نگاهی به فیلم سینمایی «بارکد»؛

در حال و هوای مضمون

تغییر لحن از ملودرام به کمدی و هوشمندی فیلمساز در انتخاب فرم مناسب جهت ارائه مفاهیم و پیام های اجتماعی اش مصطفی کیایی کارگردان فیلم «بارکد» را به سمت آنالیز رگه های به نسبه موفق فیلم پیشین خود و گسترش آنها کشانده است.

کد مطلب: ۵۲۸۴۳۲
لینک کوتاه کپی شد

پس از تجربه متفاوت (و به زعم نگارنده ناموفق) عصر یخبندان در حوزه ملودرام اجتماعی، مصطفی کیایی بار دیگر قالب کمدی را برای بیان سوژه های اجتماعی مورد نظرش برگزیده که با اقبال کم نظیر تماشاگران در گیشه نیز مواجه گشته است. چنین تغییر لحنی از ملودرام به کمدی و هوشمندی فیلمساز در انتخاب فرم مناسب جهت ارائه مفاهیم و پیام های اجتماعی اش ستودنی است. به نظر می رسد کیایی برای ساخت بارکد رگه های به نسبه موفق فیلم پیشین خود را به دقت آنالیز و اقدام به گسترش آنها نموده است. به عنوان نمونه وجه طنز آمیز داستانک سعید در عصر یخبندان با بازی محسن کیایی، در بارکد به طرح داستانی اصلی بدل شده که همین امر نقطه قوتی برای فیلم به شمار می آید. فیلمساز به خوبی دریافته است که زبان کمدی با عنایت به خصیصه های عامه پسندش موثرترین راه به نقد کشیدن مفاهیم گزنده و تلخی است که در صورت پرداخت جدی در قالبی سوای کمدی، از یک سو خطر شعارزدگی و از سوی دیگر انگ سیاه نمایی را متوجه او و فیلمش می کند؛ لذا با گزینش این فرم روایی، برخی از همان مضامین بی شمار مطرح شده در عصر یخبندان را بار دیگر تکرار می نماید.

بارکد را می توان به لحاظ مضمونی و رویکردش به مسائل و دغدغه های اجتماعی در زمره کمدی هایی دانست که صفت کمدی را در ظاهر به یدک نمی کشند. بلکه رسالت سینمای کمدی را در نشانه رفتن هرج و مرج، آشفتگی ها و بروز ناهنجاری های اجتماعی به منصه ظهور می رسانند. اما با همه تلاش های صورت گرفته از سوی سازندگان این فیلم، نمی توان آن را نمونه ای تمام و کمال و الگویی برای جریان سینمای کمدی ایران قلمداد کرد که در ادامه بیشتر به این موضوع خواهیم پرداخت.
روایت معکوس فیلم (با الهام از فیلم های یادآوری، بازگشت ناپذیر و میلیونر زاغه نشین) که با تمهید بازگشت به گذشته ساختار یافته و در هر مرحله بخشی از علل ناکامی و عقب ماندگی شخصیت هایش را به تصویر می کشد، حکایتی تراژیک از تباهی آینده نسلی است که با دیده اغماض نگریسته می شوند و در پی یافتن راز خوشبختی و دستیابی به سعادت و آرامش، تقلایی سخت و نفس گیر را پشت سر می گذارند. اینچین است که فیلمساز نه آینده پیش رو که گذشته آنها را پیش از لوث شدن به انواع آلودگی به مثابه روشن ترین برهه و نقطه زندگی ایشان معرفی می کند و آن را آرمانی ترین مقطع حیات شخصیت هایش به تصویر می کشد. به بیان ساده تر کیایی در بارکد تئوری ها و مولفه های مورد علاقه اش در عصر یخبندان را در قالبی دیگر برای بیننده تکرار و سرمنشا آن را نه در دستان آقازاده صاحب آشپزخانه شیشه که فردی صاحب منسب و در پیوند با رده های بالای ارکان قدرت سیاسی به تصویر می کشد. گرچه در عصر یخبندان تلاش کیایی برای دراماتیزه کردن تئوری «انسان محصول شرایط است» بود، دستاوردی برای وی به همراه نداشت و به نوعی شعارزدگی خام دستانه منجر گردید اما اینبار به یمن اتکا به معجزه تصویر موفقیت بیشتری نصیب او می شود. میلاد، حامد، نازی، ستاره و امثال آنها محصول تصمیم گیری های افرادی نظیر صاحب آن هولدینگ اقتصادی (با بازی رضا کیانیان) هستند که محصولاتش (اخاذی، قتل، دزدی، اختلاس، مواد مخدر و....) را با بارکد شناسایی خاص خود روانه بازار می کند. محصولاتی که رمزینه شاخص شناسایی مولد خویش یعنی مراکز تجمیع ثروت و قدرت به عنوان اصلی ترین شاه راه ظهور مفاسد اجتماعی-اقتصادی هستند.
کیایی در میزانسنی موثر، محل فعالیت های شوم و خانمان برانداز وی را در بالاترین طبقه طراحی می کند تا از تسلط وی بر اجتماعی صحبت کند که به زعم او حتی قانون هم نمی تواند نجات دهنده آن باشد و همانگونه که در عصریخبندان سعید (کاراکتری از طبقه فرودست اجتماع) با از پای در آوردن (آقازاده) جامعه را از لوث وجودش پاک می کند. این بار نیز مایه انتقام، از یک مفسد اقتصادی تکرار می شود تا به واسطه آن فیلمساز تنها نسخه نجات اجتماع بحران زده را برای مخاطبانش تجویز کرده باشد. از این لحاظ کارگردان، موضع گیری خویش در قبال سررشته نابسامانی ها و در هم ریختگی نظم عمومی جامعه و افشای ریشه و علل حقایق آن را همچنان حفظ نموده و در بارکد با نمایش گسترده شدن قلمر و حیطه فعالیت های این قشر زالوصفت، آن را هم راستا با اضمحلال آینده نسل جوان و در نتیجه جامعه معاصر ایران معرفی نماید.
به نظر می آید رادیکال نمایی مورد علاقه کیایی که در عصریخبندان بیش از آنکه وجهه روشنگرانه داشته باشد خاصیت تخدیرگرایی داشت، در بارکد نیز با قوت و شفافیت بیشتری پیگیری شده است و به دلیل فقدان تقابل و کشمکش میان قهرمان هدفمند و ضدقهرمان در زمان حال، (حامد با نیت تحت تاثیر قرار دادن و در حقیقت، گرفتن انتقام از شخصی که زندگی او را به مرحله فروپاشی کشانده عملیات خود را آغاز می کند و درکمال بهت و حیرت، بدون کوچترین مانعی به هدف خویش نائل می شود) از سویی مانع شکل گیری درام داستانی اثرگذار و پرکشش شده و از سوی دیگر به ظهور پیرنگی تک بعدی منجر می شود که بیش از آنکه در عمق گسترده شود در سطح باقی می ماند و به مرثیه ای کمدی-تراژیک بدل می شود که شرح ماوقعی است که به رغم بهره برداری از ساختار علی معلولی و تعلیق زا، بیشترین انرژی خود را صرف سرگرم کردن تماشاگر و گرفتن خنده از او و بیان مضامین اجتماعی موردعلاقه کارگردان می نماید. فقدان داستان ناشی از رویارویی شخصیت های محوری مثبت و منفی فیلم، با توجه به آنچه در سطور بالا شرح آن رفت، بارکد را به اثری مضمون زده بدل و کیایی را به عنوان فیلمسازی که قصد فریب تماشاگر را دارد معرفی می کند. از این منظر موقعیت کارگردان چه در عصریخبندان و بارکد بدون کوچکترین تغییری دست نخورده باقی می ماند. به سخن دیگر گزینش قالب کمدی جهت به نقد کشیدن مصائب و دردهای روز اجتماع تنها در ظاهر مفید و ستودنی جلوه می کند و بیش از آنکه در خدمت روایت سینمایی باشد در خدمت درشت نمایی فرامتن های موردنظر فیلمساز است.
پاشنه آشیل بارکد در شخصیت پردازی، عدم توازن ساختار دراماتیک فیلم و بی اعتمادی فیلسماز به تماشاگر خلاصه می شود. ضدقهرمان اثر به رغم پیشرفت قارچ گونه و سریع در بدنه اجتماع و لایه های سیاسی و اقتصادی، فاقد زکاوت و هوش لازم برای چنین شخصیتی تصویر می شود که مایه تعجب و حیرت است. این فرد به سادگی حامد را صرفا بنا به یک دلیل ساده و پیش پاافتاده به حضور پذیرفته و حاضر به شنیدن داستان زندگی او می شود درحالی که این تصمیم هیچگونه توجیه منطقی و نمایشی ندارد. او به آسانی در مقابل دوربین تلفن همراه حامد ایستاده، عکس یادگاری می گیرد و صحبت هایی در ارتباط با موضوعات رمانتیک به زبان می آورد و مدام از اعمال غیرقانونی خود و قدرت مافیایی اش داد سخن می راند درحالی که کوچکترین نشانه تصویری مبنی بر چنین دعاوی پرطمطراقی در طول فیلم دیده نمی شود. او به قدری ساده لوحانه با مسائل برخورد مواجه می شود که حامد و میلاد با گماردن ستاره به عنوان منشی و با استفاده از ترفندهای فتوشاپ و جاسازی مقداری شیشه در ماشین وی، او را تحویل پلیس مبارزه با مواد مخدر می دهند. بدین سان موقعیت نهایی فیلم یعنی برملا شدن ماهیت ضد انسانی سرمایه دار حیله گر بدون کوچکترین اثرگذاری و قدرت تغییری در داستان به سرانجام می رسد و بیش از آنکه نقطه اوج روایت محسوب شود به لحظه ای ساده و پیش پا افتاده بدل می شود. حتی اگر فرض را بر دیدگاه کنایه آمیز کارگردان مبنی بر استفاده ضدقهرمان از قدرت سیاسی و اقتصادی اش و جلوگیری از برگزاری محکمه و دادگاه عدالت محور قرار دهیم، به دلیل فقدان تصویرسازی مناسب در پرورش شخصیت سرمایه دار بانفوذ، باز هم چنین رویکردی کارایی دراماتیکی نخواهد داشت. از سوی دیگر اتخاذ دو گونه روایی متفاوت با یکدیگر، ساختار روایی کل فیلم را به نوعی عدم یکپارچگی و انسجام درونی مبتلا کرده است.
بیش از دو سوم کلیت پیرنگ را ماجراهای بزهکارانه میلاد و حامد تشکیل می دهد درصورتی که این رویدادها کمترین تاثیری در موقعیت اولیه و پایانی فیلم (مواجهه قهرمان شکست خورده و ضدقهرمان خبیث و گرفتن انتقام از او و به دام افتادن صاحب هولدینگ اقتصادی) ندارند و همانطور که پیش از این اشاره شد صرفا دلیلی است برای جلوه گری بیشتر مضامین اجتماعی مورد علاقه فیلمساز. همچنین بیشترین بار کمیک فیلم نیز در همین بخش گنجانده شده که در تضادی آشکار با لحن جدی موقعیت گفتگوی حامد و سرمایه دار فاسد قرار دارد. بدین ترتیب فیلم، ساختاری نقیضه گونه به خود می گیرد که صرفا می توان آن را با انگیزه اشاره به بی ثباتی و فقدان نظم و انسجام درونی جامعه معاصر ایران توجیه نمود که خود از مفاهیم و مصادیق فرامتنی پر شمار در فیلم به حساب می آید.
گفتگوها، مونولوگ ها و نریشین ها به جای آنکه در خدمت پیش برد روایت باشند در خدمت همه فهم کردن داستان دوپاره فیلم است که از عدم اطمینان کیایی به تماشاگر در درک موضوعات اجتماعی فراوان مطرح شده در فیلم حکایت دارد. حجم عمده مونولوگ های حامد که به صورت صدای روی تصویر به گوش می رسد وظیفه دار چنین ماموریتی است.به عنوان نمونه در فصل های پایانی فیلم لحظه ای که حامد نگران پشت پنجره خانه میلاد، نظاره گر تردد اتومبیل ها در خیابان است به دگرگونی رفتاری میلاد و نازی و خودش اشاره می کند: چرا این شهر اینقدر بزرگه؟ چرا همه می خوان سر هم کلاه بذارن؟ این شهر با من و نازی و میلاد چی کر کرده؟ یا نمونه هایی از قبیل: زندگی همه اش مبارزه است... زندگی با فیلم فرق می کنه... چون آلودگی همه جا رو از بالا پوشانده اون زیر همه چیز سیاه تر دیده می شه... حتی قانون هم نمی تونه کاری بکنه و... که اجازه تفکر و اندیشیدن درباره اندک تصاویر موثر فیلم را از تماشاگر می گیرد. بارکـد به رغم تلاش سازندگانش، برای ارائه اثری متفاوت در سینمای کمدی نقطه بازگشتی محسوب می شود که بیشترین لطمه را از جانب رادیکال نمایی نخ نمای گارگردان و فیلمنامه نامتوازنش دریافت کرده و نهایت تاثیرگذاری اش به سرگرم کردن مخاطب محدود شده است. بکارگیری فرم و قالب متفاوت نیز صرفا به رونمایی زیبنده (و شاید فریبنده) که با محتوا نسبت چندانی ندارد تقلیل یافته و نه تنها فضیلتی برای فیلم به شمار نمی آید بلکه هیچگونه کارکرد دراماتیکی در فرم کلی اثر ندارد.
یادداشت از: نوشته پیام نصیری خرم

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار