گزارش اجمالی پانا از آموزش حقوق شهروندی در مدارس؛
پای آموزش شهروندی در «مدرسه» لنگ میزند
پای آموزش شهروندی در «مدرسه» لنگ میزند.
به گزارش خبرنگار پانا آذربایجان غربی، بر کسی پوشیده نیست که پای پرورشهای اخلاقی و آموزشهای شهروندی در ساختار آموزشی ما به شدت لنگ میزند. در ساختار آموزشی ما تمرکز افراطی بر ارزیابیهای کمی و توجه بیش از اندازه به کامیابیهای آینده دانشآموزان در کنکور و دانشگاهها، سبب شده است که پرورشهای انسانی و اخلاقی که ریشهای چندین هزار ساله در فرهنگ ایرانی دارد به آسانی زیر پا گذاشته شود. امروزه پیامدهای این بیتوجهی را در جای جای جامعه و در رویدادهایی مانند فروریزش ساختمان پلاسکو، تصادفهای جادهای، درگیریهای خیابانی، شمار زندانیان، پروندههای باز در دادگاهها، صفحه حوادث روزنامهها و … میبینم و جز افسوس و نگرانی کار دیگری از ما بر نمیآید و کمبود چنین آموزشهایی در بستر خانواده و نهاد آموزش به شدت احساس میشود. به نظر میآید که دستاندرکاران سیاسی، فرادستان آموزشی، فرهنگیان، خانوادهها و کل جامعه هنوز به طور جدی پی به ضرورت آموزشهایی از جنس شهروندی نبرده و از این رو درباره چنین آموزههایی بیتفاوتی خطرخیزی دارند. در گفت و گوی زیر که بخش نخست آن را میخوانید، نرگس ملکزاده، شهرام جمالی، علی بهشتینیا، عبدالجلیل کریمپور، حمزه علینصیری، مهدی بهلولی و محمدرضا نیکنژاد چند معلمی هستند که درباره چنین آموزشهایی به گفتوگو نشسته و از زاویههای گوناگون به آن پرداختهاند. امید است که دیدگاههای این فرهنگیان در روشنکردن موضوع یاریرسان باشد و زمینهای شود برای گفتوگویهای بیشتر در این زمینه.
آموزش شهروندی وارد رویکرد قانونمداری نشده است
نرگس ملک زاده، میگوید:«بحث آموزش شهروندی مانند تمام مواردی که مربوط به کلیت آموزش مهارتهای زندگی است در نظام آموزشی به جایگاه مناسبش دست نیافته است. ما نمیتوانیم جو بکاریم و توقع برداشت گندم داشته باشیم. وقتی در مدارس فرصتی برای آشناکردن دانشآموزانمان با حقوق شهروندی(حق فردی یا حق افراد در برابر هم) در نظر گرفته نشده است باید شاهد حوادثی در سطح جامعه باشیم که با افسوس با آنها نگاه میکنیم. البته در کشور ما اگر آموزش شهروندی هم در نظام آموزشی وجود دارد در سطح دانش محدود است و هیچگاه و یا بهتر بگویم کمتر وارد مهارت و حتی تغییر نگرش شده است. از سوی دیگر آموزشهای شهروندی نتوانسته وارد رویکرد سیاسی و حتی قانونمداری آن شود. بیشتر آموزش ها روی کاغذ و در ذهن ها متمرکز بر مسائل اجتماعی شده است؛ و در این حوزه نیز نتوانسته است موفقیت های چشمیگری به دست آورد. به نظر من این گونه آموزش ها باید یکی از مطالبات شهروندان از دولت و نظام سیاسی باشد. حقوق شهروندی آمیختهای از وظایف و مسئولیتهای افراد در قبال یکدیگر، شهر و دولت است. آموزش شهروندی از طریق مطالعه مفاهیم اساسی سیاسی و مدنی امکانپذیر است. آموزش شهروندی
در ایران تلفیقی ست؛ و شامل آموزش سیاسی، مدنی، و اجتماعی میشود. شاید حکومت بتواند در بعد سیاسی برای آموزش محدودیت ایجاد کند اما دو بعد دیگر این آموزشها تقریبا میتواند از طریق سازمانهای مردمنهاد، آموزش داده شود.»
تمرکز نظام سیاسی و بیعملی در حوزه آموزش!
به گفته، شهرام جمالی « بیعملی در این زمینه یک مقدارش به ساختار متمرکز نظام سیاسی برمیگردد. این نظام میخواهد آموزشهای مطابق میل خودش را در برنامههای درسی تحت این عنوان بگنجاند. البته این در همه مسائل کلیت ندارد ولی پرسش این است که آیا آموزشهای شهروندی به شکل رسمی و در یک نظام سیاسی متمرکز به مانعی در برابر دموکراسی و بازتولید مناسبات استبدادی(منظور فقط سیاسی نیست) تبدیل نمیشوند؟ و پرسش دیگر این است که این آموزشها بیشتر بر اساس پرورش یک شهروند نمونه یا شهروند خوب باب میل نظام مسلط آموزشی است یا ارائه یک الگوی شهروندی هدفگذاری شده؟»
آموزش حقوق شهروندی جسارت می خواهد
علی بهشتی نیا، هم معتقد است که «نظام آموزشی در ایران نه تنها قوانین شهروندی را نمیآموزاند بلکه بر عکس با سرگرمشدن دانشآموزان به کنکور و آزمون و کتابهای کمک آموزشی به نوعی یک گسست مدنی و شهروندی ایجاد کرده است. ساختار و سازمان آموزش و پرورش برخلاف پرورش شهروندی عمل میکند و صد افسوس خانوادهها هم بر اساس همین نظام آموزشی مسیر را گم کردهاند. نمونه تاسفبار آن تغییر در ساختار رشته علوم انسانی و جامعهشناسی و بدعتهای تازه در این حوزه بود که قطعا چنین کاری، از آنچه عقبترمان خواهد برد. اما در کل آموزش حقوق شهروندی جسارت میخواهد. برای نمونه آیا معلمان خود در کلاس درس اجازه ظهور و بروز حقوق دانشآموزان را میدهند؟ قطعا مدرسه و معلم و ساختاری که از آگاهی حقوقی خانواده و دانشآموزان واهمه دارد و تمایل ندارد تا قوانین را بدانند تا نکند روزی در مقابلشان بایستد، هرگز روی خوش به حقوق شهروندی نشان نمیدهد.
محتوایی درگیر مسائل فلسفی
عبدالجلیل کریم پور هم میگوید: «افزون بر نکات مهمی که همکاران برشمردند متاسفانه محتوای کتابها هم در رسیدن به این هدف گام بر نمیدارد. در درس جامعهشناسی که من تدریس میکنم آنقدر محتوا درگیر مسائل فلسفی و ایدئولوژیک شده است که اگر معلم برای پرداختن به آموزههای شهروندی از فرصت بهوجود آمده در کلاس استفاده نکند، نه تنها محتوا هیچ دردی را دوا نمیکند شاید مانعی هم در رسیدن به این هدف ها نیز باشد. من فکر میکنم، معلم باید آستین بالا بزند و قسمتی از وقت کلاسش را به این مهم (آموزش شهروند) اختصاص دهد که هر چه دیرتر به آن بپردازد، آسیبهای بعد از آن بیشتر بر پیکره آموزش و پرورش سنگینی خواهد کرد. چارهای جز این نیست که خود باید دست به کار شویم و مطالب ارائه شده را از سطح دانش بیرون آوریم. منظورم این است که حتی از کوچکترین وقتی که کلاس اجازه بدهد به چنین آموزشهایی پرداخته شود.
بیچاره دانشآموزان
حمزه علی نصیری، دیگر آموزگار در این زمینه میگوید: «در این که معلمان تاثیر شگرفی میتوانند بر دانشآموزان خود بگذارند، تردیدی نیست. آموزگاران فرزانه مطمئناً ماموریت تربیتی خویش را در همین سیستم کاستی ساز به نحو احسن به انجام میرسانند؛ اما شمار چنین معلمانی چند نفرند؟ در مورد دانشآموزان نیز باید بگویم که من همه درسها را بهتر از دانشآموزانم یاد میگیرم چرا که محتوای دروس چندین بار در چندین کلاس مو به مو برایم تکرار میشوند. اما بیچاره دانشآموزان، هرگز فرصت تکرار ندارند، چرا که در کولهپشتی شان ده تا چهاده کتاب درسی دارند که در طول هفته باید برای مرور آنها پای منبر معلمان متعدد بنشینند و پاسخگوی انتظارات متفاوت آنان باشند. دانشآموزان ما هرگز فرصت بازخوانی آموختههای خود را پیدا نمیکنند. تربیت چه در حوزه مهارتهای فنی و هنری چه در حوزه اخلاق و اجتماع و مهارتهای شهروندی در اثر تکرار و تمرین حاصل میشود نه با پند و نصیحت و متاسفانه نظام آموزشی ما این امکان را در اختیار معلم و متعلم قرار نمیدهد.
ما معلمها هم مقصریم!
مهدی بهلولی، که در فعالیتهای صنفی معلمان، نقش پررنگی داشته و دارد، در این زمینه توضیح میدهد که «درست است حکومت نقش خیلی مهمی در آموزش دارد اما به نظرم ما معلمان، فرهنگ اجتماعی و خانوادههایمان هم بیاثر نیستیم. ما هم انگیزهای چندانی برای ورود جدی به گستره کارهای مدنی نداریم و نقش مهم خودمان را در آموزش به عنوان«نقش مدل» دستکم میگیریم. الان در کشور ما، ضرورت پرداختن به آموزشهای شهروندی و آشنا ساختن دانشآموزان با آموزههای مدنی واقعا احساس میشود و این مهم، هم در میان نوشتههای کسانی که در زمینه آموزش و پرورش مینویسند، دیده میشود و هم در میان سخنانِ فرادستان آموزش و پرورش. اما به نظر من هسته اصلی چیزی به نام «آموزش شهروندی یا مدنی» (civic education) مفهومی است که از آن با عنوان «خیر همگانی یا عمومی» (commo- good) نام برده میشود. یعنی نمیتوان درباره شهروند و شهروندی سخن گفت و به آموزش حقوق و وظیفههای شهروندی پرداخت اما خیر همگانی را در نظر نگرفت. حساسیت نسبت به خیر همگانی هم از خانواده آغاز میشود. پدر و مادری که کمترین دخالت را در امور اجتماع خود دارند از همان آغاز الگویی نامناسب و ناخواسته
برای کودکی خواهند بود که قرار است در آینده به عنوان یک شهروند در جامعه نقشآفرینی کند. همچنین بچه در خانواده باید نسبت به کارهای خود، تنها و تنها خودش و علاقه و لذت خودش را نبیند و خیر خانواده را هم درنظر بگیرد یعنی باید نسبت به سود و زیانی که کارهای او به خانواده میرساند آگاهی بیابد. بنابراین من سرآغاز پرورش یک شهروند آشنا به حقوق و وظیفههای خود را خانه میبینم و نه مدرسه و موانع پایهای آن را هم در خانواده جست و جو میکنم- البته مدرسه میتواند با پیوند پویایی که با خانوادههای پیرامونی خود برگزار میکند غیرمستقیم از همان آغاز پا به این گستره بگذارد.
آنچه مانع پرورش فکر و احساسات انسانی و اخلاقی میشود
مرتضی حیدری، آموزگار و روزنامهنگار و فعال صنفی، فعالیتهای آموزش و پرورش در پایههای پایین را مثبت ارزیابی میکند و توضیح میدهد که «برای نمونه در دوره متوسطه اول آموزش و پرورش با کاهش درونمایههای درسی و گنجاندن موضوعات اجتماعی- اخلاقی در کتابها و افزودن مطالب میانرشتهای در درسهای گوناگون پا در این راه گذاشته است. اما دشواری کار آن جایی است که فرهنگِ آموزشی جاری در میان مردم و دستاندرکاران فرصت بروز این گونه آموزشها را به چنین تلاشهایی نمیدهد. موسسههای آموزشی قدرتمند و خصوصی، بنگاههای اقتصادیِ انتشارات کتابهای کمکدرسی و کنکوری و… نمیگذارند که ذهن پدر و مادرها و برنامههای دستاندرکاران آموزش از شر نگاههای کمی به آموزش آسوده شود و اجازه نمیدهد آموزش به دنبال کیفیسازی آن یعنی پرورش فکر فردی و احساسات انسانی و اخلاقی برود. در کشورهایی مانند فنلاند فرآوری آگاهیهای علمی و یادگیری درونمایههای درسی، آموزش های اخلاقی و اجتماعی و شهروندی، پرورش هوش فردی و اجتماعی و … همزمان و به شکل گروهی انجام میشود و البته تنها در مدرسه امکان و فضای مناسب برای چنین آموزش هایی فراهم است.
ارسال دیدگاه