كاركرد و نقش فضای سبز در شهرها
خبرگزاری پانا: گسترش روز افزون جمعیت شهری، موجب تغییر ساختار و عملکرد اراضی شهری و پیرامونی شده است. از مهمترین اثرات کالبدی – فضایی رشد شهرنشینی می توان به تخریب و تغییر کاربری های فضای سبز اشاره نمود.
مقدمه:
گسترش روز افزون جمعیت شهری، موجب تغییر ساختار و عملکرد اراضی شهری و پیرامونی شده است. از مهمترین اثرات کالبدی - فضایی رشد شهرنشینی می توان به تخریب و تغییر کاربری های فضای سبز اشاره نمود. فضاهای سبز و باز شهری، بازماندگان طبیعت در شهر محسوب می شوند که در نتیجه توسعه بی رویه شهری، دچار تغییرات کمی و کیفی شده اند و این تحولات، اثرات اکولوژیکی و اقتصادی، اجتماعی زیادی را همراه داشته است.. فضای سبز شهری بر اساس کارکردهای متنوع خود، نقش برجسته ای را ارتقاء کیفیت زندگی شهروندان ایفا می کند و از این رو عامل کلیدی درشکل گیری شهر پایدار می باشد.
در آستانه ورود به هزاره جدید، پدیده شهری شدن جهان حكایت از تولید نوعی سیاره شهری دارد، از آنجا كه این پدیده با قطبی شدن و تمركزگرایی جمعیت همراه است توازن نظام های اسكان را بر هم می زند و اصلاحات كالبدی فیزیكی را در سیستم شهرهای متمركز می طلبد. با مروری گذرا به شهری شدن جوامع بشری در میابیم روند شهرنشینی تا قرن ۱۸ میلادی به دلیل وابستگی به اقتصاد شهرها به كشاورزی، روند كندی داشته است وبه همین خاطر ازیك تعادل نسبی در نظام سلسله مراتب سكونتگاهها برخوردار بوده ولی چنین تعادلی با ظهور انقلاب صنعتی و چرخش اصلی در اقتصاد شهری و افزایش درآمدهای شهر ناشی از تولیدات صنعتی و تجارت موجب مهاجرت مردم به شهرها و افزایش كمی جمعیت شهرها به همراه توسعه فیزیكی افسار گسیخته شهرها تا بحال شده است. چنین روندی با یك قرن تاخیر در كشور ما ایران با ظهور انقلاب سرمایه داری و فروپاشی نظام های سنتی كشاورزی و استقرار منابع درآمدی جدیدی نفت بصورت مستقل از اقتصاد كشاورزی و بدون ارتباط شهر با روستا به وقوع پیوسته است. بنابراین برنامه ریزی شهری با تاكید بر كاربری زمین، درتعیین سرانه ها و استانداردها جهت دسترسی عموم و بالا بردن كیفیت
زندگی مردم اهمیت بسزایی یافته است. فضاهای سبز و پارك های شهری نیز بعنوان یكی ازشاخص های توسعه یافتگی جوامع مطرح می باشند . مهمترین تاثیر فضای سبز( پارك های شهری) در شهرها تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، لطافت هوا و جذب گرد خاك است. بنابراین برخورداری از كاربری های فضای سبز ( پارك های شهری) در شهرها برای گذران اوقات فراغت و تماس مستقیم شهروندان با محیط طبیعی به عنوان یكی از كاربری های پیشنهادی ضرورتی اجتناب ناپذیر است. چنانچه لوكوربوزیه برای وجود فضای سبز شهری اهمیت زیادی قائل شده است و اعتقاد دارد از هر ۱۰ واحد فضای شهری برای سكونت باید نه واحد آن فضای سبز باشد.
۱- كاركردهای فضای سبز در شهرها:
فضای سبز شهری براساس كاركرد های متنوع خود نقش برجسته ای درارتقای كیفیت زندگی شهروندان ایفاء می كند واز این رو عامل كلیدی در شكل گیری شهری پایدار می باشد.
كاركردهای عمده فضای سبز در شهرها شامل موارد زیر می باشد:
الف- محیطی:
جلوگیری از فرسایش خاك، كاهش آلودگی صوتی، پایداری میكرو اقلیم، كاهش اثرات باد، زیبا سازی شهری و تصفیه آب و هوا.
ب- اقتصادی:
توسعه پایدار، توسعه پایدار شهر، كیفیت بالای زندگی
ج- اجتماعی و روحی روانی:
كاهش فشار واسترس، بالا بردن میزان مشاركت پذیری شهروندان، تقویت وابستگی های اجتماعی.
۲- نقش های عمده فضای سبز:
- افزایش رطوبت نسبی :
فضای سبز در شكل درختی، به علت گسترش سطح برگی نسبت به سایر اشكال گیاهی، می تواند از طریق تعریق، سبب افزایش رطوبت نسبی و لطافت هوا شود. عمل تعریق درختان با جذب كالری همراه است . بدین سان نواری از گیاهان به پهنای ۵۰ تا ۱۰۰ متر، گرما را ۳ تا ۴ درجه نسبت به مركز شهر كاهش می دهند. در عین حال ۵۰ درصد رطوبت هوا را می افزاید، تفاوت دمایی كه حاصل می شود، موجب كاهش اندكی در فشار هوا می شود. كاهش در فشار هوا، بادهای به سرعت ۱۲ كیلومتر در ساعت را پدید می آورد و همین بادها كافی است تا هوای یك شهربزرگ را ظرف یك ساعت بطور كامل عوض و پاكیزه كند.
- مقابله با جزایر گرما:
پژوهشگران نواحی شهری را جزایر گرما به شمار می آورند، زیرا سطوح تیره ی زمین در شهرها ۳ تا ۵ درجه سانتی گراد بیش از زمین های مجاور،گرمای خورشید را روزانه جذب می كنند و از این راه در ۳۰ درصد از آلودگی های هوا سهیم می باشند.
- كاهش میزان سرب:
مقایسه تطبیقی درختان با سایر اشكال گیاهی، نظیرگیاهان علفی و گیاهان زراعی، نشان می دهد كه درختان ۱۰ تا ۲۰ برابرگیاهان علفی و۲ برابرگیاهان زراعی توان سربگیری دارند.
- عملكرد های اجتماعی - روانی فضای سبز:
انسان در هر شرایطی به چند ساعت سکوت و آرامش نیاز دارد . این نیاز با فشردگی جمعیت در محل مسکونی و زندگی آپارتمان نشینی در آینده بیشتر هم خواهد شد، بنابراین از این دیدگاه نیز ایجاد و توسعه فضای سبز شهری که انسان بتواند دست کم روزانه ساعتی را در آرامش و دور از هیاهو بگذراند، به صورت ضرورت واقعی خودنمایی می کند. امروزه جامعه شناسان و روان شناسان و پزشكان بر این باورند كه فضای سبز افزون بر تامین بهداشت جو و محیط مكان های مسكونی، نقش مثبت در سلامتی شهروندان بر عهده دارد. آرامشی كه انسان در سایه یك درخت احساس می كند تاحد به جذب پرتوهای مادون قرمز خورشیدتوسط درخت ومقداری نیز به جذب پرتوهای ماوراءبنفش مربوط می شود
- جذب گرد و غبار:
درختان به سبب پراكندگی شاخ و برگ خود در تمام زوایا و سطوح نقش یك گردگیر عمل می كنند طی بررسی های به عمل آمده یك هكتار از فضای سبز كه حدودا ۲۰۰ درخت درآن كاشته شده باشد تا ۶۸ تن گرد و غبار را در هر بارندگی در خود جذب می كند.کاملا واضح است که با وجود چنین درختانی زدودن۶۸ تن گرد و غبار رایگان خواهد شد، درصورتیکه بدون این درختان،بایدهزینه بسیاری رابرای این کار اختصاص داد.
