پادشاهان فرفوت و شاهزادگان جوان

خبرگزاری پانا: نگاهی به جابجایی نرم قدرت در قطر، علل وقوع و آثار و پیامدهای منطقه ای آن نشان از تحولاتی در کشورهایی دارد که حکام سالخورده و شاهزادگان جوان در جهت گیری آشکا در مقابل یکدیگر قرار گرفته اند.

کد مطلب: ۱۰۱۵۳۶
لینک کوتاه کپی شد

مقدمه

شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی ۶۱ ساله قدرتی را که خود در سال ۱۹۹۵ با زور و کودتا از پدرش تصاحب کرده بود، پس از ۱۸ سال حکمرانی به پسرش شیخ تمیم ۳۳ ساله واگذار کرده است. علل و عوامل و چرایی این جابجایی و تأثیر آن در سیاست داخلی و خارجی دوحه و همچنین پیامدهای و برآیندهای منطقه ای حاصل از آن نکات عمده ای است که اذهان تحلیل گران علاقه مند به تحولات قطر را به خود جلب کرده است. چرا که در بین کشورهای عربی به ندرت دیده شده است که پادشاهی که در قید حیات بوده است، بخواهد قدرت را به سادگی و بطور کامل و با میل و رغبت ظاهری خویش به جانشین خود واگذار کند.

در حقیقت آنچه که طی روزهای گذشته در عرصه سیاسی قطر صورت گرفت نه یک اتفاق صرف و ساده، بلکه یک اقدام بی سابقه و به مفهوم واقعی کلمه یک «کودتای نرم» بود که حقیقتاً خارجی ها و در رأس آن آمریکایی ها نقش «اصلی» و در عین حال اساسی را در تحقق آن بر عهده داشتند. کما اینکه دو عامل دیگر یعنی«اختلاف داخلی در بین خاندان حاکم و آل ثانی و آل مسند» و همچنین «شکست سیاست خارجی قطر و عدم تکمیل پرونده های محوله» به این کشور را نیز می توان به عنوان عوامل فرعی و مکمل در بروز این رویداد مهم ارزیابی نمود.

متغیرهای نقش آفرین در کناره گیری شیخ حمد از قدرت

واقعیت این است که روند انتقال آرام قدرت در قطر و واگذاری مسالمت آمیز آن به شیخ تمیم بن حمد را نمی‌توان امری طبیعی و عادی ارزیابی کرد؛ به ویژه برای فردی همچون شیخ‌ حمد که خود از طریق کودتا قدرت را از پدرش گرفته و روابط تنگاتنگی با غرب داشت. با وجود اینکه برخی از ناظران بین المللی بر این باروند که جابجای قدرت در قطر با دو هدف عمده به این طریق که از یک سو با پیش دستی امیر قطر در دعواهای درون حاکمیتی، قدرت در دستان خاندان آل ثانی باقی ماند و از سوی دیگر در جامعه این تصور شد که امیر جدید شاید بتواند سرمنشا تحولات اجتماعی باشد صورت گرفته است ولی با این حال همانطور که در سطور بالا نیز اشاره شد در کناره گیری شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی از قدرت و واگذاری تخت سلطنت به ولیعهد ۳۳ ساله این کشور عوامل متعددی نقش آفرینی کرده اند که می توان آن ها را در چارچوب دو عامل مشخص یکی با «ماهیت داخلی» و دیگری با «ماهیت خارجی» مورد بررسی قرار داد. فلذا جابجایی نرم فدرت در قطر در دو سطح قابل تجزیه و تحلیل است.

عامل نخست را می توان تحت عنوان «اختلاف داخلی در بین خاندان حاکم و آل ثانی و آل مسند» نام برد که به عنوان یک عامل فرعی در کناره گیری شیخ حمد بین خلیفه از قدرت تأثیرگذار بوده است. در این راستا می توان به اختلاف بین امیر قطر با حمد بن جاسم نخست وزیرش اشاره کرد که نخست وزیر متهم به طراحی کودتا علیه امیر بوده است. بویژه اینکه حمد بن جاسم نخست وزیر چندی پیش به نزدیکان خویش گله کرده بود که امیر قطر و خانواده او در پس پرده رسوایی دخترش در لندن قرار داشتند. از سوی دیگر شیخ موزه همسر امیر قطر که از عشیره آل مسند است، با توجه به بیماری همسرش و مبادا اینکه در صورت مرگ وی، نخست وزیر یکه‌تاز عرصه سیاسی شود و به قدرت دست یابد، در اقدامی پیش دستانه و با استفاده از نفوذ خود با تأکید بر این نکته که موزه در این راه حمایت کشورهای غربی از جمله آمریکا را با خود به همراه داشت، امیر قطر را مجاب کرده بود که قدرت را به پسرش واگذار کند. عمق این اختلاف تا جایی پیش رفت که این امر خود را در اولین اقدام امیر جدید در برکناری «حمد بن جاسم» نخست وزیر کهنه کار، با نفوذ و قدرتمند قطر که بیش از یک دهه هدایت و سکان دو پست مهم یعنی نخست وزیری و وزارت خارجه را بر عهده داشت نشان داد.

عامل دوم و در عین حال اصلی در کناره گیری شیخ حمد از قدرت به ماهیت خارجی آن و در واقع به نقش آمریکایی ها در این فرآیند بر می گردد که از یک نقطه نظر این جابجایی به علت شکست سیاست خارجی قطر و عدم تکمیل پرونده های محوله به این کشور از سوی آمریکا صورت گرفت که این تغییر در قدرت همچنین می تواند هشداری جدی به سران دیکتاتور منطقه به ویژه آل سعود باشد که مدت هاست از اختلافات عمیق درون حکومتی بخصوص میان شاهزادگان جوان که در پی تصاحب سلطنت هستند رنج می برد. فی الواقع نمی‌توان کناره گیری شیخ حمد از قدرت در این کشور حاصلخیز نفتی و گازی حاشیه خلیج فارس که بزرگترین پایگاه های نظامی آمریکا در منطقه خاورمیانه را در خود جای داده است و همچنین یکی از شرکای راهبردی آمریکا در منطقه می باشد، بدون عامل خارجی آن نادیده گرفت. بنابراین به نظر نمی رسد که تغییراتی در این سطح بدون هماهنگی و رایزنی با مقامات کاخ سفید انجام شده باشد. برای همین است که بسیاری از ناظران مسائل بین المللی معتقدند جابجایی قدرت در قطر نه یک اقدام ساده و طبیعی که اساساً کودتایی نرم و آمریکا علیه حمد بن خلیفه امیر و حمد بن جاسم آل ثانی نخست وزیر قطر بود.

در حقیقت آمریکایی ها که فقط بدنبال حفظ قطر به عنوان یک پایگاه نظامی و شریان حیاتی انرژی در منطقه و همچنین عامل تأمین هزینه های جنگ واشنگتن در خاورمیانه بودند، به این نتیجه رسیدند که بلندپروازی های این کشور ذره ای نه تنها خارج از کنترل شده است بلکه سیاست خارجی این کشور را نیز در تحقق طرح ها و تأمین بیش از پیش منافع آمریکا در منطقه دچار افت و در مقاطعی چند دچار ناکامی نموده است. ضمن اینکه قطر تحت حکمرانی شیخ حمد شیوه ماجراجویانه ای در پیش گرفته بود که می توانست منافع غرب را به خطر بیاندازد. فلذا آمریکا که به دنبال محدود کردن نقش حمد بن خلیفه و نخست وزیرش بود، امیر قطر را زیر فشار قرار داد تا قدرت را به تمیم بن حمد پسرش واگذار کند.

آثار و نتایج داخلی و منطقه ای جابجایی نرم قدرت در قطر

یکی از آثار و نتایج مهم و در واقع از جمله مهمترین پیامدهای انتقال قدرت در قطر را باید در باز شدن اشتهای شاهزادگان جوان خاندان‌های حاکم بر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس برای دستیابی به قدرت ملاحظه کرد که برای رسیدن به قدرت ممکن است، دهه‌ها در صف طولانی انتظار باشند. نکته قابل تأمل در این زمینه توجه به این مسئله است که اگرچه حکام و شیوخ سالمند و پای به سن گذاشته منطقه به محض کنار گیری شیخ حمد ۶۱ ساله از قدرت، پیام‌های تبریکی برای شیخ تمیم امیر جوان قطر ارسال کردند، اما هیچ یک از آن ها بخصوص ملک عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه ۸۹ ساله عربستان سعودی، شیخ صباح الاحمد الجابر الصباح امیر ۸۴ ساله کویت، سلطان قابوس بن سعید حاکم ۷۲ ساله عمان و شیخ خلیفه بن زاید آل نهیان حاکم ۶۵ ساله امارات متحده و شیخ حمد بن عیسی آل خلیفه پادشاه ۶۳ ساله بحرین که از اقدام شیخ حمد در واگذاری قدرت به فرزند جوانش نه تنها استقبال نکردند، بلکه به آن روی خوش هم نشان ندادند، چرا که این حکام پیر بر این باورند که حاکمیت آن ها در طول حیاتشان ادامه خواهد داشت، گرچه آنچه که در قطر و در حقیقت ما به ازاء شرایطی که در قطر وجود دارد و رخ داد در تک تک این کشورها نیز وجود دارد و ممکن است تحت تأثیر روند آرام انتقال قدرت در قطر، در این کشورها نیز رخ دهد.

در واقع رسیدن شیخ تمیم بن حمد آل ثانی ۳۳ ساله به قدرت در قطر آن هم با وجود در قید حیات بودن «شیخ حمد بن خلیفه»، امیر سابق این کشور به شکل مسالمت آمیز و بدون کودتا و خونریزی تناقضی آشکار و بزرگ با وضعیت حاکم بر دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس دارد که حکام و شیوخی بر آن ها حکومت می‌کنند که کوچکترین آن ها از لحاظ سنی در دهه‌های شصت و هفتاد و هشتاد عمر خود قرار دارند و جانشینان آن ها هم در همین گروه سنی قرار دارند. بنابراین از این نقطه نظر نیز می توان اذعان داشت که حکام پیر و فرتوت رژیم های مرتجع عربی که هر کدام برای دهه های متوالی حاکمیت مطلق و تمام عیار کشورهای عربی را بر عهده دارند با توجه به اینکه ممکن است تحت تأثیر این پیامد جابجایی نرم قدرت در قطر قرار گیرند، نه تنها روی کار آمدن شیخ تمیم جوان در قطر را به نفع خود ارزیابی نمی کنند بلکه استقبال سردی نیز نسبت به آن نشان داده اند. چرا که از این نقطه نظر انتقال قدرت در نظام‌های سلطنتی، خلیفه‌ای و اموی که مبتنی بر تمرکز قدرت در یک خاندان است و انتقال قدرت نیز معمولاً پس از فوت یا ترور امیر اتفاق می‌افتد، در این باره در طول نیم قرن اخیر تاکنون مشاهده نشده است که تحول قدرت در کشورهای عربی به صورت دواطلبانه با کناره‌گیری یک پادشاه همچنانکه در قطر روی داد انجام بگیرد، که این مسئله را می بایست زنگی خطری برای سایر حکام عربی که دهه هاست حکومت را در کشورهایشان بر عهده دارند قلمداد نمود.

همچنین ساختار حکومتی ای نیز که شیخ تمیم تشکیل داده است برای حکام سایر کشورهای عربی که قدرت را بصورت مطلق در خانواده خود منحصر نموده اند یک زنگ خطر است. چرا که ساختار دولتی که شیخ تمیم تشکیل داده نشان می‌دهد که وی سمت نخست وزیری را به «خالد بن محمد العطیه» و ۱۶ پست وزارتی از ۱۹ وزارتخانه این کشور را به افرادی خارج از خاندان آل ثانی محول کرده که امری بی‌سابقه در میان خاندان‌های حاکم بر کشورهای عربی منطقه خلیج فارس است که همواره میان آن ها رایج و متداول بوده که مناصب وزارتی و حکومتی را بین افراد خاندان تقسیم کنند.

پیامد دوم کناره گیری شیخ حمد از قدرت و واگذاری آن به ولیعهد ۳۳ ساله اش را می توان در زمینه آثار و نتایج احتمالی حاصل از آن در ابعاد داخلی و خارجی مورد ارزیابی قرار داد. فلذا استمرار سیاست های منطقه ای و حتی داخلی قطر با وجود انجام اندک تغییراتی در راه های تحقق این سیاست ها را می توان به عنوان نتیجه دوم از انجام این جابجایی قدرت در قطر مورد تحلیل قرار داد.

در این باره باید توضیح داد که بنا به دلایل عدیده ای که وجود دارد نمی توان کناره گیری شیخ حمد از قدرت به نفع پسرش شیخ تمیم را به مفهوم ایجاد تغییراتی اساسی و بنیادین در سیاست های داخلی و خارجی این کشور کوچک عربی تلقی نمود. با وجود اینکه برخی از تحلیلگران مسائل بین المللی معتقد به تغییر در سیاست داخلی و خارجی قطر تحت حکمرانی شیخ تمیم هستند، ولی با این حال پیش بینی این است که سیاست‌های اصلی قطر که بیشتر به عنوان یک بازیگر برون گرا و نقش آفرین که در راستای منافع قدرت های بزرگ گام بر می دارد در منطقه مطرح است و نه مستقل و درونگرا، کما فی السابق ادامه یابد. حتی به فرض تغییر در سیاست های داخلی و بخصوص سیاست خارجی قطر نیز، این تغییرات در صورت امکان بیشتر شامل موضوعات تاکتیکی و راه های تحقق سیاست های راهبردی خواهد بود و بطور قطع و یقین در موضوعات و مسائل استراتژیکی و راهبردی که اساس و بن مایه سیاست خارجی و امنیتی هر کشوری را تشکیل می دهد و در کمتر زمانی دستخوش تغییر و دگرگونی می شود، ایجاد نخواهد شد.

فلذا به نظر نمی رسد که شیخ تمیم بتواند تغییرات اساسی در زمینه دموکراسی در سطوح داخلی و اتخاذ رفتارها و شیوه های جدید در حیطه سیاست خارجی ایجاد کند، چرا که رویکرد قطر در زمینه مسائل خارجی و سیاست های عربی و بین المللی بیشتر در چهارچوب هایی قرار دارد که از سوی قدرت های بزرگ بویژه آمریکا ترسیم شده است. بنابراین با توجه به اینکه در روی کار آمدن شیخ تمیم نقش اصلی و اولیه از آن آمریکایی ها بود، متعاقباً ایجاد تغییر در سیاست های داخلی و خارجی و یا بالعکس استمرار آن نیز با نظر آمریکایی ها خواهد بود که در این زمینه بعید به نظر می رسد آمریکایی ها بخواهند به استثنای انجام تغییراتی سطحی و کم عمق، خواستار ایجاد تغییراتی اساسی در سیاست های داخلی قطر بخصوص در رابطه با بحث دموکراسی و همچنین سیاست های خارجی این کشور که به عنوان یک کشور دنباله روی آمریکا شناخته شده است، بویژه در زمینه مسائل عربی و منطقه ای باشند.

بنابراین امیر جدید دیدگاه های سیاسی پدرش را در زمینه داخلی و خارجی دنبال خواهد کرد و به تلاش برای پیشرفت و توسعه قطر از یک سو و رهبری و جهت دهی به جنبش های عربی از سوی دیگر ادامه خواهد داد. وی همچنین مانند پدرش از مشورت با مقامات بلندپایه و ژنرال های آمریکایی دست نخواهد کشید و همیشه سعی خواهد کرد که با واشنگتن هماهنگ باشد. با توجه به نقش قطر در بسیاری از تحولات منطقه این امیر نشین کوچک در چند روز اخیر نگاه ها را به خود جذب کرده است اما به نظر نمی رسد که به قدرت رسیدن امیر جوان تغییرات اساسی در سیاست های این کشور ایجاد کند.

فلذا به عنوان یک پیامد نهایی تغییرات در رده بالای قدرت در قطر، باعث ایجاد برخی ناآرامی های درون حکومتی و در واقع ریزش و رویش های جدید در دستگاه های سلطنتی عربی در منطقه خواهد شد؛‌ منطقه‌ای که به کناره‌گیری حاکمان و مهره‌های اصلی از قدرت به این روش عادت ندارد. بطوریکه این ناآرامی‌ها با توجه به نقش قطر در بحران‌های منطقه‌ای تقویت خواهد شد.

جمع بندی

به عنوان نتیجه گیری باید تأکید داشت که واگذاری قدرت در قطر و جابجایی آن در این کشور بنا به دلایل مشخصی صورت گرفت که در این بین نقش عوامل خارجی بخصوص آمریکایی در انجام این جابجایی کاملاً مبرهن و واضح است. در واقع به روشنی پیداست که کناره گیری شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی به نفع پسرش از قدرت، نه یک اتفاق ساده و رویداد عادی و طبیعی که در حقیقت یک کودتای نرم و خاموش بود که در اصل توسط آمریکایی ها و با چراغ سبز آن ها صورت گرفت که در پس آن نیز می توان اهدافی را که آمریکایی ها از این انتقال نرم و آرام قدرت جستجو می کنند مورد تحلیل و بررسی قرار داد. نکته بعدی در زمینه جابجایی نرم قدرت در قطر مربوط به برآیندهای منطقه ای و داخلی آن می باشد می تواند آثار و پیامد هایی بر دیگر کشورهای عربی حوزه خلیج فارس داشته باشد و از این جهت حداقل مدلی را برای انتقال مسالمت آمیز قدرت در این کشورها ارائه دهد. از این جهت دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس بخصوص عربستان که با بحران جانشینی روبروست با نگرانی تحولات داخلی قطر را دنبال خواهد کرد.

نویسند:حمید خوش آیند کارشناس مسائل سیاسی

منبع:شبکه خبر

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار