برخورد از نوع امپراطوری های تجزیه شده

اتحاد جماهیر شوروی و امپراطوری عثمانی از آخرین امپراطوری هایی بودند که عمرشان در قرن بیستم به پایان رسید. از دل اتحاد جماهیر شوروی کشور روسیه و از دل امپراطوری عثمانی کشور ترکیه بوجود آمد. با این تفاوت که روسیه همچنان یک ابرقدرت باقی ماند و حتی با جدا شدن کشورهای به اصطلاح تازه استقلال یافته، از برخی هزینه ها و درگیری ها رهایی یافت و بر قدرتش افزون شد. اما ترکیه بعد از فروپاشی به دلیل عدم به روز رسانی دانش که مقداری تحمیلی و مقداری از کم کاری خودشان بود و با توجه به کمبود منابع زیرزمینی و انرژی

کد مطلب: ۴۵۳۷۲۷
لینک کوتاه کپی شد

بعد از این اتفاقات همگان برای سده جدید دنیایی جدید پیش بینی می کردند. از جمله فرانسیس فوکویاما بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی کتاب پایان تاریخ را نوشت و یگانه پیروز و پیشتاز عصر جدید را لیبرالیسم اعلام کرد.
در شروع سده جدید با اتفاقاتی که در منطقه خاورمیانه افتاد و قوت گرفتن گروه های تندروی اسلامی و حمله تروریستی به آمریکا و پیشرفت نسبی برخی از کشورهای اسلامی و ثبات و نفوذ جمهوری اسلامی ایران، دنیای غرب و دنیای اسلام در تقابل مستقیم با یکدیگر قرار گرفتند. حتی جورج بوش رئیس جمهوری وقت آمریکا از این تقابل با عنوان احیای جنگ های صلیبی یاد کرد.
در این بین اتفاقی که در علم سیاست و روابط بین الملل پیش بینی می شد این بود که امپراطوری های از بین رفته همیشه میل به بازگشت به قدرت و احیای شکوه از دست رفته را دارند و به همین علت مخصوصا در داخل خاک اروپا همیشه سعی بر این است که تحولات و اتفاقات را به سمتی سوق دهند که توازن قوا بین کشورهای به خصوص قدرتمند حفظ شود و منافع همه لحاظ شود.
حال، روسیه پس از فروپاشی و مشکلات اقتصادی و اجتماعی و به هم ریختگی های سیاسی، خود را پیدا کرده است. ولادیمیر پوتین دومین رئیس جمهور بعد از فروپاشی شد. (۲۰۰۰-۲۰۰۸) در دوره تصدی پوتین از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۷ اقتصاد روسیه به طور متوسط ۷/۰ در سال رشد کرد و تبدیل به هفتمین اقتصاد بزرگ دنیا شد. همچنین به لحاظ سیاسی در صدد احیای پرستیژ از دست رفته روسیه برآمد و بهم ریختگی های سیاسی را سامان داد و با حمایتش از همکار دیرینش دمیتری مدودف، پس از خود او را رئیس جمهور کرد (۲۰۱۲-۲۰۱۸) و سپس خود چهارمین رئیس جمهور روسیه شد (۲۰۱۲ تا کنون) و سیاست بسته در داخل و تقابل با غرب در دستور کار قرار گرفت. لازم به ذکر است که سیاست مداران مخالف او، وی را به دیکتاتوری از نوع پوتین- مدودف متهم کرده اند.
پس از این که وی مجددا رئیس جمهور شد، توجهش به آنچه در جنگ سرد به بلوک شرق معروف بود را متمرکز کرد. دنیای غرب برخلاف وعده هایی که به روسیه داده بود، مدام در صدد گسترش نفوذ خود در کشورهای بلوک شرق که در حاشیه روسیه بودند، کرد اما در تحولات اوکراین به خصوص در شبه جزیره کریمه پوتین به طور جدی و با دخالت مستقیم نظامی جلوی غرب ایستاد که این امر نقطه شروعی در اعلام مواضع سخت روسیه است. به طوری که پس از اشغال نظامی کریمه، روسیه در ۱۶ مارس ۲۰۱۴ یک همه پرسی از مردم آن جا برگزار کرد که ۸۱ درصد واجدین شرایط در آن شرکت کردند و ۹۶ درصد از مردم به جدایی کریمه از اوکراین و الحاق به روسیه رای دادند. پس از آن روسیه نگاه خود را متمرکز به تقویت و یارگیری در بین هم پیمانان خود در خاورمیانه کرد و در حفظ مواضع حیاتی خود در این منطقه حتی با حضور نظامی ایستادگی کرد و سیاستش را بر نفوذ بین کشورهای منطقه به هر طریقی و دسترسی به منابع خاورمیانه و حفظ نقاط استراتژیک و حتی دسترسی به آب های گرم خلیج فارس و بازگشت به امپراطوری، این بار به شکلی دیگر استوار کرد.
امپراطوری عثمانی که تقریبا تمام کشورهای عرب امروزی و برخی از کشورهای شمال آفریقا مانند مصر و حتی متصرفاتی در بخش هایی از اروپا را داشت، بعد از جنگ های جهانی اول به دلیل انحطاط داخلی و فشار قدرت های بزرگ از هم پاشید و امپراطوری چندساله و مقتدر اسلامی متلاشی شد، چنان که دنیای غرب این پیروزی را پایان اقتدار اسلام و استیلای غرب بر دنیای اسلام دانست.
پس از جنگ های جهانی اول، عثمانی ها نه تنها سرزمین های زیادی از دست دادند، بلکه هژمونی خود بر اقوام و ملیت های مختلف را نیز از دست دادند و با توجه به سرزمین باقی مانده و اختلافات داخلی و فشار غرب برای عدم برپایی حکومت اسلامی در این سرزمین و سیاست ناسیونالیست پروری غرب به خصوص انگلیس در منطقه و پر و بال گرفتن روشنفکران غرب گرا و دانشجویان بازگشته از دانشگاه های غربی در سال ۱۹۲۳، جمهوری ترکیه به رهبری مصطفی کمال پاشا آتاترک تاسیس شد که به طور لائیک اداره می شد. بعد از کمال آتاترک که اصلاحاتی بعضا عمیق و سترگ را در ترکیه انجام داد، این کشور با مشکلات متعددی دست و پنجه نرم کرده است. از جمله مشکلات اقتصادی ژرف و گسترده، تامین منابع حیاتی همچون نفت و انرژی، قدرت ارتش، گرایش به غرب که تاوان آن را چندین بار پرداخته، تقاضای حضور در اتحادیه اروپا و همچنین مشکلات داخلی دیگر از جمله مسئله اکراد، سیاست های بسته داخلی، کودتای ارتش، فساد مالی، مشکلات حکومت های لائیک در کشورهای اسلامی با مردمان مسلمان، درگیری های سیاسی بین احزاب و ...

اما ترکیه پس از دهه ها به خود آمد و ثبات نسبی حاصل شد. همچنین اسلام گرایی در بین مردم عمیق تر گشت و مهم تر این که از لحاظ اقتصادی و تولیدی و صادرات بسیار عملکرد خوبی داشت که ترکیه را به کشورهای در حال توسعه بدل کرد.
در سال ۲۰۰۳ رجب طیب اردوغان به همراه بیست و هفتمین نخست وزیر ترکیه انتخاب شد. او رهبر حزب عدالت و توسعه است. حزبی اسلام گرا که به دنبال احیای قدرت و استیلای ترکان بر منطقه و به دنبال ام القرایی ترکیه در بین کشورهای اسلامی است . داستان نخست وزیری و ریاست جمهوری مانند پوتین-مدودف بین اردوغان و احمد داووداغلو دست به دست گشت و به گفته مخالفان حکومت بسته و نوعی دیکتاتوری بر ترکیه حاصل شد تا در نهایت اردوغان در سال ۲۰۱۴ با رای مستقیم مردم رئیس جمهور ترکیه شد و به مردم قول داد که این مسند را از یک سمبل تشریفاتی به یک مسند کاربردی دخیل در سیاست و ارکان مختلف تبدیل کند. به هر روی حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان با یکه تازی مواضع سختی نسبت به مخالفان اتخاذ می کند. اردوغان و حزب عدالت و توسعه چنان آرزوی بازگشت به امپراطوری عثمانی را در سر می پرورانند که از گفتن آن ترسی ندارند. چنان که اردوغان در ۲۲ دی ماه ۱۳۹۳ در آیین پیشواز از محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطینی شانزده سرباز را در هیبت و لباس سپاهیان شانزده دولت ترک تاریخ (البته به خیال اردوغان) حاضر کرد. این عمل به این تعبیر شد که اردوغان واقعا رویای احیای امپراطوری عثمانی را دارد.
از طرفی ترکیه برای این که در منطقه و در دنیای اسلام در راس قرار گیرد با دو مانع بزرگ روبرو شد. یکی ایران که قدرت نظامی و اجتماعی آن همراه با فرهنگ شهادت طلبی شیعه و مواضع سرسختانه نظام ایران در حفظ منافع و حمایت از دوستان خود انکار ناپذیر است و دیگری عربستان که با رهبری دنیای عرب و درآمدهای هنگفت نفتی از بازیگران قدرتمند در منطقه به شمار می آید.
جهت گیری های سیاسی ترکیه رو به غرب است، ترکیه خواهان پیوستن به اتحادیه اروپا، از اعضای ناتو و از متحدان امریکا در منطقه است چنان که امریکا در خاک ترکیه پایگاه نظامی دارد، اما سیاست های ترکیه با غرب، شرق و کشورهای منطقه چندگانه است. ترکیه با عربستان و ایران در منطقه رقابت می کند، در عین حال که با اسرائیل مراودات مختلفی دارد، اما لااقل در ظاهر اختلافاتی با آن دارد، با روسیه مراودات گوناگونی برقرار کرد از جمله پذیرای توریست روسیه شد و به روسیه محصولات کشاورزی صادر می کرد و مهم تر این که بخش زیادی از گاز مصرفی خودر ا از روسیه تامین می کرد و ... همین طور که گفته شد گرایش ترکیه کاملا به سمت غرب و آمریکا است و در مقاطع گوناگون خواسته های آمریکا را به طور نیابتی به اجرا در می آورد که این امر در تحولات اخیر منطقه عیان است.
نقطه ماقبل روسیه و ترکیه را باید در تحولات جهان و منطقه و در بهارعربی و یارگیری روسیه و قد علم کردن ترکیه جستجو کرد. بهار عربی از کشور تونس آغاز و به کشور مصر رسید، در مصر اخوان المسلمین سکان حکومت را در دست گرفت و ترکیه به عنوان پدرسالار و لیدر اسلام از آن حمایت کرد. بهار عربی به کشورهای دیگر نیز سرایت کرد؛ حال این که چه بر سر بهار عربی آمد که کشورهای انقلاب کرده و از همه مهم تر مصر به دوران قبل و در حوزه نفوذ آمریکا بازگشتند، مجالی دیگر می طلبد. به هر روی ناارامی ها به سوریه رسید و گویی بهار عربی مردم با چنان سدی رو برو شد که سال هاست مردمان سوریه و منطقه در آتش خرمن آن می سوزند.
سوریه شاهین ترازوی منطقه چه از لحاظ توازن قوای منطقه ای و چه به عنوان خط امدادرسانی مقاومت و چه به عنوان بازیگری در بین قدرت های بزرگ از اهمیت بسزایی برخوردار است. پس از آن که در سال ۲۰۱۱ تحولات جهان عرب به سوریه رسید و این کشور وارد دوران جدیدی شد، ترکیه هم صدا با غرب مواضع محکمی بر ضد اسد گرفت و خواستار تغییر حکومت و کناره گیری اسد از قدرت شد. در این جا سیاست چند بعدی ترکیه بیشتر نمایان می شود، ترکیه ای که در عراق، حاضر به همکاری با آمریکا نبود و با حضور نیروهایش در عراق مخالفت می کرد و در ارتباط با کردها کاملا مواضع مخالفی با آمریکا داشت و به روسیه نزدیک شد و به دنبال ثابت سیاسی بر سر مسئله سوریه کاملا همگام و هم نظر با غرب عمل کرد و حتی به خاطر سوریه در تقابل کامل با روسیه قرار گرفت، تا حدی که یکی از هواپیماهای نظامی روسیه را هدف قرار داد و منهدم کرد. سوریه برای روسیه از اهمیت خاصی برخوردار است، چرا که می توان گفت سوریه تنها حوزه نفوذ باقیمانده و قابل اعتماد برای روسیه در منطقه است. روسیه در سوریه پایگاه نظامی دارد (پایگاه نظامی طرطوس در کرانه های غربی سوریه)، حکومت سوریه در قالب نظام بعثی با گرایش به روسیه شناخته شده است، سوریه از هم پیمانان ایران بوده که روسیه با حمایت از سوریه می توان هم گرایی بیشتری با ایران پیدا کند. سوریه خط مقدم کمک رسانی به جبهه مقاومت است و روسیه می تواند با بازنگه داشتن این مسیر در جاهایی به غرب فشار وارد کند و به طور کلی در منطقه برایش جنبه حیاتی دارد. در ابتدا گفته شد که حکومت روسیه و در راس آن پوتین خواهان گسترش حوزه نفوذ خود و ایستادگی در مقابل غرب خارج از مرزهای خود است.
ترکیه نیز طبعا به دنبال منافع خود است. این کشور به محض درگیر شدن سوریه در بهار عربی و نارضایتی ها و درگیر شدن با گروه های تروریستی و مخالفین مسلح هر چه بیشتر بر مشکلات سوریه دامن زد و خواهان برچیده شدن رژیم بعث و بشار اسد شد. دلایل ترکیه برای مخالفت با سوریه را می توان این گونه بیان کرد: ترکیه می خواهد با حرکات نظامی و بازی های سیاسی به مشکل دیرینه خود یعنی شهرهای کردنشین و گروه های مبارز کرد پایان دهد. با برچیده شدن حکومت علوی در سوریه در رقابت منطقه ای با ایران پیروز شود و حوزه نفوذ ایران را کاهش دهد، در رقابت با روسیه برچیده شدن حکومت بشار باعث تضعیف مواضع روسیه خواهد شد و به تبع آن می تواند حمایت هر چه بیشتر امریکا و غرب را جلب کند.

ترکیه به دنبال منافع نفتی و راه های ترانزیت نفت و برای خود است، با خارج کردن سوریه از خط اول مبارزه با اسرائیل، خود می تواند در دنیای اسلام بازیگر جایگزینی شود و حمایت ایران از گروه های مقاومت را عقیم کند، کسب پرستیژ بیشتر و گامی به سوی اقتدار امپراطوری عثمانی از دیگر دلایل دشمنی ترکیه با سوریه است.
نقاط تقابل بین روسیه و ترکیه را می توان در این موارد جستجو کرد که تعارض منافع بین این دو کشور باعث بروز مشکلات بزرگتری خواهد شد، نقطه اوج این اختلاف دیدگاه و تعارض منافع را می توان به سقوط هواپیمای جنگی روسیه توسط ترکیه دانست. در واقع روابط متقابل بین روسیه و ترکیه باید در دو سطح تحلیل شود، یک قبل از سقوط جنگنده روسی و دیگری بعد از آن.
چندی پیش هواپیمای F۱۶ روسیه به بهانه نقض حریم هوایی ترکیه توسط این کشور سرنگون شد، اما روسیه می گوید مدارکی دارد که ثابت می کند این اتفاق نیفتاده و ترکیه با اغراض سیاسی اقدام به این عمل کرده است.
لازم به ذکر است که در تیر ماه ۱۳۹۱ (ژوئن ۲۰۱۲) پدافند هوایی سوریه یک فروند جنگنده ترکیه را به دلیل نقض حریم هوایی سوریه سرنگون کرد که اردوغان از این مسئله به شدت انتقاد کرد. البته بعدها ترکیه تلافی کرد و یک فروند هواپیمای سوریه را به همین بهانه سرنگون کرد. به هر صورت این اتفاق افتاد و می توان دلایل و انگیزه هایی برای این عمل ترکیه برشمرد:
می توان گفت مقامات ترکیه با سرنگونی جنگنده روس به دنبال ارائه پیام جدیدی به عملکرد مسکو در سوریه باشد، همچنین می خواهد حمایت آمریکا را جلب کرده و احتمالا پای ناتو را به صورت مستقیم در تحولات سوریه باز کند. انگیزه دیگر ترکیه می تواند حمایت از یک تا دو میلیون ترکمن های سوریه باشد که به شدت توسط روسیه بمباران می شدند، نکته دیگر این که روسیه در حمله به داعش با غرب به خصوص با فرانسه نزدیک شده بود و اردوغان با این کار کمی بین آن ها فاصله انداخت، دیگر آن که اردوغان با این کار می تواند گروه های داخلی را به هم نزدیک تر کند و از اختلافات داخلی بکاهد.
واکنش روسیه به این حرکت ترکیه در ابتدا کوتاه مدت است که با جلوگیری از صدور محصولات ترکیه، اخراج دانشجوهای ترک از روسیه، قطع ارتباطات تجاری قطع صدور گاز به ترکیه و جلوگیری از اعزام توریست های روسیه به ترکیه بوده است و دیگری بلند مدت خواهد بود. در این مسئله باید به ابعاد شخصیتی ریاست جمهوری روسیه توجه کرد. پوتین مردی قاطع و سرسخت است که هیچ اشتباهی را از هیچ کس نمی پذیرد. مطمئنا اثرات اقدامات بلند مدت روسیه مخرب خواهد بود. باید این مسئله را نیز مدنظر قرار داد که اگر آمریکایی ها از برخی اقدامات به دلیل منافع ملی و بعضا منافع اقتصادی چشم پوشی می کنند، روس ها نشان داده اند که این اغماض را ندارند. حال باید دید که ترکیه با عذرخواهی و یا دلجویی در پشت پرده می خواهد اوضاع را تلطیف کند و یا منفعت را در ادامه این مسیر می داند. باید توجه کرد که دنیا، دنیای معامله است و سیاست نه دوست همیشگی دارد و نه دشمن همیشگی.

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار