نگاهی به نمایش جَهشه

اتفاق خودش نمی افتد

نمایش عمدتا از ایده خوبی برخوردار است اما آن بار دراماتیک که می بایست از شخصیت ها ریشه بگیرد و در تار و پود نمایش بافته شود، در آن وجود ندارد. نویسنده بار دراماتیک نمایش را در اتفاق پایانی داستان گنجانده است که مسلما یک اتفاق نمی تواند پایان خوبی برای یک نمایش باشد. به قولی اتفاق خودش نمی افتد و باید زمینه ای برای رخ دادن آن ایجاد کرد.

کد مطلب: ۵۳۰۲۷۳
لینک کوتاه کپی شد

در اولین روزهای آغاز جنگ تحمیلی و حمله حکومت بعثی عراق به مرزهای ایران، شاید کمتر کسی تصور می کرد که این جنگ ۸ سال به درازا بکشد. اما آنچه پیدا بود پیشروی نیروهای عراقی به سمت خرمشهر باعث خالی شدن شهر از سکنه شد و بجز عده ای از نیروهای نظامی و مردمی کشی در شهر باقی نماند.

نمایش جهشه به کارگردانی علی برجی روایتگر عده ای از مردم شهر خرمشهر است که در آستانه پیشروی نیروهای عراقی قصد دارند که شهر را ترک کنند. چندین خانواده که با هم فامیل هستند یا اینکه در همسایگی هم هستند همگی منتظر امدن وانت نادر هستند تا باروبندیل شان را جمع کنند و به سوی اهواز بروند.
جنگ و بمباران شهر آدم های شهر را در موقعیت ترس و وحشت قرار می دهد. صدای شلیک و اصابت بمب ها و گلوله های توپ بیش از پیش بر وحشت آدم های شهر باید بیافزاید. در اینجا نویسنده نمایشنامه موقعیت آدمهای نمایشنامه را به درستی تشریح نمی کند. بدرستی مشخص نیست که ما شاهد چندمین روز از تجاوز نیرهای عراقی به خرمشهر هستیم. آیا خرمشهر در آستانه سقوط است؟ خرمشهر به عنوان شهر استراتژیک برای ایران سقوط و آزاد شدن آن در حافظه تاریخی ملت ایران جایگاه ویژه ای دارد. عدم شفافیت در این بخش از نمایش به واکنش بازیگران مربوط است. چندین خانواده در محله ای در خرمشهر زیر باران توپ و تانک مانده اند. اما این ترس و اضطراب فقط در لحظاتی از نمایش که باران گلوله ها شدت می گیرد بیشتر دیده می شود. سپس موقعیت در وضعیتی عادی قرار می گیرد. در واقع شخصیت ها با نوعی سکون و انفعال مواجه هستند. در خلاصه داستان می بینیم که چندین خانواده منتظر آمدن نادر هستند. همین انتظار نوعی انفعال درونی برای شخصیت ها ایجاد می کند. و این انفعال درونی به انفعال بیرونی تبدیل می شود که در صحنه خود را به نمایش می گذارد. در اینجا این سوال پیش می آید که زمانی که شخصیت ها تا رسیدن به هدف را باید بگذرانند چگونه باید در صحنه پر شود. دغدغه شخصیت ها رسیدن نادر است و آنها در انتظار بسر می برند. در واقع هیچ کار دیگر یا بهتر بگوییم هدف دیگری ندارند. آمدن نادر و فرار از خرمشهر هدف همه شخصیت ها نیست. نویسنده مسئله ای را مطرح می کند و آن انتظار تا آمدن نادر است. سپس به افراد درگیر این ماجرا می پردازد. پرداخت نویسنده فقط تا معرفی شخصیت ها قد می دهد.عموحاجی و غزاله در منزل منتظر آمدن نادر هستند و از طرفی مسعود به نیروهای مردمی مدافع شهر پیوسته است. سید و خانواده که تا آخرین صحنه آنها را نمی بینیم نیز در انتظار امدن جهشه و نادر هستند. سعید زن و دخترش تنها نشانه ای که از آنها می بینیم زار دیدن زن سعید است که البته این مورد می تواند کنایه ای از حمله صدامیان به ایران باشد. این مورد نیز مانند سایر موارد به حال خود رها می شود و در تنها صحنه ای که دوباره با ساغر زار دیده مواجه می شویم در صحنه پایانی است که البته حال و هوای او به مراتب طبیعی است. این صحنه ها باعث انفکاک در سیر داستان می شود. نمایش کلیدهایی را به تماشاگر می دهد اما در ادامه داستان رها شده باقی می مانند.
