سیدمهدی احمد پناه کارگردان نمایش « داستانهای عامه پسند» (بخش اول)
دوز خنده مخاطب ایرانی بالاتر از آمریکایی هاست
سیدمهدی احمدپناه کارگردان جوانی است که با با دیدگاه خاص خود به نمایشنامه ها واکنش نشان می دهد و با روش خاص خود در کارگردانی، آنها را بر روی صحنه می برد. او اخیرا در سالن انتظامی خانه هنرمندان نمایش «داستانهای عامه پسند» را بر روی صحنه برده است. این نمایش بازنویسی نمایشنامه «شایعات» نیل سایمون است. با این کارگردان جوان گفتگویی انجام داده ایم که در زیر می خوانید.
چطور شد که به نمایشنامه داستانهای عامه پسند رسیدی ؟
احمدپناه : کار قبلی ام دو سال پیش در تالار حافظ به روی صحنه رفت. در آن کار به مانند سایر کارهایی که پیش از این داشته ام به این شکل عمل می کردم که ابتدا یک ایده یامتنی را انتخاب می کردم و همزمان با انتخاب کَست بازیگری تمرینات را شروع می کردیم. اما در «داستانهای عامه پسند» روند کار تفاوت داشت. این نمایش حاصل یک کارگاه است که در مدرسه سینمایی هیلاج برگزار کرده بودیم. ما تصمیم داشتیم که با هنرجویان و فارغ التحصیل های این کارگاه کار کنیم تعدادی از آنها آمدند و با هم شروع بکار کردیم و این نمایش ماحصل آن کارگاه است. شما وقتی یک کارگاه برگزار می کنی به پتانسیل هایی که داری نگاه می کنی. دنبال متنی می گردی که تعداد پرسوناژهای زیادی داشته باشد که بچه ها بتوانند خودشان را محک بزنند. چند متنی را که در ذهن داشتم را محک زدم و در نهایت به نمایشنامه شایعات نیل سایمون رسیدم. این نشان دهنده این است که ما از اول به این قصد نیامده بودیم که شایعات سایمون را کار کنیم پس می بینیم که قدری فضای کار متفاوت است. در شرایط کارگاه به این نتیجه رسیدیم که این نمایشنامه با توجه به توانایی بچه ها و روحیات تماشاگران مناسب است و با بازنویسی
که روی متن انجام دادیم در نهایت به نمایش «قصه های عامه پسند» رسیدیم.
آیا علاقه شخصی نسبت به نمایشنامه های نیل سایمون در شما وجود داشته است؟
احمدپناه : من سایمون را دوست دارم اما به این شکل نیست که بین نویسنده های مختلف جزو اولویت های من باشد. از این جهت که متن های سایمون خیلی کار شده من ترجیح ام این است که سراغ متن هایی بروم که کمتر دیده شده اند. متن هایی که کمتر خوانده شده اند و سعی کنیم که چیز تازه تری را به مخاطب ارائه دهیم . استثنائا این متن سایمون سال گذشته بعد از مدتهای طولانی کار شد بخاطر اینکه متن طولانی است و ویژگی های خاصی دارد و متن سختی است. این متن سایمون بر خلاف سایر متن هایش کمتر کار شده بود. فقط فکر می کنم در اجرای عموم فقط یکبار رحمان سیفی آزاد آن را کار کرده بود. به خاطر همین چون خصوصیاتی از متن در خاطرم مانده بود و کمتر کار شده بود به این متن رسیدم. به یک جهت دیگر سایمون برایم جالب بود به خاطر نوع کمدی که دارد و فضا را برای جوانانی که می خواهند قابلیت های خودشان را نشان دهند در متن سایمون این ظرفیت وجود دارد. جنس فضا یی که من داشتم به کاراکترهای این نمایشنامه می خورد. وقتی با یک تعداد از جوانان شروع بکار می کنی معمولا در همان جلسات اول جرقه هایی می خورد که بعضی از آنها را شبیه یکسری از کاراکترهایی می بینی که بین همه مان
هست. وقتی یک متن را می خوانی کلی متن را در ذهنت آنالیز می کنی که مثلا این متن خوب است یا این یکی متن، بدرد نمی خورد و ... تا اینکه بالاخره متن دلخواهت را با توجه به شرایط انتخاب می کنی.
شما این متن را بازنویس کرده بودید و به نوعی آن را ایرانیزه کرده بودید. من خیلی مایل بودم که متن اصلی، یعنی شایعات را بخوانم، بنابراین قبل از اینکه این مصاحبه را با شما ترتیب دهم رفتم و نمایشنامه را گرفتم و آن را خواندم .
احمد پناه : خیلی خوب است که شما متن را خوانده اید و فکر می کنم الان شما اشراف خوبی روی این متن دارید. دوست دارم نظر شما را درباره این متن بدانم.
اگر بخواهم شایعات را با متن شما مقایسه کنم باید بگویم که شما متن را خیلی خوب ایرانیزه کرده بودید مثلا شخصیت گلن در شایعات که کاندیدای انتخابات سنا شده است در متن داستانهای عامه پسند تبدیل به شخصیتی شده است که کاندیدای انتخابات شوراهای شهر شده است. این خیلی خوب در نمایش شما درآمده بود و همچنین اینکه متن شما یک نمایش یک پرده ای است در حالی که «شایعات» سایمون دو پرده ای و شما بدون اینکه چیز خاصی از نمایشنامه سایمون را حذف کنید این فاصله را از بین برده بودید و نمایش را اصطلاحا یک نفس تا پایان پیش برده بودید. فقط من برایم وجود اسلحه چالش برانگیز بود. در خانواده های آمریکایی ممکن است که امری بدیهی باشد چون در آنجا خرید و فروش اسلحه آزاد است اما در ایران به این شکل نیست هر چند وجود دارد خانواده هایی که در منزل شان اسلحه باشد. اما علیرغم این توضیحات و محسنات کار شما مایلم بدانم چرا شما متن اصلی سایمون را کار نکردید و تصمیم به بازنویسی متن شایعات گرفتید؟
احمد پناه : دلیل اصلی اینکه چرا ما به این سمت و سو رفتیم بر می گردد به اینکه ابتدا ما با یک متن طولانی روبرو بودیم که به لحاظ زمانی احساس می کنم که تماشاگر کشش این زمان را ندارد. من ارزش و احترام خاصی برای وقت و زمان مخاطب قائل هستم و دوست ندارم که مخاطب حین اجرا ساعتش را نگاه کند؛ منتظر باشد که نمایش کی تمام شود که از سالن خارج شود. برای من این یک اتفاق ناخوادآگاه است که در برخی از نمایش ها احساس خواب آلودگی بهم دست می دهد. وقتی ریتم کار می افتد ناخوداگاه پلک ها سنگین می شوند. ریتم کار که بالا می رود دوباره به کار برمی گردم. خودم یک مخاطب سختگیر تئاتر هستم این همیشه توی ذهنم هست که ما باید برای لحظه به لحظه مخاطب برنامه داشته باشیم و بخواهیم که او را غافلگیر کنیم. ما در تمریناتمان برای بازیگر کرنومتر می گیریم. به طور ثابت نمی گوییم که چند دقیقه شما می خواهید نمایش ببینید بعضی مواقع مثلا می گوییم که شما می خواهید ۵۹ دقیقه نمایش ببینید. یک کار ضرباهنگی دارد و وظیفه ماست که ضرباهنگ آن کار را حفظ کنیم. اتفاقی که متاسفانه در بسیاری از نمایش ها رخ نمی دهد. در این نمایش ها خیلی از صحنه ها به امان خدا رها شده
اند و ریتم کار که می افتد ممکن است که خود کارگردان آن کار هم نفهمد چرا مثلا در اینجای نمایشم تماشاگر احساس خستگی می کند.
سیامک فارسی : اصلا آگاهانه نیست. دلیل اینکه شما دریک کاری خوابتان می آید به این برمی گردد که شما با چیزی مواجه هستید که برای شما خرق عادت دارد. معمول این است که دو نفر دیالوگ هایشان را خوب ادا کنند مثلا به طور سرضرب . وقتی کار از این حالت خارج می شود یعنی دو نفر بازیگر یک چیزی را از قبل می دانند منتظر هستند که آن کس یک چیزی بگوید و بعد که او تمام شد دیگری دیالوگش را بگوید. گرچه ممکن است که نیم ثانیه طول بکشد و شاید اختلاف قضیه چیز خاصی به نظر نیایید. ولی آن نیم ثانیه ها جمع می شوند روی هم و ذهن آن را درک می کند و وقتی دلیلی برای این کار وجود ندارد، کار کارکرد خود را از دست می دهد. یک زمانی کارگردان به عمد این رویه را در پیش می گیرد و از آن کارکرد می گیرد. برای شما آن جذابیت ایجاد می شود. ولی وقتی دلیلی برای این کار وجود ندارد در نتیجه شما خوابتان می گیرد. مثل این می ماند که یک موسیقی که شما تا حالا درست شنیدید و آشنا هست برای شما، حالا همان آهنگ را برای شما بگذارند و یک نفر هر دو ثانیه یک نت آن را برای شما بنوازد.
احمدپناه : حالا اگر بخواهم برگردم به علت اصلی، یکی این بود که می خواستم متن را کوتاه تر کنم . اما دلیل اصلی برای من این بوده که شوخی هایی از این دست که خاص نویسنده های آمریکایی است، خیلی بر می گردد به شخصیت های آمریکایی و جامعه آمریکایی. شما به آن کارکتر کاندیدای مجلس سنا(گِلن) اشاره کردید. جنس شوخی های این شخصیت در صحنه هایش طوری است که مخاطب ایرانی آن نوع شوخی را درک نمی کند چون نسبت به آن شناخت ندارد. آن شوخی که نیل سایمون دارد با ظرافت آن را انجام می دهد. مثلا درباره باشگاهی صحبت می کند که همه شان عضو آن باشگاه هستند. درباره بازی گلف صحبت می کنند. درباره چیزهایی صحبت می کنند که ما با آنها آشنایی نداریم. درباره برند صحبت می کنند که ما آن برند را نمی شناسیم. وقتی این اتفاقات می افتد. همین الان نمایش هایی در حال اجراست که دقیقا عین متن را اجرا می کنند. ولی مخاطب اصلا برایش جذاب نیست چون هیچ شناختی نسبت به آن ندارد. این گوشه ذهن ما بود و وقتی بتوانیم منتقل بکنیم چکیده و جان اثر را در راستای همان احترام به وقت و زمان مخاطب محسوب می شود برای ارتباط بهتر برقرار کردن با نمایش. ارزشمندتر است که شما چیزی را که
نقد به جامعه خودش است می توانیم جایگزینی کنیم. مانند جایگزینی کاندیدای سنا با کاندید شورای شهر . البته ما بخاطر ممیزی کاندیدای شورای شهر را گذاشتیم، چون مابه اذای آن آدم باید یک نماینده مجلس را جایگزین می کردیم که در نهایت به همان کاندیدای شورای شهر بسنده کردیم. یا نیروی انتظامی مان که بخاطر ممیزی باز یک سری کارها روی آن انجام دادیم. قضیه مجری های تلویزیونی که به نظرم یکی از نقاط قوت نمایش شده است؛ جالب است که من با یک دوست صحبت می کردم او می گفت که این دو مجری چقدر خوب هستند. در حالی که ما هیچ اغراقی درباره مجری هایمان نکرده بودیم. همان آدم را با همان ادبیات از داخل تلویزیون آورده ایم و گذاشته ایم داخل نمایش و مخاطب را به خنده می اندازد؛ بخاطر اینکه ادبیات صدا وسیمای ما این مسئله را دارد. همان جملات را وقتی در فضای دیگر بگویند چقدر غلو شده واغراق شده جلوه می دهد.
به نظر من هم این قسمت های نمایش خیلی خوب از آب درآمده است.
احمد پناه : وقتی می توان چنین برگردان هایی انجام داد پس دیگر چه لزومی دارد که حتما متن اصلی را در دست بگیریم. وقتی به جامعه خودمان نزدیک تر می شویم قطعا تاثیرگذاری آن بیشتر است. زبان نقدش، برندگی اش بیشتر می شود و تاثیرش بیشتر می شود. و این را هم باید اعتراف کنم که یک نویسنده ای مثل سایمون خیلی نویسنده قدری است؛ وقتی شما بخواهید به متن او دست ببرید این کار سختی است که یک نویسنده ای که متن او هیچ چیز اضافه ای ندارد و شما بخواهید چیزی از آن حذف کنید یا چیزی به آن اضافه کنید.
شما یک نمایشنامه ای را ایرانیزه کرده اید و تغییراتی در آن ایجاد کرده اید. آیا تابحال به این فکر کرده اید که یک آمریکایی هم یک نمایشنامه ایرانی را بردارد و تغییراتی در آن ایجاد کند، بیننده چه واکنشی نشان می دهد؟
احمد پناه : ما به اندازه ظرفیت هایی که تئاترمان در داخل کشور دارد هنوز متن خوب ایرانی برای جامعه تئاتریمان نداریم. ما وقتی می خواهیم چیزی را صادر کنیم ابتدا باید نیاز داخلی خودمان را برآورده کنیم و بعد قطعا آن محصولی که شما دارید، آنقدر با کیفیت باشد قطعا خواهان خارجی پیدا می کند. ما هنوز خودمان آنقدر ضعف داریم که ما هنوز دو متن خوب فارسی کمدی نداریم. اگر هم باشد از نویسنده های معروفی است که خودمان در داخل کشور اجازه کار کردن آن متن ها را نداریم. الان یک لیست سیاه مکتوب نشده ای وجود دارد که شما اگر ماه ها آن نمایشنامه ها را کار کنید اصلا به شما اجازه اجرا نخواهند داد که آنها را اجرای عموم ببری. این خلا وجود داردبخصوص درباره متن های کمدی ما .
فرهنگ ما با بسیاری از فرهنگ ملل دیگر تفاوت دارد. آیا شما در طول تمرینات از خودتان می پرسیدید که آیا تماشاگر در اینجای نمایش می خندد یا نه؟
احمد پناه : شما اگر نمونه های اجرای خارجی این نمایشنامه را ببینید مشاهده می کنید که تماشاگر خارجی به چیزهای پیش پا افتاده ای می خندد که در نظر ما هیچ جذابیتی برای خندیدن ندارد؛ چون دوز خنده مخاطب ایرانی خیلی بالاتر است. شما برای اینکه به این برسید باید حرکت خارق العاده ای انجام بدهید باید حرف فوق العاده ای بزنید. این یکی از آن دلایلی است که ما را مجاب می کند که شوخی ها را به سمت فضای خودمان برگردانیم. واین اتفاق سخت تر خواهد شد که شما با یک سری بازیگر جوان مواجه باشی. یک سری بازیگری که مخاطب هیچ بگ گراندی از آنها ندارد. ما کمدین های خودمان که همین الان روی صحنه هستند، اصلا مخاطب کاری به آن ندارد که او چه می کند شاید چون توجه ای به متن ندارد. شوخی ساده آنها و حتی تا لب باز می کنند تماشاگر از پیش آماده است که بخندد. اما کار ما وقتی سخت می شود که ما با بازیگران جوانی مواجه هستیم که تماشاگر هیچ فیدبکی نسبت به آنها نداردو حتی وقتی با چنین نمایشنامه ای مواجه باشد چه بسا که حتی با یک گاردی به تماشای آن بنشیند. این تمپوی کار را بالا می برد و ضرباهنگ کار را بالا می برد. شوخی ها چه اتفاقی باید برای آن بیافتد. آن
را طوری طراحی کنی که تمام مخاطبین در سالن از هر جنسی که هستند با آنها ارتباط برقرار کنند و آنها را سر ذوق بیاورد. این کاری بود که برای بازیگردانی که بر عهده سیامک فارسی بود خیلی سخت بود. چون او با بچه ها کار کرده و سعی بر این بود که بچه ها رنگ و لحن متفاوتی داشته باشند. نبایدما همه را به یک رنگ ببینیم باید یک رنگ آمیزی متفاوتی می داشتیم که سختی کار بازیگردان این کار نیز بود.
مصاحبه از وحید یگانه
ارسال دیدگاه