یادداشت/
نقش بازدارنده قرآن کریم درآسیب های اجتماعی
با پدیدارشدن جوامع منسجم انسانی وتشکیل ملت ها وپس ازآن دولت ها درکنارپیچده شدن نظام های اجتماعی و اقتصادی سمان جدیدی از روابط انسانی شکل گرفت که بارزترین نتیجه آن بروزاشکال متنوعی از آسیب های اجتماعی بود.این آسیب ها دراشکال گوناگون و به طرق مختلف درجامعه بروزونشان می یافت.
به گزارش خبرنگار اجتماعی پانا، هرچه جوامع از نهادهای فرهنگی و مذهبی دورترمی شدند نسبت افزایش اسییب ها متفاوت ترمی شد.اگرازنگاه تاریخی به قرآن کریم نظری بیفکنیم انحطاط اقوام را درنتیجه افزایش آسیب های اجتماعی و اخلاقی می داند.
درکنارآن قرآن به شدت برمفاهیم فرهنگی و استحکام خانواده اصرار می ورزد.بنابراین کتاب آسمانی مسلمانان با توجه به آن که آخرین کتاب از ادیان الهی است و نگاه کاملا جامعه شناختی دارد سرشارازتحلیل ها وهشدارهای اخلاقی و اجتماعی است.که متاسفانه به دلیل تسلط دانش علوم انسانی و فلسفی غرب بر نظام های فکری شرق و به خصوص اسلام کمتربه آن ازباب یک مرجع دانشی پرداخته شده است.
تاریخ خود گواه آشکاری است که نشان می دهد هر گاه جوامع انسانس ازاخلاق و نظام مذهبی دورافتاده اند ومنافع فردی ویا طبقه حاکم درآن اصل قرار گرفته است آسیب های اجتماعی یک به یک نمایان شده اند که درنتیجه بروز و استیلای چنین شرایط انحطاط و سقوط سرنوشت محتوم اقوام بوده است.
قوم لوط نمونه بارزاین چنین تحلیلی است که قرآن به کرات به آن اشاره می کند.ازاین منظرقرآن کتابی سرشاراز بازدارندگی دربرابرآسیب های اجتماعی است.این نوشتار بنا ندارد که به جزءجزء هشدارهای قرآن با نگاه تحلیلی بپردازد.اما با توجه به محدویت نوشتار برخی ازمهمترین نشانه های بازدارندگی قرآن در آسیب های اجتماعی را برمی شمریم.
تاکید برامنیت اجتماعی: خداوند،ما را ازقتل مؤمنان دیگرنهی می کند(۱) ومجازات قتل عمد را عذاب دائمی در جهنم قرار داده است؛(۲) و به صراحت اعلام می کند که قتل به ناحق یک نفر،همچون قتل تمامی آدمیان است(۳) حتی درمقام انتقام و قصاص، دستور می دهد که نباید اسراف کرد.(۴)از نظرقرآن کریم، چیزهای واهی نمی تواند مجوز قتل دیگران باشد؛ بنابراین، انسان ها حق ندارند به خاطر ترس از فقر، فرزندان خود را بکشند.(۵) همچنین ظلم و ستم ناروا که موجب ازبین رفتن حقوق دیگران می شود، در ادیان توحیدی، ممنوع است؛ (۶) تا آنجا که به مسلمانان صدر اسلام دستور داده می شود عداوت باگروهی که مسلمانان را از ورود به مسجد الحرام باز داشتند، نباید آنها را به ستم و بیدادگری وادارد.(۷)در میان ملت ها، یهودیان به خاطر این که افرادی را به ناحق از شهر و دیار خود بیرون می راندند، سرزنش شده اند.(۸)
بازتاب های تمسخر، عیب جویی و القاب زشت :خداوند می فرماید: « ای کسانی که ایمان آورده اید! نباید گروهی (از مردان) شما، گروهی (دیگر) را مسخره کنند؛ شاید آنها بهتر از اینها باشند و نه زنانی، زنان دیگر را ؛ شاید که بهتر از اینان باشند. و از یکدیگر عیب جویی مکنید و همدیگر را با لقب های زشت یاد نکنید..»(۹) منطق قرآن در چنین زمینه هایی، این است که افتخار رنگ و نژاد و قبیله وسیله ای برای شناخت بهتر یکدیگر است؛ نه وسیله ای برای تمسخر و نژاد پرستی.(۱۰) همچنان که جایی برای استفاده از القاب زشت نیست؛ زیرا افراد بعد از ایمانشان، در درون جامعه ای قرار می گیرند که رابطه ای برادرانه دارند.(۱۱)
هشداردرباره بدگمانی :یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا کَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ؛"ای کسانی که ایمان آوردید از بسیاری از گمان ها بپرهیزید که برخی از گمان ها گناه است".(۱۲)مقصود آیه، اجتناب از خود ظن نیست؛ زیرا ظن نوعی حال نفسانی و غیر اختیاری است، اگرچه پاره ای از مقدمات آن اختیاری است. منظور آیه ی شریفه، این است که به گمان بد درباره ی دیگران، ترتیب اثر داده نشود. بنابراین، مقصود از این عبارت که «پاره ای از گمان ها، گناه است »نه خود گمان، بلکه ترتیب اثر دادن به آن است که در برخی موارد گناه محسوب می شود.(۱۳)
زشت شمردن غیبت: در قرآن کریم غیبت کردن از مؤمنان به خوردن گوشت برادر مرده تشبیه شده است.(۱۴)غیبت، اجزای جامعه ی بشری را یکی پس از دیگری فاسد می سازد و از صلاحیت داشتن آن آثار صالحی که از هر کس توقعش می رود ساقط می کند آن آثار صالح عبارت است از این که هر فرد از افراد اجتماع که با فرد دیگر ارتباط برقرار کرد، در کمال اطمینان خاطر با او یکی شود واین زمانی است که او را انسانی عادل و صالح بداند؛ در نتیجه با او مأنوس شود نه این که از دیدن وی بیزار بوده، او را فردی پلید بشمارد.انسان بر اثر غیبت و بدگویی دیگری را معیوب پنداشته و به همین مقدار با او قطع رابطه می کند که وقتی همه ی افراد جامعه را در نظر بگیریم، آن وقت می فهمیم چه خسارت بزرگی بر ما وارد آمده است. پس در حقیقت، غیبت به منزله ی خوره ای است که اگر در بدن شخص راه یابد، اعضای او را یکی پس از دیگری می خورد تاجایی که به کلی ریشه حیاتش را قطع سازد. غیبت کردن، باعث ابطال هویت و شخصیت اجتماعی افرادی می شود که خودشان از جریان اطلاعی ندارند.خدای متعال، پرده پوشی بر عیوب انسان ها را بدین منظور انجام داده است که حکم فطری بشری، یعنی تن دادن به زندگی اجتماعی است اجرا گردد و اگر این پرده پوشی خدای متعال نبود با درنظر گرفتن این که هیچ انسانی منزه از تمام عیوب نیست هرگز اجتماعی تشکیل نمی شد.(۱۵)
قبیح دانستن تجسس: تجسس درباره ی زندگی خصوصی افراد و دنبال عیوب مردم رفتن، از کارهای بسیار زشتی است که خداوند ما را از آن نهی فرموده است.(۱۶) چنین رفتار ناپسندی، باعث می شود که انسان ها از نعمت امنیت روانی، در حساس ترین لحظات زندگی خود، محروم شوند؛ نتیجه ی طبیعی چنین کاری، این است که رفتارهای دوگانه، در انسان نهادینه شود و روابط اجتماعی بر اثر آگاهی یافتن از عیوب یکدیگر، متلاشی گردد؛ روابطی که مقتضای فطرت بشری است.
نسبت ناروا: در قرآن کریم آمده است: "و کسانی که مردان وزنان مؤمن را بی آن که مرتکب (گناه)(شده باشند، می آزارند هر آینه، بهتان و گناه آشکاری را به دوش کشیده اند.»(۱۷)
بی توجهی نسبت به آسیب دیدگان :رسیدگی نکردن به وضعیت قشرهای محروم و رنج کشیده ی جامعه و نداشتن احساس مسئولیت در برابر آنها، به تشدید فاصله ی طبقاتی و درگیری اجتماعی، دامن می زند.قرآن کریم، از آزاد ساختن بردگان و اطعام در روزهای قحطی و توجه به یتیمان و بیچارگان جامعه، با عنوان «عقبه»، یعنی گردنه ی سنگلاخ و دشواری یاد می کند که فقط «اصحاب المیمنه» قادر به پیمودن آن هستند. آنان یکدیگر را به صبر کردن در برابر اطاعت خداوند و ترحم سفارش می کنند.(۱۸)قرآن مجید، راندن یتیمان و تشویق نکردن به اطعام فقیران را، از نشانه های بی اعتقادی به روز قیامت و تکذیب آن، می داند.بعضی از بخیلان، دستور به انفاق و قرض الحسنه را، نشانه ی فقر خداوند و بی نیازی خود، تصور می کنند(۱۹)
فرشته مرادی
ارسال دیدگاه