شخصیت دیگری که در نمایش پررنگ است، زبیده دختر ناقص العقل است. او نیز همانند سایر شخصیت ها بیشترکه در حد تیپ مانده اند، فقط پرکننده فضای داستان است تا نمایش به پایان خود نزدیک شود؛ بدون اینکه کارکرد مناسبی در داستان نمایش داشته باشد. شاید تنها کارکرد این کاراکتر ایجاد فضای سانتی مانتالیسم در فضای نمایش است که در چندین صحنه دیده می شود.
در کنار این شخصیت با دموخی مواجه هستیم. دموخی آهنگ دهنده و پیش برنده داستان است. در واقع تنها شخصیتی که کنش او در ارتباط با سیر اصلی داستان یعنی رفتن و مهاجرت از خرمشهر است؛ فقط دموخی است. دموخی از فرید پول می گیرد که خانواده آنها را به اهواز برساند اما با کدام وسیله نقیله که البته مشخص نمی شود. در پایان معلوم می شود که دموخی قصد داشته است که این جابجایی را با جهشه نادر انجام دهد.البته این کنش مندی دموخی قربانی شخصیت کمیک و طنزآمیز او می شود. نویسنده عامل خوبی که در ابتدای داستان معرفی می کند و می تواند مانعی برای سایر افراد در رسیدن به هدف ( رفتن به اهواز) باشد را رها می کند و تنها نقش و کمکی که از او می طلبد ایجاد لحظات کمیک باشوخی های زبانی است.
صدیقه همسر نادر، زن پا به ماهی است که لحظاتی بعد از آمدن نادر بچه خود را به دنیا می آورد. به سرعت جشن و پایکوبی به مناسبت تولد بچه برپا می کنند و به سرعت آماده رفتن می شوند. صدیقه که تا یک ساعت پیش گاه و بیگاه درد زایمان امانش را بریده بود حال گویی که هرگز حامله نبوده است. پیش قراول جمع به سمت جهشه می رود. اینها ایراداتی از جهت پرداخت شخصیت و سیر داستان است. مهم این است که داستان صدیقه و حاملگی اش مانند سایر داستان های فرعی فاقد حرکت و کنش است.
دموخی تنها شخصیتی نیست که علیرغم کنش اولیه اش در داستان نمایش رها می شود. زبیده نیز شخصیتی است که متفاوت از سایر شخصیت هاست. شرایط روانی وجسمی شخصیت زبیده، او را برای پیشبرد برخی از اهداف زیرمتن داستان توانا می سازد. نویسنده نیز این شرایط را درک کرده و در صحنه پایکوبی برای فرزند تازه متولد شده نادر، تلاشی در این جهت داشته است. زبیده تلاش می کند که بچه نادر را بغل کند اما همه به او بی توجه هستند در پایان این کشمکش زمانی که زبیده بچه را در بغل گرفته است به ناگاه با صدای یک انفجار صحنه به پایان می رسد. در صحنه بعد انتظار تماشاگر این است که اتفاقی ناگواری رخ داده باشد. یعنی واقعه ای بر خلاف انتظار اولیه تماشاگر که در اصول نماشنامه نویسی به آن شکاف می گویند. زمانی که زبیده به کسانی که بچه را در آغوش دارند می گوید «مواظبم، بچه را نمی اندازم» و اصراری که از سوی نویسنده و کارگردان وجود دارد که بالاخره زبیده بچه را بغل کند، این انتظار را به وجود می آورد که این صحنه به یک پایان خاص برسد. اما عملا هیچ اتفتق خاصی نمی افتد و صدای انفجار مهیب همانند سایر انفجارهایی که از اول نمایش شاهد آن بوده ایم، این صحنه را به اتمام می رساند.
نمایش جهشه در واقع از چندین داستان فرعی تشکیل شده است که هیچ کدام بدنه اصلی داستان را تشکیل نمی دهند. اگر هر کدام از داستانهای منفعل را (در اینجا منظور خانواده های خواهان سفر به اهواز هستند )از ساختار نمایشنامه حذف کنیم خلایی در داستان نمایش ایجاد نمی شود. در این نمایش سه عنصر اهمیت دارند. جَهشه، نادر و کسی که منتظر آمدن او و سفر به اهواز باشد. با این وجود در نمایش فعلی علاوه بر این سه عنصر چندین خانواده دیگر نیز وجود دارند که خواهان سفر به اهواز هستند. اما وجود این خانواده ها چه کارکردی دارد؟ آیا نویسنده قصد داشته است که با وارد کردن این چند خانواده و سرانجام غم انگیز آنها بار تراژیک نمایشنامه را بیشتر نماید؟
علیرغم این ایرادات که گریبان نمایشنامه را گرفته است و در برخی موارد نیز از نمایشنامه به بازی بازیگران سرایت کرده است باید به این مورد هم اشاره کرد که نمایش «جهشه» نمایشی سرگرم کننده است که تماشاگر را با خود همراه می کند. نمایش از ریتم و ضرب آهنگ مناسبی برخوردار است. نمایش شروع خوبی دارد و در همان اول نمایش جهشه (وانت بار) را با استفاده درست از تکنیک مولتی مدیا آن را به تماشاگر معرفی می کند. یکی از نقاط قوت نمایش استفاده درست و دو سویه از تکنیک مولتی مدیا است. از آنجایی که مسئله نمایش در جهشه (وانت بار) است. کارگردان این وسیله نقلیه را با تکنیک مولتی مدیا وارد نمایش کرده است. کارگردان با طراحی برخی از میزانسن ها سعی داشته است که وانت بار را جزیی از صحنه بشناساند. مانند صحنه تعمیر وانت بار که نادر در زیر پرده ای قرار می گیرد که تصویر وانت بار روی آن افتاده است؛ یا صحنه انفجار و خارج شدن کارگر و نادر از دو سوی پرده که تصویر وانت بار در موقعیت مناسبی بر روی پرده نقش بسته است. و این تصور را به وجود می آورد که آنها از دو در وانت بار خارج شده اند. این استفاده درست از این تکنیک تا انتهای نمایش ادامه می یابد. یعنی زمانی که زنها و بچه ها سوار وانت بار می شوند و در انتها با صحنه انفجار جهشه مواجه می شویم.
خارج شدن از قالب های گذشته در تئاتر دفاع مقدس ضرورت دارد. نمایش جهشه به مردمی می پردازد که غیر مستقیم درگیر جنگ تحمیلی شده اند. نمی توان گفت که زاویه نگاه تازه ای است اما می توان گفت که قصه تازه ای روایت شده است. نمایش عمدتا از ایده خوبی برخوردار است اما آن بار دراماتیک که می بایست از شخصیت ها ریشه بگیرد و در تار و پود نمایش بافته شود، در آن وجود ندارد. نویسنده بار دراماتیک نمایش را در اتفاق پایانی داستان گنجانده است که مسلما یک اتفاق نمی تواند پایان خوبی برای یک نمایش باشد. به قولی اتفاق خودش نمی افتد و باید زمینه ای برای رخ دادن آن ایجاد کرد. هر چند شاید بمباران متعدد شهر که از اول شروع نمایش شاهد آن هستیم، به نوعی زمینه چینی برای اتفاق پایانی داستان باشد.
می توان حرکت این گروه نمایشی را در جهت روی صحنه بردن این نمایش قدر دانست. و همچنان به این نکته اشاره کرد که کارگردان سعی داشته است با برخی نوآوری ها ( مولتی مدیا) نمایش بروزی از دفاع مقدس پیش روی تماشاگر بگذارد. اما نباید فراموش کرد که داستان نمایش هر چند سرگرم کننده و شوخ و کمیک باشد باز تماشاگر در پایان نمایش و بعد از خروج از سالن سوالات متعددی از خود می پرسد که خاصا یک نمایش سرگرم کننده نمی تواند جوابگوی انتظارت تماشاگر از روایت داستان روزهای آغازین یک جنگ باشد.

وحید یگانه

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار