ولایت امام علی (ع) یعنی رهبری، سرپرستی امور دینی، تفسیر قرآن و هدایت امت پس از پیامبر است

واقعه غدیر خم، خطابه‌ای تاریخی در ۱۸ ذی‌الحجه سال ۱۰ هجری (برابر با مارس ۶۳۲ میلادی) است که در آن، پیامبر اسلام (ص) جمله معروف «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» را درباره پسرعمو و داماد خود، علی بن ابی‌طالب (ع) بیان فرمودند. این رویداد از نظر تاریخی توسط منابع اسلامیِ شیعه و سنی به عنوان یک واقعیت قطعی پذیرفته شده است، هرچند تفسیر آن بین دو مذهب تفاوت دارد.

این رویداد در مسیر بازگشت پیامبر (ص) از حجة الوداع (آخرین حج ایشان) رخ داد. کاروان عظیمی متشکل از ده‌ها هزار مسلمان، پیامبر را همراهی می‌کردند . در منطقه‌ای به نام غدیر خم، که در مسیر مکه به مدینه و نزدیک جحفه (محل انشعاب راه کاروان‌ها به سوی شهرهای مختلف) واقع شده بود، فرشته وحی نازل شد و آیه ۶۷ سوره مائده را فرود آورد: «ای رسول! آنچه از جانب پروردگارت به سوی تو نازل شده، ابلاغ کن. و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای و خداوند تو را از (گزند) مردم نگاه می‌دارد...»

به دستور پیامبر (ص)، کاروان متوقف شد و مسافرانی که جلوتر رفته بودند، بازگردانده شدند. با وجود گرمای سوزان بیابان و زمین داغ، سکویی از جهاز شتران برای ایشان آماده شد تا سخنرانی خود را انجام دهند .

پیامبر (ص) پس از حمد و ثنای الهی و اعلام نزدیک بودن زمان رحلت خود، نکات کلیدی زیر را مطرح فرمودند:

حدیث ثقلین (دو چیز گرانبها): از امت خواستند تا پس از ایشان به دو چیز تمسک جویند تا گمراه نشوند: کتاب خدا (قرآن) و عترت و اهل بیت (ع) خود .

سپس با گرفتن دست علی (ع) و بلند کردن آن، جمله کلیدی را بیان کردند: «أَلَسْتُ أَوْلی بِکمْ مِنْ أَنْفُسِکمْ؟... مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاهُ» (آیا من بر شما از خودتان اولی و سزاوارتر نیستم؟... هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست).

معنای واژه «مولا» در این جمله، نقطه اختلاف اصلی است. از نظر شیعیان، این واژه به معنای «سرپرست» و «رهبر» و نشانه نصب الهی علی (ع) برای جانشینی بلافصل پیامبر است. اما از نظر اهل سنت، این عبارت به معنای «دوست» و «یاری‌کننده» و نشانه محبت و مقام والای علی (ع) است، نه الزاماً جانشینی سیاسی .

طبق منابع معتبر، بلافاصله پس از پایان سخنرانی پیامبر (ص)، آیه ۳ سوره مائده نازل شد:

«اَلْیوْمَ أَکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیکمْ نِعْمَتی وَ رَضیتُ لَکمُ اْلإسْلامَ دیناً...» (امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را به عنوان آیین شما پسندیدم) .

به همین دلیل، شیعیان این روز را بزرگترین عید خود (عید غدیر خم) می‌دانند و آن را روز «اکمال دین و اتمام نعمت» جشن می‌گیرند . در منابع معتبر تاریخی نقل شده که صحابه مشهوری همچون عمر بن خطاب، پس از این اعلام، به علی (ع) تبریک گفته و او را «مولای هر مرد و زن مؤمنی» خطاب کردند .

به طور خلاصه، می‌توان گفت واقعه غدیر خم یک واقعیت تاریخی انکارناپذیر و دارای اسناد معتبر در منابع اسلامی است. اهمیت آن در این است که محل اصلی مناقشه کلامی و سیاسی بین مذاهب اسلامی است:

از منظر تاریخی: همه بر وقوع آن در مکان و زمان مشخص و با حضور جمعیت انبوه اتفاق نظر دارند.

از منظر شیعه: این رویداد، سندی بر نصب الهی امام علی (ع) به عنوان جانشین بلا فصل پیامبر (ص) و پیشوای معصوم (امام) پس از ایشان است که با نزول آیه «اکمال دین» به پایان رسیدن رسالت و تکامل دین اسلام رقم خورد.

از منظر اهل سنت: این واقعه سفارش پیامبر (ص) به دوستی و احترام به علی (ع) است، اما دلیلی بر جانشینی سیاسی ایشان محسوب نمی‌شود .

ولایت علی علیه السلام» در اندیشه اسلامی جایگاهی والا دارد و به معنای رهبری و حاکمیت معنوی و سیاسی امام علی (ع) پس از پیامبر اسلام (ص) است. بر اساس باور شیعیان، این ولایت توسط پیامبر در غدیر خم و در حدیث «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلِیٌ مَولاه» به فرمان الهی اعلام شد. ولایت امام علی (ع) نه فقط به معنای رهبری ظاهری، بلکه سرپرستی امور دینی، تفسیر قرآن و هدایت امت پس از پیامبر است.

از منظر عرفانی نیز، ولایت به معنای قرب الهی و هدایت باطنی است. در قرآن و روایات، آیات و احادیث متعددی همچون آیه تبلیغ، آیه اکمال دین و حدیث منزلت به این مسئله اشاره دارند. برای اهل سنت، امام علی (ع) یکی از خلفای راشدین و از بزرگترین صحابه است، اما در نگاه شیعه، ولایت او نخستین و برترین اصل پس از نبوت به شمار می‌رود.