کارگردان نمایش «کچلو» در گفتگو با پانا : (بخش اول)

قاعده کار کمدی را رعایت کرده ایم

قصه «حسن کچل» بارها در اجرای نمایش و فیلم دستمایه هنرمندان ایرانی قرار گرفته است. این بار «رضا کشاورز» کارگردان خوش ذوق کشورمان این قصه را با ترکیبی از شیوه کمدی دلآرته و مایم بر روی صحنه برده است. شیوه اجرایی متفاوت از این قصه سبب شده است که شاهد نوعی از کمدی با کمترین میزان کلام باشیم. نمایش «کچلو» این روزها در ایرانشهر بر روی صحنه است. با رضا کشاورز و «کاوه توکلی» یکی از بازیگران این نمایش گفتگویی انجام داده ایم که در زیر می خوانید.

کد مطلب: ۵۳۰۶۵۱
لینک کوتاه کپی شد

کچلو یک نمایش متفاوت در ژانر کمدی است. چطور به نمایش کچلو رسیدید؟

کاری که ما کردیم یک نمایش کمدی است که با اصول و قوعد درست انجام داده ایم. نیامده ایم که از واژه های رکیک و شوخی های زبانی استفاده کنیم تا تماشاگر را بخندانیم. ما برای اینکه بخندانیم دست به هر کاری نزده ایم. به همین خاطر من خودم چون هم کمدی دلارته کار کرده ام و هم مایم، از آنجایی که مایم هم سبک های متفاوت دارد مانند : «مایما دراما»، «مایما کلون»، «مایم پست مدرن» و ... اینها سبک های متفاوت «مایم» هستند و چون این سبک ها را می شناختم، قانون و قاعده اش را می شناختم و همچنین به قواعد دلقک هم اشراف داشتم؛ اینها باعث شد که بخواهیم یک جنس از کمدی تولید کنیم که با یک اتفاق ساده پیش فرض تماشاگر را بشکنیم. یک داده ای می دادیم و برایش یک انتظاری تولید می کردیم. تماشاگر منتظر بود حالا که اینها را می بیند پس تصور می کند که این اتفاق می افتد و ما می دانستیم که این تماشاگر چه چیزی را پیش بینی خواهد کرد. سپس پیش فرض اش را می شکاندیم و این باعث خنده می شد. یعنی کاملا فکرشده است. ما همینطوری نرفته ایم که یک کار بامزه انجام بدهیم. ما در واقع قانون و قاعده کار کمدی را رعایت کرده ایم.
شما اشاره کردید که قبل از این نمایش با اصول و قواعد سبک های مایم و کمدی دلآرته آشنا بوده اید. پیش از این چه نمایشی در این سبک اجرا کرده اید؟
تقریبا من ۴-۵ سال اخیر را بیشتر در آلمان کار کرده ام. در آنجا در سیرک بازی می کردم. دو کار مشترک بین ایران و آلمان آنجا داشتیم. در جشنواره ای به نام «شابوده زُمور» حضور داشتم. در این جشنواره چادرهای متعددی وجود داشت که در هر چادر گروه های مختلف، نمایش اجرا می کردند. یک چادر نیز به ما اختصاص داشت که در آن نمایشی ایرانی اجرا می کردیم. دوباره سال بعد یک کار مشترک ایران و آلمان با گروهی به نام «فریکس و فرمده» این کار را انجام دادیم. کاری که با این گروه انجام دادیم اسمش «دیوان شرقی- غربی» بود. این اجرایی تجربی بود و دنبال این نظریه بودیم که آیا روزی می رسد که فرهنگ شرق و غرب با یکدیگر یکی شود. با این ایده شروع به کار مشترک کردیم که آیا این امکان وجود دارد. البته ما خودمان به این نتیجه رسیدیم که این تجربه سختی است و شاید هرگز این اتفاق رخ ندهد. شاید فرهنگ ها همیشه شکل خودشان را حفظ کنند. شاید با هم تعامل کنند و کنار بیاییند اما با هم یکی نمی شوند.
