یادداشت/محمدحسن معصومی
زبان رفتار و حرکات اجزاء بدن در آیات قرآن
شیوه زبان رفتار و حرکات جسمانی در آیات قرآن کریم، عنوان مقاله ای علمی تحقیقی از یکی از اساتید دانشگاه است که به بررسی آیاتی از قرآن کریم و ارتباط آن با حرکات و عکس العمل های انسان می پردازد.
محمدحسن معصومی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم در چکیده ای از مقاله علمی تحقیقی خود درباره قرآن کریم که در اختیار پانای استان قم قرار داده چنین آورده است: زبان گفتار تنها، بخشی از رفتار و كنش پیچیده انسان به شمار می رود، رفتار پیچده ای كه باید پاره ای از آن ها را در حركات و اشارت های سر و چشم و دست و چهره و ریخت و نیز، گونه های ژست های او جستجو كرد، چیزی كه آن ها را زبان رفتار می نامیم؛ زبانی غیرلفظی، كه یكی از بهترین پیوند دهنده های انسان ها با یكدیگر به شمار می رود.
شاید این گونه انگاشته شود كه زبان رفتاری، مربوط به زمانی باشد كه گفتگو كنندگان در حضور یكدیگرند؛ و در نتیجه هنگام گفتگو با یكدیگر پیام ویژه این رفتارها را یكسره دریافت میكنند. اما در زبان نوشتار درست است كه نویسنده نزد خواننده حضور ندارد لیكن یارای آن را دارد كه به گونه ای، زبان رفتاری را در زبان نوشتار بگنجاند و بدین سان موفق به انتقال پیام خود به خواننده شود.
در قرآن كریم نیز، از این شیوه انتقال معنا بهره جسته شده و در آن به سه گونه زبان رفتاری: زبان چهره و چشم، اشاره ها و كنش های جسمانی و شكل و پیكره جسمانی اشاره رفته است.
۱. زبان چهره و چشم
الف) زبان چهره: حالت های متفاوت چهره، پیام های ویژه خود را دارد، مثلاً «السُّوء» به بدی در هم رفتن، «السّواد» سیاهی، «الغَبرة» غبار آلودگی و «القَترة» تاریكی و جز آن ها، بیانگر اندوه، خشم، بیم از كیفر و مانند آن هستند؛ همین طور «البَیَاض» سپیدی، و «الإِسفَار» روشنی، كه حاكی از خشنودی و آرامش روان میباشند.
مورد نخست یعنی «السُّوء» را در این آیه می یابیم: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ كَفَرُوا وَ قِیلَ هذَا الَّذِی كُنْتُمْ بِهِ تَدَّعُونَ و آن گاه كه آن [لحظه ی موعود] را نزدیك ببینند، چهره های كسانی كه كافر شده اند در هم رود، و گفته شود: «این است همان چیزی كه آن را فرا می خواندید!»
راغب اصفهانی میگوید: سوء (چهره در هم رفتن) هر امر دنیوی یا اخروی و یا هر حالت روانی و جسمانی را گویند كه مایه حزن و اندوه آدمی شود.
«الغَبرة» غبارآلودگی و «القَترة» تاریكی نیز نوعی حالات چهره هستند كه نشانگر غمزدگی صاحب چهره میباشند، نمونه آن را در این آیه ها می بینیم: وَ وُجُوهٌ یوْمَئِذٍ عَلَیها غَبَرَةٌ (۴۰) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ(۴۱) أُولئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (۴۲)؛ و در آن روز، چهره هایی است كه بر آن ها غبار نشسته، [و] آن ها را تاریكی پوشانده است؛ آنان همان كافران بدكارند.
راغب اصفهانی میگوید: به هر غبار یا غبار مانندی كه بر چیزی می نشیند را «الغبرة» و هر دود مانندی كه به جهت دروغ گویی چهره را می پوشاند «القترة» گفته میشود.
همه این تصویرهایی كه از چهره نشان داده میشود، حاكی از روح غمبار و دل پر فسق و فجور است.
رنگ های سفید و سیاه از دیگر نشانه ها یا حالت هایی است كه بر چهره آشكار است، و منعكس كننده احوال روانی انسان ها است در این میان رنگ سیاه ترسناك ترین رنگ نزد اعراب است؛ مثلاً در آیه: وَ إِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَ هُوَ كَظِیمٌ؛ و هر گاه یكی از آنان را به دختر مژده آورند، چهره اش سیاه میگردد، در حالی كه خشم [و اندوه] خود را فرو می خورد. در این آیه رنگ سیاه نشانگر غم و اندوهِ فرد به هنگامی است كه او را خبر میدهند صاحب دختری شده است.
در مقابلِ رنگ سیاه كه بد یُمن به شمار میرود، رنگ سفید است كه خجسته ترین رنگ نزد اعراب است؛ تا جایی كه از فضل و كرم و ارجمندی و فرخ پی بودن به سپیدی یاد میشود و كسی را كه از هر عیب و نقصی بركنار است، سپید روی می خوانند، و نیز سپیدی چهره بیانگر شادمانی و خرّم دلی است. همچنین در برخی آیات دو رنگ سفید و سیاه نشان از دو حالت ناساز و دو سرنوشت متفاوت دارند، در آیه ای از قرآن آمده است: یوْمَ تَبْیضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِیها خالِدُون؛ [در آن] روزی كه چهره هایی سپید، و چهره هایی سیاه گردد. امّا سیاهرویان [به آنان گویند:] آیا بعد از ایمانتان كفر ورزید! پس به سزای آنكه كفر می ورزید [این عذاب] را بچشید و امّا سپیدرویان همواره در رحمت خداوندی جاویدانند.
از دیگر حالت هایی كه چهره به خود میگیرد «العَبُوس» روی در هم كشیدن است، این حالت بر آمده از كلافگی و بی راهی فرد است، همانند آیه: عَبَسَ وَ تَوَلَّى أَنْ جاءَهُ الْأَعْمى؛ چهره در هم كشید و روی گردانید كه آن مرد نابینا پیش او آمد.
ب) زبانِ دیده: در قرآن كریم چشم نیز، زبان ویژه خود را دارد، مثلاً نوع نگاه یا طرز نگریستن هر كدام پیام های مخصوصی را ارسال میكنند؛ در این میان فرو نهادن دیده بیانگر پاكدامنی است، به این دو آیه توجّه كنیم كه میفرماید: قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ ... (۳۰) وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ... (۳۱) ؛ به مردان با ایمان بگو: «دیده فرو نهند و پاكدامنی ورزند...» و به زنان با ایمان بگو: «دیدگان خود را [از هر نامحرمی] فرو بندند و پاكدامنی ورزند...»
برخی رفتارهای چشم در قرآن زشت شناسانده شده اند؛ مانند: «الغَمز» با چشم اشاره دادن. راغب اصفهانی میگوید: در اصل «الغمز» اشاره دادن با چشم به منظوری ناپسند است.
مثلاً خدای متعال میفرماید: إِنَّ الَّذِینَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِینَ آمَنُوا یضْحَكُونَ (۲۹) وَ إِذا مَرُّوا بِهِمْ یتَغامَزُونَ (۳۰)؛ [آری، در دنیا] كسانی كه گناه میكردند، آنان را كه ایمان آورده بودند به ریشخند می گرفتند و چون بر ایشان می گذشتند، اشاره ی چشم و ابرو ردّ و بدل میكردند.
از دیگر رفتارهای چشم، چرخاندن آن و نیز میزان گشوده شدن و همچنین سمت و سوی نگاه كردن است؛ كه همگی نشانگر حالت های روانی متفاوت فرد است، نمونه آن «النَّظر الخِفیّ» نگاه زیر چشمی است كه در این آیه آمده است: وَ تَراهُمْ یُعْرَضُونَ عَلَیها خاشِعِینَ مِنَ الذُّلِّ ینْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِی؛ آنان را می بینی [كه چون] بر [آتش] عرضه می شوند، از [شدت] زبونی فروتن شده اند: زیر چشمی می نگرند. این نوع نگریستن بیان كننده خواری و احساس سرخوردگی و زیانباری است. نیز میتواند بر تسلیم بی قید و شرط دلالت داشته باشد.
پاره ای دیگر از انواع نگریستن و نظر كردن به قرار زیر است:
«النَّظر الخَاشع» نگاه به زیر افتاده كه در این آیه آمده است: خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ، دیدگانشان به زیر افتاده، خواری آنان را فرو می گیرد. البته در این جا خشوعِ مذلّت بار مورد نظر است. و «النَّظر الشّاخِص» خیره نگریستن در آیه: وَ اقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِی شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِینَ كَفَرُوا؛ و وعده حق نزدیك گردد، ناگهان دیدگان كسانی كه كفر ورزیده اند خیره میشود. یعنی پلك هایشان كوچك ترین جنبشی ندارد، گویا هول و وحشت روز جزا هر حركت عادی را از آن ها سلب كرده است. و «النَّظر الزَّائغ» نگاه خیره در آیه: ِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ؛ و آن گاه كه چشم ها خیره شد. و «زیغ» حالت غیر عادی دیده به هنگام ترس و دلهره فراوان است.
و «النَّظر الدَّائر» چشم چرخان در آیه: فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَیتَهُمْ ینْظُرُونَ إِلَیكَ تَدُورُ أَعْینُهُمْ كَالَّذِی یُغْشى عَلَیهِ مِنَ الْمَوْتِ؛ و چون خطر فرا رسید آنان را می بینی كه مانند كسی كه مرگ او را فرا گرفته، چشمانشان در حدقه می چرخد [و] به سوی تو می نگرند. و این چرخیدن چشمان در حدقه نشان از ترس و وحشت نگاه كننده دارد.
زبان رفتاریِ نگاه هایی كه از آنها یاد شد، نشانگر رده ها و گونه های مختلف ترس وحشت بودند. از میان زبان های چشم، مواردی نیز وجود دارد كه گویای ناخشنودی و كراهت شدید است. چونان: «النَّظر المُزلِق» نگاه لغزنده در آیه: وَ إِنْ یكادُ الَّذِینَ كَفَرُوا لَیزْلِقُونَكَ بِأَبْصارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَ یقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ؛ و آنان كه كافر شدند، چون قرآن را شنیدند چیزی نمانده بود كه تو را چشم بزنند، و میگفتند: «او واقعاً دیوانه ای است.» راغب اصفهانی میگوید: و مزلق مكان لیز یا لغزنده است.
۲. اشاره ها و كنش های تنی(جسمی)
آرمان این گونه اشاره ها و كنش ها، حركات و سكنات گوناگون مربوط به اعضا و جوارح انسان است؛ به ویژه آن حركات ارادی یا آن كنش هایی است كه در شرایط و اوضاع مختلف از انسان سر می زند و می توان آن ها را در دو نوع اساسی دسته بندی كرد: الف) كنش های تنی ساده كه از یك عضو معین بدن انسان سر می زند.
ب) كنش های تنی مركب كه باز هم از یك عضو معین سر می زند اما هم زمان با حركت عضو دیگری همراه است، به گونه ای كه رفتار مورد نظر جز با كنش هر دو عضو با هم دیگر به سامان نمی رسد.
گونه نخست یعنی كنش های تنی ساده را می توان در موارد زیر یافت:
۱ . كنش زبان: اگر چه زبان به عنوان ابزار گفتار پیوند دهنده بنیادین با مخاطبان است، لیك گاهی حالت هایی بر زبان عارض میشود كه پیام های ویژه ای از آن حالت ها دریافت میگردد، مثلاً وقتی گفته میشود: «لَوی لِسَانَهُ» زبان خود را پیچاند كنایه است از بربافتن سخن كه نمونه آن در این آیه می بینیم: وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْكِتابِ؛ و از میان آنان گروهی هستند كه زبان خود را به [خواندن] كتاب [تحریف شده ای] می پیچانند، تا آن [بربافته] را از [مطالب] كتاب [آسمانی] پندارند.
۲. كنش چهره: خدای متعال میفرماید: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً . و از مردم [به نخوت] رخ بر متاب، و در زمین خرامان راه مرو. ابوعبیده میگوید: تعبیر لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ، تعبیری مجازی است؛ یعنی به نخوت از مردم رخ بر متاب و از سر خود بزرگ بینی از آنان روی بر نگردان.
۳. كنش سر: وَ إِذا قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا یسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُم؛ و چون بدیشان گفته شود: «بیایید تا پیامبر خدا برای شما آمرزش بخواهد»، سرهای خود را بر می گردانند. و این حركتِ سر آنان به نوعی دست انداختن و ریشخند کردن است.
۴. كنش گردن: این كنش در این آیه ذكر شده است: إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ؛ هنگامی كه در حال گریز [از كوه] بالا می رفتید و به هیچ كس توجّه نمی كردید. شوكانی میگوید: «تَلووُنَ» یعنی روی راست میكنید و گردن به راست و چپ كج نمی كنید و [راه خود پیش میگیرید] چرا كه در حال گریزند.
۵. كنش كف [دست]: بر هم زدن دست ها نشانگر ندامت و پشیمانی است نمونه آن را در این آیه می بینیم: وَ أُحِیطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ یقَلِّبُ كَفَّیهِ عَلى ما أَنْفَقَ فِیها وَ هِی خاوِیةٌ عَلى عُرُوشِها پس برای [از كف دادن] آن چه در آن [باغ] هزینه كرده بود، دست هایش را بر هم زد در حالی كه داربست های آن فرو ریخته بود. زركشی می گوید: «فَأَصبَحَ یُقلّبُ كَفَّیهِ نَادِماً» از سر ندامت و پشیمانی دست هایش را بر هم زد.
گونه دوم از كنش های تنی، كنش های مركب است كه میتوان نمونه های آن را در موارد زیر یافت:
۱. كنش دست و چهره: مانند آیه: فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِی صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَ قالَتْ عَجُوزٌ عَقِیمٌ؛ و زنش با فریادی [از شگفتی] سر رسید و بر چهره ی خود زد و گفت: «زنی پیر نازا [چگونه زاید]!» این حركت همزمان دست و چهره یعنی با دست بر چهره زدن اوج شگفتی را می رساند كه چگونه پیرزنی نازا صاحب فرزند خواهد شد.
۲. كنش دست و دهان: أَ َمْ یأْتِكُمْ نَبَؤُا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا یعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللَّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیناتِ فَرَدُّوا أَیدِیهُمْ فِی أَفْواهِهِمْ وَ قالُوا إِنَّا كَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنَّا لَفِی شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَیهِ؛ آیا خبرِ كسانی كه پیش از شما بودند: قوم نوح وعاد و ثمود، و آنانكه بعد از ایشان بودند كسی جز خدا از آنان آگاهی ندارد، به شما نرسیده است! فرستادگانشان دلایل آشكار برایشان آوردند، ولی آنان دست هایشان را [به نشانه اعتراض] بر دهان هایشان نهادند و گفتند: «ما به آن چه شما بدان مأموریت دارید كافریم، و از آن چه ما را بدان می خوانید سخت در شكّیم.» این زبان رفتاری (حركت همزمان دست و دهان) نشانگر خودداری ورزیدن دشمنان از پاسخ دادن است.
۳. كنش دست و دندان: مانند آیه: وَ یوْمَ یعَضُّ الظَّالِمُ عَلى یدَیهِ یقُولُ یا لَیتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلاً؛ و روزی كه ستمكار دست های خود را می گزَد و میگوید: «ای كاش با پیامبر راهی بر می گرفتم.» این حالت بیانگر پشیمانی شدید یا شدت افسوس خوردن ناشی از فرجام نامیمون و یا از دست دادن چیزی است.
۴. كنش انگشت و گوش: مانند آیه ای كه از زبان نوح (ع) میفرماید: وَ إِنِّی كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبارا؛ من هر بار كه آنان را دعوت كردم تا ایشان را بیامرزی انگشتانشان را در گوش هایشان كردند و ردای خویش بر سر كشیدند و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر كبر خود افزودند. در این آیه، انگشتان به گوش كردند نشان از شدت روی گردانی آنان از دعوت نوح(ع) دارد.
راغب اصفهانی درباره مفهوم «استِغشَاء الثِّیاب» ردا بر سر كشیدن میگوید: یعنی آن [ردا] را پرده گوش خود قرار دادند كه حاكی از خودداری ورزیدن آنان از گوش فرا دادن است.
۳. شكل و پیكره جسم و تن
۱. حالت فروتنی و كرنش: از این حالت در قرآن كریم به «خَرّ الأذقَان» با چانه افتادن یاد شده است. نمونه آن این آیه است: وَ یخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یبْكُونَ وَ یزِیدُهُمْ خُشُوعاً و بر روی زمین می افتند و می گریند و بر فروتنی آنها می افزاید. راغب اصفهانی میگوید: خریر به صدای آب و باد و چیزهای دیگر اطلاق میشود كه از بلندی فرو می افتند. و شاید به كار بردن لفظ «الخرّ» در این آیه توجّه دادن به این نكته است كه در این جا دو حالت با هم رخ داده است؛ یكی، افتادن ایشان بر زمین و دیگری برخاستن صدای گریه از آن ها به سبب آن خشوع و فروتنی كه برایشان حاصل شده است.
۲. حالت تواضع و فروتنی: از این حالت با تعبیر گشودن دست و بال تعبیر شده؛ مانند آیه: وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَة؛ و از سر مهربانی، بال فروتنی بر آن بگستر. سیوطی میگوید: در زبان بنی حنیفه، «جناح» به معنای دست است. به هر روی از این حالت به نرم خویی و نرم زبانی و فروتنی و خوش خلقی یاد شده است.
۳. حالت خواری و زبونی: خدای متعال در آیه ای درباره حالت كسانی از اهل كتاب كه به خدا و روز بازپسین ایمان نمی آورند میفرماید: حَتَّى یُعْطُوا الْجِزْیةَ عَنْ یدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ. تا با [كمالِ] خواری به دست خود جزیه دهند. راغب اصفهانی میگوید: صاغر آن كسی را گویند كه به جایگاه فرودین خویش خرسند است. و نیز مانند آیه: وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ . و كاش هنگامی را كه مجرمان پیش پروردگارشان سرهایشان را به زیر افكنده اند می دیدی. و سر شكستگی بیانگر خواری و مذلّت فرد است.
۴. حالت برگشتن و پشت كردن : این حالت كسی است كه مثلاً از عقیده یا باوری برگشته و به آن پشت كرده است. خدای متعال میفرماید: وَ ما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی كُنْتَ عَلَیها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَیهِ؛ و قبله ای را كه [چندی] بر آن بودی، مقرر نكردیم جز برای آنكه كسی را كه از پیامبر پیروی میكند، از آن كس كه از عقیده خود بر میگردد باز شناسیم. ابوعبیده میگوید: به هر كسی كه از آن [باوری] كه بر آن بوده برگشته است و از آن دست كشیده میگویند: «رَجَعَ عَلی عَقِبَیه». در آیه دیگری نیز تعبیر «نَكصَ عَلی عَقبیهِ» آمده است كه باز به همان معنا است.
۵. حالت كلافگی: از این حالت با تعبیر «ضِـیقُ الصَّدر» گرفتگی سینه یا كلافگی یاد میشود. مانند آیه ای كه می فرماید: فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یهْدِیهُ یشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیقاً حَرَجاً كَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ؛ پس هر كسی را كه خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام می گشاید؛ و هر كه را بخواهد گمراه كند، دلش را سخت تنگ می گرداند؛ چنانكه گویی به زحمت در آسمان بالا رود.
۶. حالت غفلت زدگی (لهو): از این حالت به بالا گرفتن سر یاد میشود؛ مانند آیه : أَفَمِنْ هذَا الْحَدِیثِ تَعْجَبُونَ (۵۹) وَ تَضْحَكُونَ وَ لا تَبْكُونَ (۶۰) وَ أَنْتُمْ سامِدُونَ (۶۱). آیا از این سخن عجب دارید (۵۹) و می خندید و نمی گریید؟ (۶۰) و شما در غفلتید (۶۱). «السّامد» به شخص غافلی میگویند كه سر به بیهودگی بالا گرفته است، چنانكه عرب نیز میگوید: «سَمَدَ البَعیرُ فِی سَیرِه» شتر در سیر و راه رفتن خود سر بالا گرفت. همین حالت را در این آیه می بینیم: یؤَخِّرُهُمْ لِیوْمٍ تَشْخَصُ فِیهِ الْأَبْصارُ (۴۲) مُهْطِعِینَ مُقْنِعِی رُؤُسِهِمْ لا یرْتَدُّ إِلَیهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (۴۳)؛ جز این نیست كه [كیفر] آنان را برای روزی به تأخیر می اندازد كه چشم ها در آن خیره میشود (۴۲) شتابان سر برداشته و چشم بر هم نمی زنند و [از وحشت] دل هایشان تهی است (۴۳). زمانی می گویند «هَطعَ الرَّجل بِبصرِه» كه چشم به بالا بدوزد و به جایی خیره شود، و موقعی میگویند: «أَقنعَ الرَّجلُ رَأسَهُ» كه سر خود برافرازد.
۷. حالت ابا وزیدن و تن ندادن : این حالت با شدت كشیدن سر به عقب نشان داده شده است؛ مانند آیه : إِنَّا جَعَلْنا فِی أَعْناقِهِمْ أَغْلالاً فَهِی إِلَى الْأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ. ما در گردن های آنان، تا چانه هایشان، غل هایی نهاده ایم، به طوری كه سرهایشان را بالا نگاه داشته و دیده فروهشته اند. و «المقمَح» به كسی میگویند كه سر بالا نگاه داشته و دیده یا سر به زیر افكنده است، كه مقصود از این پیكره تنی، گردن نهادن به حق و خودداری ورزیدن از انفاق در راه خداست و این به وضع و حال این افراد در روز رستاخیز اشاره دارد.
۸. تكبّر و خود بزرگ بینی: حالت هایی مانند: «نَأی بجَانبه» پهلو تهی كرد «ثَانِی عِطفَه» میان خم كرد، «ذهبَ ... یَتَمطّی» خرامان رفت و «صَعَّر خدَّه» رخ بر تافت، رفتارهایی هستند كه از بدن سر می زنند و حكایت از تكبر ورزی صاحبان این رفتارها دارند نمونه آن ها را به ترتیب در این آیات می بینیم: وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى بِجانِبِهِ . چون به انسان نعمت ارزانی داریم، روی می گرداند و پهلو تهی میكند. و آیه: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یجادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیرِ عِلْمٍ وَ لا هُدىً وَ لا كِتابٍ مُنِیرٍ (۸) ثانِی عِطْفِهِ لِیضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ (۹)؛ و از [میان] مردم كسی است كه درباره خدا بدون هیچ دانش و بی هیچ رهنمود و كتاب روشنی به مجادله می پردازد (۸) [آن هم] از سر نخوت، تا [مردم را] از راه خدا گمراه كند. و آیه: ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ یتَمَطَّى؛ پس خرامان به سوی اهل خویش رفت. و آیه: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً؛ از مردم [به نخوت] رخ برمتاب و در زمین خرامان راه مرو.
۹. پشت گوش انداختن: بی اعتنایی به امری و مهمل گذاشتن آن نیز در پیكره تنی افراد نمادی دارد كه در چند آیه قرآن كریم ملاحظه میكنیم؛ از جمله آیه ای كه میفرماید: قا لَ یا قَوْمِ أَرَهْطِی أَعَزُّ عَلَیكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِیا . گفت: «ای قوم من، آیا عشیره ی من پیش شما از خدا عزیزتر است كه او را پشت سر خود گرفته اید [و فراموشش كرده اید]!» ابوعبیده میگوید: تعبیری مجازی است یعنی او را پشت سر انداختید و به وی اعتنا نكردید.
۱۰. حالت دست به گردن زنجیر كردن: خدای متعال از این حالت كه از آن به «تَقتِیر» خست و تنگ چشمی یاد میشود نهی فرموده است: وَ لا تَجْعَلْ یدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ؛ و دستت را به گردنت زنجیر مكن. ابوعبیده میگوید: زیبنده نیست از آن [امر] حقی (انفاق) كه شایسته است به جای بیاوری خودداری كنی، [و چنین تعبیری نوعی] مثل و تشبیه است.
۱۱. حالت سینه خم كردن: از این حالت به «ثَنی الصَّدر» سینه خم كردن یاد میشود. در آیه ای میفرماید: أَلا إِنَّهُمْ یثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِیسْتَخْفُوا مِنْهُ . آگاه باشید كه آنان دل می گردانند [و می كوشند] تا [راز خود را] از او نهفته دارند. زركشی میگوید: این كه میگویند «یُثنونَ صُدورَهم» یعنی راز در دل نگه می دارند.
در پایان این شیوه و هنجار بلاغی یادآوری دو نکته ضروری است: ۱. كاركرد یا نقش زبان رفتار در زبان مكتوب یا نوشتار متعدد است؛ در واقع كاركرد معنای این زبان گاهی به شكل همراهی آن با كلام یا گفتار است و گاهی به شكل تكمیل كننده نحوه ارتباط گفتاری و رسایی بخشی به آن، و یك وقت هم بیانگر شخص، موقعیت و رفتار انفعالی او در قبال دیگری میباشد و زمانی نیز تغییر روند كلام یا موضوع را نشان میدهد، آن گونه كه در حالات و هیأت های جسمانی دیدیم.
۲. زبان رفتار كه انواع سه گانه آن در این گزارش بیان شد، ضرورت این امر را یادآوری میشود كه این زبان ارتباط تنگاتنگی با زبانِ گفتار دارد؛ ارتباطی كه از دو جهت قابل تأمل و درنگ است، نخست از جهت نحوه این ارتباط و به اصطلاح ساز و كار این ارتباط و تأثیر معنای اش در نوشتار، و دوم نقش و تأثیری كه خود زبان رفتار به طور مستقل در تصویر پردازی ها یا آفرینش های هنری دارد؛ لذا در نقد و بررسی ادبی متن نباید صرفاً به تحلیل ساختارهای گفتاری و نوشتاری بسنده كرد. بلكه می بایست، در عین حال به اشاره ها و كنش های گوناگون چهره و سر، نحوه نگاه كردن و نشستن و برخاستن و راه رفتن و دیگر حركات و سكنات كه از آن ها به زبان رفتار یاد میشود نیز در نقد و بررسی متن توجّه داشت؛ چنین رویكردی میتواند راه جدیدی را برای شناخت و تفسیر متن پیش روی ما نهد.
نتیجه آن كه زبان رفتار با همه شاخه ها و گونه های خود، نقش بنیادینی را ـ البته به طور غیر مستقیم ـ در آفرینش معنایی ایفا میكند، و از همین روست كه بررسی هنری و زیباشناختی این نوع زبان در متون ادبی ضرورت خود را پیدا میكند.
ارسال دیدگاه