از «دریانوردی علمی» تا «استعمارگری با چاشنی باروت»؛ بازخوانی پرونده اکتشافات پرتغال در قاره سیاه

شکاف تمدنی و ریشه‌های حرکت اروپا

در دورانی که ثروت و تمدن در آسیا متمرکز بود و اروپا در فقر و عقب‌ماندگی علمی به سر می‌برد، ظهور اسلام و نفوذ مسلمانان از اروپا تا چین، پیوند جدیدی میان شرق و غرب ایجاد کرد. این ارتباط، انتقال دانش از شرق به غرب را رقم زد و با اختراع سلاح‌های گرم و پیشرفت در علومی چون کشتی‌سازی، نجوم و پزشکی، اروپایی‌ها وارد عصر جدیدی از قدرت‌نمایی شدند.

تلاش برای دور زدن مسیرهای تجاری مسلمانان

در اواخر قرن پانزدهم، درگیری‌های مذهبی و سلطه مسلمانان بر راه‌های تجاری سنتی میان اروپا و آسیا، کشورهای اروپایی را به فکر یافتن مسیرهای آبی جدید انداخت. پرتغال به دلیل موقعیت جغرافیایی در کنار اقیانوس اطلس و مهارت دریانوردهای خود، پیشگام این حرکت شد. «ژان دوم»، پادشاه پرتغال، این مأموریت بزرگ را به پسرش «هنری» سپرد که شیفته جغرافیا و ستاره‌شناسی بود.

هنری دریانورد؛ از رصدخانه تا سواحل ناشناخته

شاهزاده هنری با تأسیس رصدخانه و جمع‌آوری نقشه‌ها و کتب تاریخی، برنامه‌ای منسجم برای دور زدن آفریقا و رسیدن به هند تدوین کرد. در آن زمان، دانش اروپایی‌ها از آفریقا تنها محدود به مناطق شمالی (تحت تمدن اسلامی) بود و کسی از جغرافیای جنوب این قاره اطلاعی نداشت. اولین کشتی‌های پرتغالی با ترس از توفان‌های اقیانوس اطلس و با حرکت در نزدیکی سواحل، موفق به کشف و نام‌گذاری مناطقی شدند که بر اساس محصولاتشان نام گرفتند؛ از جمله «ساحل طلا»، «ساحل برده»، «ساحل قلعه» و «ساحل عاج».

تجارت خاموش و وسوسه طلا

پیش از ورود پرتغالی‌ها، مردم شمال آفریقا با قبایل بومی سنگال نوعی «دادوستد خاموش» داشتند که در آن کالاها (نمک و ابزارآلات ارزان) با طلا معامله می‌شد بدون آنکه طرفین با یکدیگر روبرو شوند. اما حضور شاهزاده هنری و مشاهده این ثروت، مسیر تاریخ را تغییر داد. او تصمیم گرفت سنگال را به نام پادشاهی پرتغال فتح کند.

فرجام اکتشاف؛ آغاز عصر استعمار

آنچه به عنوان یک سفر تجاری و علمی برای رسیدن به شرق آغاز شده بود، با تکیه بر «زور، باروت و تفنگ» به استعمارگری تبدیل شد. پرتغالی‌ها با فتح هر سرزمینی که به آن دست یافتند، منابع را غارت و بومیان را نابود کردند تا فصلی جدید از نفوذ و جنایت اروپایی‌ها در تاریخ جهان ورق بخورد.