- تولید اكسیژن:
هوای مورد نیاز انسان در روز حدودا ۱۵ كیلو گرم است از این مقدار هوا ۷۸ درصد نیتروژن و ۲۱ درصد اكسیژن تشكیل می دهد. مثلا ۰.۰۳% گازکربنیک سریعا به مرگ انسان منتهی می شود. تاكید می شود كه مقدار زیادی از اكسیژن آزاد شده در طبعیت از طریق فضای سبز تولید می گردد.حال اگر درخت و فضای سبز وجود نداشته باشد مشکل انسان در رابطه با جود گازکربنیک در هوا و کمبود اکسیژن به خوبی نمایان می شود. برای مثال ۵/۱متر مربع چمن کوتاه نشده می تواند به اندازه یک انسان در یک سال اکسیژن تولید کند. .
-تولید فیتونسید: ( Fytvnsyd )
بررسی دانشمندان محیط زیست نشان می دهد كه درختانی مانند گردو، كاج، نراد، بلوط، فندق، بید، افرا، زبان گنجشك وداغداغان از خود ماده ای به نام فیتونسید در فضا رها می سازند كه برای بسیاری از باكتری ها و قارچ های تك سلولی و برخی از حشرات ریز اثر كشندگی دارد و بر روی انسان اثر فرح بخشی دارد دلیل این امر را دانشمندان چنین بیان می کنند : مغز انسان از دو نیمکره چپ و راست تشکیل شده است . نیمکره راست در تنظیم احساس غریزی و طبیعی انسان مانند احساس محبت، خواب و نیازهای دیگر طبیعی نقش دارد و در حالی نیمکره چپ کار به نظم کشیدن کارهای مکانیکی انسان مانند تنظیم وقت و سر وقت حاضر بودن را بعهده دارد. انسان شهر نشین بدلیل درگیری در کارهای روزمره و شرایط محیط زیست شهری به مراتب کار بیشتری از نیمکره چپ خود می کشد که این امر موجب اختلال بین دو نیمکره مغز و در نتیجه عملکرد طبیعی مغز انسان می گردد. دانشمندان پی بردند که درختان به سبب رهاسازی مواد شبیه فیتونسید می توانند تعادل بین دو نیمکره مغز را بخوبی برقرار ساخته و حالت طبیعی و آرامش بخشی را به انسان ارزانی دارد. .
- تعدیل آب وهوا:
درختان با تعریق و تعرق خود نقش حساسی در كاهش دمای میكروكلیما و افزایش رطوبت نسبی هوا ایفا می كنند دمای یك هكتار فضای سبز در مرداد ماه تا ۵/۴ درجه كمتر از فضای مجاور خالی از درخت است و به همین نحو رطوبت نسبی درون یك هكتار فضای سبز تا ۱۱ درصد بیش از محیط خارج اندازه گیری شده است . با تعدیل دو پارامتر یاد شده فضای سبز، میکروکلیمایی به وجود می آورد که آسایش فیزیکی مناسبی برای زیست انسان در پی دارد. .
- استفاده عملی از گیاهان : استفاده عملی از گیاهان را به چهار دسته می توان تقسیم كرد:
- كاربرد گیاهان در معماری:
عناصر معماری ، تقسیم فضا ، کنترل و ایجاد محوطه های خصوصی
الف- كاربرد مهندسی گیاهان:
کنترل و تثبیت خاک، کنترل صدا، پاکیزه سازی هوا، کنترل ترافیک، کنترل انعکاس و نورهای مزاحم
ب- كاربرد گیاهان برای كنترل شرایط اقلیم:
کنترل اشعه خورشید، کنترل باد، کنترل باران، کنترل درجه حرارت
ج- كاربرد زیبایی گیاهان:
- نقش گیاهان در كاهش آلودگی صدا :
امروزه دانشمندان ثابت كرده اند كه درختان ودرختچه ها می توانند در كاهش آلودگی صدا موثر باشند. بهر حال كیفیت كاهش صدا در درختان ودرختچه های مختلف برحسب اندازه برگ، تراكم شاخه وبرگ، نوع وبلندی درخت تفاوت دارد. درختانی كه در حاشیه خیابان ها ایجاد شده اند اثركاهندگی بیشتری نسبت به دیواره های پیش ساخته وساختمانی دارد.
بطور کلی گیاهان و درختان به طرق زیر باعث تقلیل صدا می شوند:
الف- جذب صدا: ارتعاش امواج صوتی بوسیله برگ ها و شاخه های درختان جذب می شود. تراکم درختان و زبری برگ ها و پر برگ بودن درختان باعث جذب صداهای ناهنجار می شود.
ب- تیپ درختکاری و تراکم عرض کاشت درختان و بلندی آنها در کاهش آلودگی صوتی موثر بسیار است.
ج- سوزنی برگ ها اگر چه اثر کمتری درکاهش صدا دارند ولی به علت همیشه سبز بودن دارای اثر دائمی هستند.
- كنترل ترافیك:
آرایش فضای سبز در محور های درون شهری عامل موثری در كنترل ترافیك داشته، بدین صورت كه كاشت اصولی درختان در مكان های مناسب به عنوان نشانه ای آشنا در هدایت رفت و آمد ها بسیار موثراست.
- معماری شهرها:
فضای سبز جایگزین مناسبی برای سایر مصالح مورد استفاده در معماری جهت تقسیم ایجاد حفاظ، خلوتگاه و فضای خصوصی و غیره بشمار می رود.
- كنترل باد:
فضای سبز بویژه درختان در صورت كاشت مناسب و هدفمند می توانند در بخش های مورد نظر و تغییر جهت آن در سمت دلخواه بسیار موثر باشند .
- تفرج گاه:
فضای سبز در شكل دهی هر نوع سیستم تفرجگاهی موثر بوده و عاملی در گذران اوقات فراغت مردم بشمار می رود. ایجاد سایه، چشم انداز وهوای پاك از جمله عواملی هستند كه درشكل دهی تفرج گاه ها حضور فضای سبز را ضروری می كنند.
- کنترل تششعات و بازتاب نور:
فضای سبز در شهرها ضمن کنترل تششعات خورشید از بازتاب نورهای مزاحم و خیره کننده می توانند جلوگیری کنند .
- جذب فون:
فضای سبز، طیعت بی جان شهرها را به سوی سیستم های طبیعی سوق داده و سبب جذب فون ویژه ای می شوند که فضای بی روح آنها را قابل تحمل تر می کند.
- تاثیر روانی:
فضای سبز به ویژه رنگ سبز یا تغییرات فصلی آن دارای اثرات روانی بسیار موثری است . راچر ولریخ در تحقیقی که در زمینه اثرات روانی درختان و فضای سبز روی دوره بهبودی بیماران در یک بیمارستان انجام داد به این نتیجه رسید که فضای سبز می تواند دوره بستری بیماران را کوتاه کند و وجود درختان و فضای سبز دوره نقاهت بیماران را ۸ درصد کاهش می دهد. .
- ذخیره انرژی :
کاشت صحیح درختان می تواند بر روی مصرف انرژی در ساختمان ها تاثیر قابل ملاحضه ای داشته باشد. هزینه گرم کردن یا خنک کردن ساختمان ها در صورت کاربرد درختان کاهش می یابد. درختان باعث جذب ۹ درصد انرژی خورشیدی در تابستان شده و گرمای داخلی ساختمان ها را می توانند کاهش دهند.
- تاج بری یا برگاب: درختان با جذب برگاب( interception ) می توانند حرکت و جریان آب را در سطح غیر قابل نفوذ شهر کند کرده و حرکت آب در سطح شهر را به تاخیر بیندازند. سوزنی برگان تا ۴۰ درصدوپهن برگاه تا ۲۰ درصد توانایی دارند که آب باران راگرفته ودوباره بعد ازتبخیر به فضا برگردانند.
تدوین و گرد آوری : محمد اصغریان رستمی
کارشناس ارشد برنامه ریزی شهری
ارسال دیدگاه