/یادداشت/
سینمای ایران؛ سینمای جهان؛ از فرانسه تا فرانسه
خبرگزاری پانا: سینمای ایران بعد از سفر ناصر الدین شاه حیات خود را آغاز کرد؛ حال باید دید می تواند دوران جدیدی را با ساخت فیلم اصغر فرهادی در این کشور برای خود ترسیم کند یا نه.
به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا، با کمی دقت در سینمای ایران و کمی آگاهی از سینمای جهان در کل متوجه تفاوتهای اساسی این دو مقوله میشویم که انکار ناپذیر است. این تفاوتها نه امری اساساً سیاسی، فرهنگی، مذهبی یا بومی است بلکه در واقع تمام این شاخصههای انسانی به انضمام بسیاری پارامترهای دیگر مثل نگرش، سلیقه و تاریخ مردم یا حتی جغرافیای هر منطقه در شکل گیری نوع سینمای کشورها و اصلاً هنر آنها دخیلند.
کسانی که اعتقاد به سینمای جهانی دارند و در ذهنشان از سینمای جهان، هالیوود را به عنوان یک الگو ترسیم کردهاند مخالفان عمومی این دیدگاهند و با اصراری ناخودآگاه به سمت سینمای امریکایی گرایش دارند؛ درحالی که اگر ساده و بدون هیچ نوع پیش فرض، به سینمای دنیا نگاه کنیم، در مییابیم آنچه در هر تاریخ سینما حتی در خود امریکا باعث بازخورد خوب به یک فیلم بوده، هالیوودی بودن آن اثر نیست یا چیزی شبیه این مفاهیم، بلکه درست بودن و سینمایی بودن و جهانی بودن آن اثر است.
اگر چه بیشتر آثار برجسته تاریخ سینما صاحب رویکرد سیاسی، ایدئولوژیک، معناگرا یا چنین مضامینی هستند آنچه وجه مشترک فیلمهای ماندگار بوده و هست، این شعائر و شناسهها نیست، بلکه معانی منطبق برعلوم انسانی و در کل مفاهیم متناسب با انسان است. انسان به معنی موجودی بس آشنا که گویا هنوز هم ابعاد بسیار پیچیدهای برای شناخته شدن دارد و این ابعاد در کش و قوس ماجرای قصهها بهتر از هر گونه دیگری قابل درک و شناخته شدن است.
در واقع فیلمساز با قصه گفتن تصویری از آن چیزی صحبت میکند که خود دیده است (میفهمد) و میخواهد مخاطبش هم آن را درک کند. فیلمهای برجسته جهان چه قصهگو (با هر سبک روایتی) و چه غیرقصهگو (حتی ضد پیرنگ) همه به نوعی از مفاهیم و عباراتی معناگرا دم زده یا برآمدهاند که به ماهیت انسان مربوط میشود؛ به عنوان مثال در آثارتخیلی، احساس، تخیلات، وسعت ادراک و نامحدودیت خواستههای انسانی مشترک است. در سینمای ضد جنگ (سطح جهان) تعصبات، خشونت و اخلاق را میتوان به عنوان مضامینی مشترک شمرد. در سینمای داستانی، همذات پنداری که خصیصهای انسانی است به طور مشترک دیده میشود یا روحیه کنجکاوی که به طور قطع از مشترکات همه آثار جنایی محسوب میشود و حتی در فیلمهای مستند موفق هم که تمرکز کنیم شاهد یک مفهوم انسانی خواهیم بود که باعث ابراز، نمو و در کل معرفی خوب آن فیلم شده؛ بررسی این مقوله در سینمای ایران هم بارز است؛ برای مثال در سینمای دفاع مقدس (به عنوان گونهای از سینما که مستقلاً منتسب به کشور ماست و تا چند سال پیش، عملاً بیش از ژانرهای دیگر به سینمای ایرانی اتلاق میشد) ایدئولوژی، تفکر، باورها و عقاید را میشود از وجوه مشترک
بین تمام فیلمهای موفق این ژانر( دفاع مقدس) دانست.
ذهن شرطی سینماگران
از لنز نظریه بالا که به سینمای دنیا نگاه کنیم، خواهیم دید که نمیتوان سینمای یک کشور حتی در سطح تکنیک و قدرت هالیوود را به عنوان الگو یا استاندارد سینمای جهان دانست اما چنانچه در بند دوم اشاره شد، سینماگران کشورمان، از آنجا که سینما را با الفبای غرب آموزش دیدهاند و بر مبنای فیلمهای شاخصی، این حرفه را یاد گرفتهاند که بیشتر آنها (نه تمامشان) محصولات هالیوود بوده، ناخودآگاه از سینمای استاندارد جهانی، سینمای امریکا را میشناسند.
دانشجویان سینما و هنرمندان جوان شاهدند حتی امروزه در دانشگاه یا کلاسهای تجربی سینمایی کشورمان، برای رشتههای مختلف(نویسندگی، کارگردانی، بازیگری، تصویربرداری و...) اساتید، نمونههایی به عنوان الگو مثال میزنند که از هنر غرب ساطع شده است. در چنین موقعیتی است که با وجود آثار خوبی هم (نظیر کارهای مرحوم حاتمی و بعضی فیلمسازان) که میشود آنها را کاملاً ایرانی دانست، باز یک تعریف مشخص از سینمای ایران حتی برای خود سینماگران کشور موجود نیست!
اگر نگاهی به سینمای ایران بیاندازیم و از روزی که سینماتوگراف به عنوان اختراعی تازه از فرانسه به کاخ قاجار آمد دورههای مختلفی که بر سر هنر هفتم آمده را مرور کنیم خواهیم دید که هیچگاه چیزی به عنوان سینمای ایرانی نداشتهایم. سینمایی که نه صرفاً الفبای آن از ایران باشد (که این اصلاً نوعی مغالطه است) بلکه به هر دلایلی، طوری باشد که بشود به مفهوم واقعی کلمه آن را "سینمای ایران" دانست.
ممکن است عدهای بخواهند "فیلمفارسی" را در قالب سینمای ایرانی بدانند که این هم اشتباهی علنی است چرا که سینماگران ایران حتی کسانی که (مثل مرحوم فردین) آثار بسیاری از این ژانر در کارنامه خود داشتهاند هم فیلمفارسی را نه به عنوان سینمای پسندیده و مطلوبشان بلکه به عنوان سینمایی که در آن زمان قشر عامه مردم را به جذب میکرد (سینمای گیشه) میدانستند و پیوسته به دنبال رشدی برای ایجاد سینمای ایرانی بودهاند؛ یا سینمایی که به نظرشان حرفهای تر باشد!
هدف از این واژه چیست؟ در چنین بحثی دچار بازی با کلمات شدن هم اشتباه است. بهتر است ساده نگاه کنیم. منظور از سینمایی ایرانی، گونهای از سینماست که بشود آن را به ایران منتسب کرد و نه مفهومی ثقیل که بخواهد مثلاً گویای یک آیتم فلسفی خاص باشد. فیلمی با هر ژانر میتواند در این قالب جای بگیرد که با وجود منحصر بفرد بودن آثار مؤلف میتواند هر موضوع یا مضمونی هم داشته باشد اما چنانچه گفته شد در کلیت این سینما باید مشترکاتی باشد که به سینمای ایران نسبت داده شود.
به عنوان مثال سالهاست که ژانر فیلمهای هندی برای مردم مشخص شده و اهالی باخبر سینما میدانند که بالیوود در سالهای اخیر به چه قدرتی در این باره رسیده است. در حالی که بسیاری از مخاطبان عام هم فیلم هندی را به عنوان هنری سطح پایین مثال میزنند اما اگر به همین مخاطب عام بگوییم در مورد "فیلم ایرانی" تعریفی بدهد، رسماً هیچ توضیحی ندارد!
این در شرایطی است که در کشورمان جدای اختلاف سلیقهها (که خود میتواند باعث رقابت و رشد هم باشد) هم سینماشناس بسیاری داریم و هم ایرانیهای بسیاری؛ حال اینکه چطور با وجود مهیا بودن امکانات هنوز به یک سینمای واحد نرسیدهایم، سؤالی است که جای بحث و پاسخی مشروح و مستدل دارد (نظیراهمیت سینمای دولتی یا مدیریت سینما از لحاظ بودجه و روابط) که موضوع مستقل این نوشته نیست و به آن نخواهیم پرداخت.
موج جوان
جلوتر اشاراتی شد که تا چند سال پیش سینمای ایرانی مفهومی نداشت با اینکه نمونه فیلمهایی هم در همین سینمای کشورمان تولید شده بود که مورد اقبال جهانی و ملی واقع شدند؛ همینطور گفته شد آثاری که در ذهن مخاطب ماندگار است آنهایی هستند که با درونیانت و ادراک انسان درگیرند و مثلاً در هالیوود هم علیرغم آمار تولیدی زیادی که دارند، تنها درصد محدودی ازفیلمهاست که جاذبه جهانی مییابند.
اما اتفاقات مثبتی در سالهای اخیر به دست فیلمسازان داخل کشورمان رقم خورده؛ و با اینکه بیشتر، جوانترها باعث آن شدهاند از اهمیت بالایی برخوردار است و امروزه هر منتقد کارشناسی این موج جدید سینما را تشخیص میدهد. صرف نظر از اینکه دلیل این نبوغ فیلمسازی و موج سینمایی نوین چیست (و اصلاً ممکن است محدودیتهای داخلی باشد) آنچه به بحث برمیگردد، شمایلی از یک نوع سینمای واحد است و کورسوی امیدی دارد از شکل گیری و بلوغ هنری به عنوان "سینمای ایران"
البته این به معنای یک تولد نیست چراکه همین سینماگران جوان موفقیتشان را به تنهایی صاحب نیستند. جریان و فرآیندی از آغاز تا امروز بوده که باعث رسیدن به این سطح (سطح صفر رشد) برای سینمای کشور شده است. هرچند مثال زدن از فیلم یا فیلمسازی، مسئولیت آفرین است و هرچند امروزه هر منتقد منصفی در رصد سینمای معاصر، فیلمسازانی را زیر نظر دارد که بوی رشد میدهند و فیلمهای زیادی که در حال معرفی سینمای ایرانی هستند؛ با این حال میشود به دلیل نادربودن، از فیلم "جدایی" فرهادی مثال زد که گویای این سینمای نوشکلیافته است.
"جدایی فرهادی" گذشته از تمام حواشی سیاسی و موفقیت "جدایی نادر از سیمین" که عدهای به اشتباه آن را جدایی فرهادی از سینمای ایران تلقی کردند، با کمی تأمل در آثار متوالی این فیلمساز ایرانی متوجه نوع هنر وی خواهیم شد که یک شبه (مثل جدایی و هجرت) شکل نگرفته؛ و به تأیید بسیاری سینماگران، حاصل زحمت و ریاضت سالها فعالیت هنری وی بوده است. این فیلم نه تنها جدایی از سینمای ایرانی نیست بلکه با نگاهی دیگر معرفی و ورودی برای سینمای ایران به عرصه سینمای جهان است.
باید جلوی سوء برداشتی را گرفت و آن اینکه مثال جدایی اصلاً به خاطر اسکار نیست (که بسیاری از منتقدین هم به اهدای این جایزه انتقاد داشتند) بلکه موفقیت به معنای کسب امتیاز و جذب مخاطب جهانی است و معرفی نوعی از سینما حتی به مخاطب عام ایرانی (که شاید مثل موسیقی خوب در وهله اول با آن ارتباط نگذاشت) نوعی از سینما که با وجود همین شرایط (مدیریت، بودجه، ممیزی، سانسور و هرچیز دیگری) فیلمی را تولید کرده که به ایرانی نزدیک بوده و علیرغم تمام قضاوتها، تعلق این فیلم به فرهادی در سیر صعودی آثار وی مشخص است.
کاری که اگرچه فرهادی برای اولین بار انجام داد ولی فقط متعلق به وی نیست. این اتفاق در فیلمسازان دیگری هم درحال رخ دادن است که جای الگو برداری از سینمای کشورهایی که حتی با فرهنگ ایران همخوانی ندارند به آنچه موجود هست میپردازند. امثال فرهادی به شیوهای درست چنین کاری را کرده و با همین قصهها و همین سینمایی که در دسترس است به اوج رشد سینمایی میرسند.
امروز هم خبر از فیلمی میرسد که قبل از هدایت داخلی، در کشوری دیگر ساخته شده و برای اکران در کشوری غیر از ایران موفق شده است. "گذشته" آخرین فیلم فرهادی است که در فرانسه اکران میشود و باز صرف نظر از همه حواشی و بازیهای رسانهای برای سینمای ایران گویای موفقیتی است و البته در درجه اول باعث توفیق خود این فیلم و فیلمساز خواهد شد.
از فرانسه تا فرانسه
سینمایی که از فرانسه آمد حالا به همان جا رفته است. این دقیقاً شبیه همان نقطه صفر داخل پرانتز است. صفری که البته مطلق نیست ولی صفر است. یعنی رسیدیم سر جای اول! نقطه آغاز! رسیدن به سطحی پایه برای سینمای ایران به هر حال مثبت است. خوب است به جای دامن زدن به هر آنچه باعث رشد نخواهد شد، همه با هر توانی که دارند در راستای حرکت از این صفر قدری باشند چنانچه در میان فیلمهای آخرین جشنواره فجرهم شاهد آثار جوانی بودهایم که به طور قطع میتوانند به این حرکت مثبت کمک کنند، حتی بیش از جدایی فرهادی.
ح/حسینی
ارسال دیدگاه