سال بعد دوباره با یک شخصی به نام «یان روم برگ» و یک شخص آمریکایی به نام « اریک ویلکا کس» که دو تن از مایم کارهای بین المللی هستند ؛ همراه این دو تن یک ورک شاپ برگزار کردیم به نام «مایم سامر» و این یک ورک شاپ اینترنشنال راجع به مایم بود که ما سه نفر تدریس می کردیم و تجربه خیلی جذابی شد. امسال هم قرار بود که برای ادامه این برنامه ها به آلمان بروم اما به خاطر اجرای «کچلو» در ایران این امکان فراهم نشد.
چرا آنها شما را برای برگزاری این ورک شاپ ها انتخاب کردند؟
چون آنها کار من را دیده بودند. و بعد از آن ورک شاپ بیشتر ترغیب شدند که این همکاری ادامه داشته باشد. چون معتقد بودیم که ما سه نفر ترکیب خوبی به وجود آورده ایم و هر کدام با زاویه نگاه خودش به مایم نگاه می کند. سپس تصمیم گرفتم که در ایران کار کنم. گفتم یک کار «مایم» انجام بدهیم چون در آنطرف خیلی خواهان دارد و جذاب است. دلم نمی خواست که ریسک کنم و یک کار بزرگ بردارم. پس رفتم و سالن «آو» را دیدم. وقتی آنجا را دیدم خواستم که یک کار «مایما دراما» انجام دهم. یعنی یک کار جدی. ولی وقتی نشستم و به معماری آن سالن نگاه کردم دیدم این سالن یک فانتزی دارد. نمی توانستم یک کار جدی و درام در آن سالن اجرا کنم. در واقع به این نتیجه رسیدم که این فانتزی به درد اجرای مایم و کمدی دلآرته می خورد. ولی اینکه چه نمایشی را اجرا کنم هنوز به نتیجه نرسیده بودم. پس با بچه ها شروع به ایده پردازی و اتود زدن کردیم. تا اینکه به نمایش کچلو و این ساختار رسیدیم. الان هم سالن را عوض کرده ایم و حدود ۶۰ درصد کار تغییر کرده است. باید نمایش را تاثیرگذارش می کردیم.
شما اشاره کردید که چند سالی در آلمان بودید و کار تئاتر کرده اید. می خواهم درباره دوران پیش از سفر به آلمان و فعالیت هایتان صحبت کنید!
من سفر نکردم که بخواهم مقیم آنجا باشم یا اینکه مهاجرت کرده باشم. یک اتفاقی افتاد که ما هر تابستان به آلمان می رفتیم. یکماه، دو ماه و سه ماه. یعنی در تمام طول سال ما در ایران برنامه ریزی می کردیم و تمرین می کردیم و بعد درتابستان در آنجا اجرا می کردیم. یا ورک شاپ می گذاشتیم. یک ورک شاپی در بخش فرهنگی سفارت اتریش برگزار کردیم، یک اتفاقی آنجا افتاد و ما یک کاری را در آنجا اجرا کردیم و آن کار دیده شد و از آنجا ما را دعوت کردند که برویم آلمان و نمایشی را در آنجا اجرا کنیم. اول کارم در سیرک بود . آن سیرک، بین المللی بود. از همه جای دنیا در آنجا کار می کردند. سال بعد از آن یک گروه که کار ما را دیده بود ما را دعوت به همکاری کرد و این کار ادامه پیدا کرد. در جشنواره ارمنستان دو هنرمند آلمانی و آمریکایی که اسم کمپانی شان MMR است در ارمنستان نمایش داشتند و حضورشان باعث شد که کار مرا ببینند. آنها از کار من خوششان آمده و از من دعوت کردند که به آلمان بروم و با آنها در فعالیت های آموزشی و اجرای تئاتر همکاری کنم.
بحث این ورک شاپ نگاهی است که می توان به کار «مایم» داشت. از سه جای مختلف دنیا و از ۷-۸ کشور اروپایی هنرجوها در این ورک شاپ شرکت کرده بودند. نتیجه این ورک شاپ این شد که من متوجه شدم من که در شرق کار می کنم چه نوع تکنیکی را می پسندم. من «مایمادراما» را خیلی دوست داشتم. ولی متوجه شدم بجز لهستانی ها بقیه روی «مایمادراما» کار نمی کنند. برای آنها خیلی جذاب بود که بدانند در ایران اصلا چطور «مایم» وجود دارد. البته من چندان برای آنها توضیح ندادم. چون مشخص است که ارتباطات بشری قبل از زبان بدون کلام بوده است . به نظر من مایم از عصر حجر تاکنون وجود داشته است. «مایم» یعنی ارتباطات غیرکلامی به همراه بخش نمایشی آن که امروز ما می شناسیم.
«کچلو»بر گرفته از یک قصه ایرانی است که شما آن را با سبک مایم و کمدی دلآرته اجرا کرده اید. آیا می توان گفت که سایر قصه ها و نمایشنامه های ایرانی را نیز با این سبک کار کرد؟
حتما همینطور است. نمایش قبلی که اجرا کرده ام «آرش کمانگیر» بود. «ضحاک» و همچنین یک نمایش به نام «خط، نقطه، صفحه» بوده است. آن نمایش قصه ای شرقی داشت. همه این نمایش ها اصلا کمدی نبودند. اینها «مایمادراما» بودند و این کار یعنی نمایش «کچلو» در سبک «مایما کلون» محسوب می شود. کلمه «کلون» در اینجا به معنای دلقک است. این نمایش در واقع نمایشی ترکیبی است. ما نیاز به یک ساختاری داشتیم تا بتوانیم یک قصه بلند را در آن جای دهیم. چون در مایم معمولا نمایش ها کوتاه هستند. مثلا ما نمایش مایم دو ساعته نمی بینیم. خیلی کم اتفاق می افتد. اگر هم رخ بدهد مثل یک فستیوال گونه می شود. هر گروه می آید و نیم ساعت، بیست دقیقه یک «مایم» را اجرا می کند. برای شدن آن می شود تا یک ساعت هم آن را اجرا کرد ولی عموما یک قصه بلند را نمی توان در یک واحد کوچک گنجاند. ما آمدیم ساختمان کمدی دلآرته را گرفتیم که این اتفاق را در آن می شد گنجاند. اعم ازنوع استایل ها و نوع ورود و خروج ها تفاوت طبقاتی که در جامعه وجود دارد. خیلی اینها ساختمان مناسبی بود برای ما که قصه «حسن کچل» را در آن بگنجانیم. سپس تکنیک های بازیگری که با آن بازی می شد آن را تبدیل به «مایم» می کند. رفتارهای بدنی و استایل ها را می خواستیم ایرانی بشود، چون می خواستیم یک مایم ایرانی اجرا کنیم. پس آمدیم و نوع برخورد ها را به سمت نمایش تقلید سنتی خودمان پیش بردیم که نمایشی درآمد؛ کمدی و بدون دیالوگ یا استفاده از واژه های بسیار کم و کاملا ایرانی.
یک ویژگی مهم که برای من اهمیت داشت این بود که شما یک نمایش ایرانی با یک قصه ایرانی اجرا کرده بودید. اینکه شما بتوانید نمایش ایرانی اجرا کنید در مقایسه با آثار خارجی، برجسته تر است و ما ارتباط بیشتری با این نمایشنامه ها برقرار می کنیم چون به فرهنگ ما نزدیک تر است و یک ویژگی دیگر که در کار شما دیده می شود، تکیه نداشتن به شوخی های کلامی است. بطوریکه بیشتر این موقعیت است که موجب ایجاد خنده می شود. در مجموع کار شما تلفیقی از قصه ایرانی با اجرایی در سبک و سیاق غربی است. آیا می تواند این اجرا را در راستای نوع نگاه شما به مقوله نمایش دید یا اینکه این اجرا فقط یک اجرا بود و تداوم در این سبک برای شما وجود ندارد؟
به نظر من این یک نگرش است و یک زاویه دید که ما می خواهیم یک نمایش ایرانی اجرا کنیم. مثل این می ماند که ما می خواهیم یک فیلم ایرانی بسازیم اما دوربین، چراغ و لوازم فنی و ... همه غربی هستند. ابزار در اینجا غربی است اما نتیجه کار، کسانی مثل عباس کیارستمی می شوند؛ یا آکیراکوروساوا که با این ابزار فیلم هایی می سازد که فرهنکگ ژاپنی را به نمایش می گذارد. در نهایت ما می بینیم که دنیا در مبحث فیلم شرقی غربی ندارد. و همه می گویند که ابزاری موجود است به نام سینما. حال ما یک ابزار جهانی داریم به نام تئاتر که یک زمانی وارد مملکت ما شده، این یک هنر وارداتی است. پیش از این ما نمایش تقلید را داشته ایم. نمایش تخت حوضی را داشته ایم. این شیوه های کمدی دلآرته، مایم و سایر شیوه ها همگی وارداتی هستند. اینکه چطور ایرانی می شود یک نگرشی است که نشات گرفته از خواست کارگردان و بچه های گروه بوده است که این اتفاق بیافتد و ما به نوعی از «مایم» برسیم که کاملا ایرانی باشد. این یک اتفاق خودخواسته بوده است و اینگونه نبوده است که خیلی اتفاقی به این دستاورد رسیده باشیم. از ابتدا هم نمی دانستیم که کار چگونه خواهد شد. وقتی کار تمام شد همه راضی بودیم و دیدیم که بالاخره شد و یک مایم کاملا ایرانی تولید کردیم. این یک مزیت بزرگ برای ما داشته است. من فیلم ورژن قدیمی این نمایش را به همان گروه آلمانی که با آنها همکاری می کردم نشان دادم. جالب اینجاست که فیلم را از طریق مانیتور یک لپ تاب تماشا می کردند و گر چه فیلم نمی تواند مانند صحنه تئاتر تاثیرگذار باشد اما آنها همپای تماشاگران می خندیدند. آنها می گفتند این نمایش چقدر قصه جذابی دارد. پیش از این، من فیلم نمایش ضحاک را هم به آنها نشان داده بودم و آنها می گفتند چقدر فرهنگ تان جالب و جذاب است. آنها می گفتند شاید نیاز نباشد که ما این نمایش ها را به انگلیسی اجرا کنیم. به این معنا که ما می توانیم بدون دیالوگ اجرا کنیم چون مثل این می ماند که ما داریم با تمام دنیا رابطه برقرار می کنیم و دیگر نیازی به توضیح کلامی در کار نداریم.عناصری را روی صحنه گذاشته ایم که تماشاگر با دیدنشان برداشت خودش را از آنها می کند و رابطه برقرار می کند.
به نظر شما این نوع اجرا می تواند نوع فرهنگ ایرانی را با کمترین دیالوگ و حتی بدون دیالوگ به مخاطبین خارجی انتقال دهد؟
پانتومیم زبانی است جهانی، مثل عکاسی که زبانی جهانی است. شما وقتی عکس یک سرباز را می بینید یا عکس یک فستیوال را می بینید شما نیازی ندارید که عکاس پایین تصویر توضیحی داده باشد. شما مستقیم با تصویر ارتباط برقرار می کنید و هرچه که درون عکس است را دریافت می کنید. کاری که ما انجام دادیم همین بود، ما اسکلتی را ساختیم، سپس فرهنگ خودمان را داخل آن ریختیم و این جذابش کرد. حتی برای خارجی ها هم جذاب شده بود. آنها از ما می پرسیدند که آیا شما در ایران مایم ایرانی دارید؟ من هم گفتم، الان دیگه داریم. ما می توانیم بگوییم که لاینی از نمایش را باز کرده ایم که می توان خیلی کارها در آن کرد. خیلی خلاقیتها انجام داد و محدودیت هم نداشت.

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار