زهرا صفایی
از پرده نقرهای تا نمایش خانگی؛ سینمای ایران چگونه مخاطبان خود را از دست داد؟
تهران (پانا) - سینمای ایران در دهههای گذشته فراز و فرودهای بسیاری را تجربه کرده است. از سالهایی که فیلمهای ایرانی نه تنها در داخل کشور مخاطبان گستردهای داشتند، بلکه در جشنوارههای معتبر جهانی نیز مورد توجه قرار میگرفتند، تا امروز که بسیاری از سالنهای سینما با کاهش مخاطب مواجهاند.
بخش قابل توجهی از بازیگران، کارگردانان و تهیهکنندگان فعالیت در شبکه نمایش خانگی را به حضور در سینما ترجیح میدهند. این تغییر تنها یک جابهجایی رسانهای نیست؛ بلکه نشانهای از تحولی عمیق در ساختار تولید، توزیع و مصرف محصولات فرهنگی در ایران است.
در سالهای اخیر بارها از «بحران مخاطب» در سینمای ایران سخن گفته شده است. هرچند برخی فیلمهای کمدی توانستهاند در مقاطع مختلف فروش قابل توجهی را تجربه کنند، اما واقعیت این است که موفقیت چند فیلم پرفروش نمیتواند نشانه رونق کلی سینما باشد. هنگامی که بخش عمده فروش سالانه سینما به تعداد محدودی اثر اختصاص پیدا میکند و بسیاری از فیلمها حتی قادر به بازگرداندن هزینههای تولید خود نیستند، نمیتوان از وضعیت مطلوب سخن گفت.
یکی از مهمترین دلایل این شرایط را باید در افت کیفی بخش قابل توجهی از تولیدات سینمایی جستوجو کرد. طی سالهای اخیر بسیاری از فیلمها بیش از آنکه بر فیلمنامههای قدرتمند، شخصیتپردازی عمیق و روایتهای خلاقانه تکیه داشته باشند، به فرمولهای تکراری و آزمودهشده روی آوردهاند. تکرار سوژهها، استفاده از شوخیهای دمدستی، شخصیتهای کلیشهای و روایتهای قابل پیشبینی موجب شده است که بخشی از مخاطبان احساس کنند سینمای ایران حرف تازهای برای گفتن ندارد.
از سوی دیگر، محدودیتهای مختلف در فرآیند تولید و نمایش نیز بر کیفیت آثار تأثیر گذاشته است. بسیاری از فیلمسازان معتقدند که امکان پرداختن به برخی مسائل اجتماعی، فرهنگی و انسانی با پیچیدگیهای واقعی آنها وجود ندارد و همین مسئله موجب محدود شدن دایره روایتها شده است. نتیجه چنین وضعیتی، شکلگیری آثاری است که گاه بیش از آنکه بازتابدهنده زندگی واقعی جامعه باشند، در چارچوبهای از پیش تعیینشده حرکت میکنند. طبیعی است که مخاطب در مواجهه با چنین آثاری به مرور احساس فاصله و بیگانگی کند.
اما کاهش کیفیت تنها عامل دور شدن مخاطبان از سالنهای سینما نیست. تغییر سبک زندگی نیز نقش مهمی در این روند داشته است. مخاطب امروز با انبوهی از گزینههای سرگرمی مواجه است. پلتفرمهای آنلاین، شبکههای اجتماعی، سرویسهای استریم جهانی و شبکه نمایش خانگی، انتخابهای متنوعی را در اختیار او قرار دادهاند. در چنین شرایطی رفتن به سینما دیگر تنها راه تماشای یک اثر نمایشی نیست.
افزایش هزینههای زندگی نیز این روند را تشدید کرده است. برای بسیاری از خانوادهها، رفتن به سینما دیگر تفریحی ارزان محسوب نمیشود. هزینه بلیت، رفتوآمد و سایر مخارج جانبی باعث شده است که بخشی از مخاطبان ترجیح دهند آثار مورد علاقه خود را در خانه و با هزینه کمتر تماشا کنند. در شرایط اقتصادی دشوار، نخستین هزینههایی که از سبد مصرفی خانوار حذف میشوند معمولاً به حوزه فرهنگ و سرگرمی تعلق دارند.
همزمان با کاهش جذابیت سینما برای مخاطبان، شبکه نمایش خانگی به یکی از مهمترین عرصههای تولید آثار نمایشی در ایران تبدیل شده است. طی چند سال گذشته بخش قابل توجهی از بازیگران شناختهشده، کارگردانان مطرح و حتی سرمایهگذاران بزرگ فرهنگی به سمت این حوزه حرکت کردهاند. این مهاجرت گسترده اتفاقی نیست و دلایل متعددی دارد.
نخست آنکه نمایش خانگی فرصت بیشتری برای روایت داستانهای بلند و شخصیتپردازی دقیق فراهم میکند. در قالب سریال، نویسندگان و کارگردانان میتوانند جهان پیچیدهتری خلق کنند و زمان بیشتری برای پرداخت شخصیتها در اختیار داشته باشند. بسیاری از مخاطبان نیز ترجیح میدهند به جای یک فیلم نود دقیقهای، مجموعهای چند قسمتی را دنبال کنند که فرصت بیشتری برای ارتباط عاطفی با داستان ایجاد میکند.
دلیل دوم به اقتصاد تولید بازمیگردد. در شرایطی که بازگشت سرمایه در سینما با ابهامهای فراوان همراه است، پلتفرمهای نمایش خانگی امکان تأمین مالی مطمئنتری را فراهم کردهاند. بسیاری از پروژههایی که در قالب سینمایی با دشواریهای مالی روبهرو میشدند، در شبکه نمایش خانگی امکان تولید پیدا کردهاند. همین مسئله موجب شده است که بخش قابل توجهی از سرمایههای فرهنگی به این حوزه منتقل شود.
عامل دیگر، تمرکز استعدادها در نمایش خانگی است. وقتی بازیگران محبوب، کارگردانان شناختهشده و نویسندگان موفق عمده فعالیت خود را به این عرصه منتقل میکنند، طبیعی است که مخاطب نیز به دنبال آنها حرکت کند. نتیجه این روند، تضعیف تدریجی جایگاه سینما به عنوان مهمترین رسانه تصویری کشور است.
با این حال، گسترش نمایش خانگی را نباید صرفاً تهدیدی برای سینما دانست. در بسیاری از کشورهای جهان، سینما و پلتفرمهای آنلاین در کنار یکدیگر فعالیت میکنند و هرکدام کارکرد خاص خود را دارند. مسئله اصلی در ایران آن است که این رشد همزمان با ضعف فزاینده تولیدات سینمایی رخ داده و باعث شده است بخش بزرگی از مخاطبان از سالنهای سینما فاصله بگیرند.
شاید مهمترین پرسش امروز این باشد که آیا سینمای ایران میتواند جایگاه از دست رفته خود را بازیابد؟ پاسخ به این پرسش در گرو بازگشت به اصولی است که زمانی مهمترین سرمایه سینمای ایران محسوب میشدند؛ فیلمنامههای قدرتمند، نگاه خلاقانه به مسائل اجتماعی، کشف استعدادهای تازه و احترام به مخاطب. سینما زمانی میتواند دوباره به انتخاب نخست مردم تبدیل شود که تجربهای متفاوت از آنچه در خانه قابل دسترس است ارائه دهد.
سینمای ایران در گذشته بارها نشان داده است که توانایی بازآفرینی خود را دارد. اما این بازگشت نیازمند پذیرش واقعیتهای جدید است. مخاطب امروز آگاهتر، سختگیرتر و دارای گزینههای متعدد است. دیگر نمیتوان تنها با اتکا به نام چند ستاره یا فرمولهای تکراری او را به سالنهای سینما کشاند. آینده سینمای ایران نه در رقابت با نمایش خانگی، بلکه در ارتقای کیفیت، تنوع و جسارت هنری نهفته است.
شاید بتوان گفت مهمترین چالش امروز سینمای ایران، کمبود سالن یا فناوری نیست؛ بلکه بازسازی اعتماد مخاطبی است که زمانی سینما را بخشی جداییناپذیر از زندگی فرهنگی خود میدانست و اکنون ترجیح میدهد داستانها را از صفحه تلفن همراه، تلویزیون یا پلتفرمهای آنلاین دنبال کند. اگر این اعتماد دوباره شکل بگیرد، پرده نقرهای همچنان میتواند جایگاه خود را در فرهنگ ایرانی حفظ کند؛ اما اگر روند کنونی ادامه یابد، فاصله میان سینما و مخاطب هر روز بیشتر خواهد شد.
ارسال دیدگاه