم خودش به این معنا اشاره دارد، مى فرماید: هر جنایتكار قاتل كه برادر صاحب خونش از او عفو كرد و به گرفتن خون بها رضایت داد، در دادن خون بها امروز و فردا نكند و احسان او را تلافى نماید، و این لسان ، خود لسان تربیت است مى خواهد به صاحب خون بفرماید: (در عفو لذتى است كه در انتقام نیست ) و اگر در اثر تربیت كار مردمى بدینجا بكشد، كه افتخار عمومى در عفو باشد، هرگز عفو را رها نمى كنند و دست به انتقام نمیزنند.
(و لكن مگر دنیا همیشه و همه جایش را این گونه اجتماعات راقى متمدن تشكیل داده اند؟ نه بلكه براى همیشه در دنیا امت هائى دیگر هستند، كه درك انسانى و اجتماعیشان به این حد نرسیده ،) لاجرم در چنین اجتماعات مسئله صورت دیگرى بخود مى گیرد، در چنین جوامعى عفو به تنهائى و نبودن حكم قصاص ، فجایع بار مى آورد، به شهادت اینكه همین الان به چشم خود مى بینیم ، جنایتكاران كمترین ترسى از حبس و اعمال شاقه ندارند و هیچ اندرزگو و واعظى نمیتواند آنها را از جنایتكارى باز بدارد.
براى اینگونه مردم ، زندان جاى راحت ترى است ، حتى وجدانشان هم در زندان آسوده تر است و زندگى در زندان برایشان شرافتمندانه تر از زندگى بیرون از زندان است كه یك زندگى پست و شقاوت بارى است ، و به همین جهت از زندان نه وحشتى دارند و نه ننگى و نه از اعمال شاقه اش مى ترسند، و نه از چوب و فلك آن ترسى دارند.
و نیز به چشم خود مى بینیم (در جوامعى كه به آن پایه از ارتقاء نرسیده اند و حكم قصاص هم در بینشان اجراء نمى شود، روز بروز آمار فجایع بالاتر میرود، پس نتیجه مى گیریم كه حكم قصاص حكمى است عمومى ، كه هم شامل ملل راقیه میشود، و هم شامل غیر ایشان ، كه اكثریت هم با غیر ایشان است .
اگر ملتى به آن حد از ارتقاء رسید، و بنحوى تربیت شد كه از عفو لذت ببرد، اسلام هرگز به او نمى گوید چرا از قاتل پدرت گذشتى ؟ چون اسلام هم او را تشویق به عفو كرده و اگر ملتى همچنان راه انحطاط را پیش گرفت و خواست تا نعمت هاى خدا را با كفران جواب بگوید، قصاص براى او حكمى است حیاتى ، در عین اینكه در آنجا نیز عفو به قوت خود باقى است .
و اما این كه گفتند: راءفت و رحمت بر انسانیت اقتضاء مى كند قاتل اعدام نشود، در پاسخ مى گوئیم بله ولكن هر راءفت و رحمتى پسندیده و صلاح نیست و هر ترحمى ف ضیلت شمرده نمى شود، چون بكار بردن راءفت و رحمت ، در مورد جانى قسى القلب ، (كه كشتن مردم برایش چون آب خوردن است )، و نیز ترحم بر نافرمانبر متخلف و قانون شكن كه بر جان و مال و عرض مردم تجاوز میكند، ستمكارى بر افراد صالح است و اگر بخواهیم بطور مطلق و بدون هیچ ملاحظه و قید و شرطى ، رحمت را بكار ببندیم ، اختلال نظام لازم مى آید و انسانیت در پرتگاه هلاكت قرار گرفته ، فضائل انسانى تباه مى شود، همچنان كه آن شاعر فارسى زبان گفته :
(ترحم بر پلنگ تیز دندان - ستم كارى بود بر گوسفندان )
و اما اینكه داستان فضیلت رحمت و زشتى قساوت و حب انتقام را خاطرنشان كردند.
جوابش همان جواب سابق است ، آرى انتقام گرفتن براى مظلوم از ظالم ، یارى كردن حق و عدالت است كه نه مذموم است و نه زشت ، چون منشا آن محبت عدالت است كه از فضائل است ، نه رذائل ، علاوه بر اینكه گفتیم : تشریع قصاص به قتل تنها بخاطر انتقام نیست ، بلكه ملاك در آن تربیت عمومى و سد باب فساد است .
و اما اینكه گفتند: جنایت قتل ، خود از مرض هاى روانى است كه باید مبتلاى بدآن را بسترى كرد و تحت درمان قرار داد، و این خود براى جنایتكار عذرى است موجه، در پاسخ مى گوئیم همین حرف باعث میشود قتل و جنایت و فحشاء روز بروز بیشتر شود و جامعه انسانیت را تهدید كند، براى اینكه هر جنایتكارى كه از قتل و فساد لذت مى برد، وقتى فكر كند كه این سادیسم جنایت ، خود یك مرض عقلى و روحى است ، و او در جنایتكاریش معذور است و این حكومتها هستند كه باید اینگونه افراد را با یك دنیا راءفت و دلسوزى تحت درمان قرار دهند و از سوى دیگر حكومت ها هم به همین معنا معتقد باشند البته هر روز یكى را خواهد كشت و معلوم است كه چه فاجعه اى رخ خواهد داد.
و اما این كه گفتند: بشریت باید از وجود مجرمین استفاده كند و به اعمال شاقه و اجبارى وادار سازد و براى اینكه وارد اجتماع نباشند و جنایات خود را تكرار نكنند، آنها را حبس كنند، در پاسخ مى گوئیم : اگر راست میگویند، و در گفته خود متكى به حقیقت هستند، پس چرا در موارد اعدام قانونى كه در تمامى قوانین رائج امروز هست ، به آن حكم نمى كنند؟، پس معلوم مى شود در موارد اعدام ، حكم اعدام را مهم تر از زنده ماندن و كار كردن محكوم تشخیص میدهند در سابق هم گفتیم كه فرد و جامعه از نظر طبیعت و از حیث اهمیت یكسانند.
ارسال دیدگاه