گفتگو
مصاحبه تلفنی؛ راهی که به بیراهه رفته است
خبر گزاری پانا:علی فارغ التحصیل ادبیات است اما بسیار علاقمند به خبرنگاری، به واسطه یک آشنا در یک موسسه مطبوعاتی به عنوان کارآموز مشغول شده است، خبر و گزارش و مصاحبه زیاد می خواند پس از مدتی از او می خواهند که با یک هنرمند مشهور مصاحبه ای داشته باشد. محور سوالات را به او می گویند، یک خط تلفن، یک رکوردر(ضبط صوت) خودکار، کاغذ و البته شماره موبایل مصاحبه شونده، او شماره تلفن را می گیرد و شروع می کند .. اما ˝مصاحبه تلفنی˝ چیست؟ چه الزاماتی و چه ویژگیهایی دارد؟آیا هر کس قادر به انجام یک مصاحبه تلفنی ا
• یکی از انواع مصاحبه که گاهی مطبوعات ما را دچار چالش میکند، مصاحبه تلفنی است. به نظر میرسد که انجام چنین مصاحبههایی غیر قابل انکار باشد اما در برخی موارد دیده شده که با شخصی به جای شخص دیگری مصاحبه شده است. با توجه به شرایط موجود در رسانههای ما نظر شما دربارهی این نوع استفاده از مصاحبه چیست؟ آیا از این نوع مصاحبه به شکل درستی استفاده میشود؟
مقدمهای که شما گفتید، درست است. یکی از شیوههای گرفتن مصاحبه، استفاده از تلفن است و فی نفسه ایرادی ندارد. مصاحبه تلفنی یکی از تکنیکهای مرسوم روزنامهنگاری است، اما به این معنی نیست که گپ و گفتی انجام بدهیم و دو خطی بگیریم و از آن دو خط مطلبی تولید کنیم. چه در زمان مصاحبه حضوری، چه مصاحبه تلفنی و چه مصاحبه مکتوب باید تمام قواعد مصاحبه را رعایت کنیم.یکی از مقدمات لازم این است که شما مصاحبه شونده را خوب بشناسید. در موضوع مصاحبه این جزو قاعدههاست و هر چهقدر بیشتر مصاحبهشونده را بشناسید، طبعا مصاحبه شما دقیقتر و جذابتر از آب در میآید. کما این که شناخت بهتر سوژه و موضوع هم جزو شرایط لازم مصاحبه است.
اتفاقی که الان رخ داده، این است که دوستان فهرستی از شماره تلفن را تهیه میکنند و مقابل آن تخصص یا تخصص احتمالی افراد را مینویسند و وقتی سوژه به آنها داده میشود تنها به آن شماره تلفن و تخصص نگاه میکنند و تلفن میزنند.در این میان موبایل هم ماجرایی شده است. شما در مجلس ختم، عروسی یا در روز تعطیل در حال استراحت هستید. همکاران روزنامهنگار، بخصوص جوانان به خودشان اجازه میدهند در هر ساعتی شماره شما را بگیرند و بدون این که شما را بشناسند و بدتر از آن، بدون این که موضوع را خوب بشناسند؛ بیمقدمه شروع میکنند به سوال کردن. چون نه شما را میشناسند نه موضوع را، هنگام پیاده کردن مصاحبه جملات پراکندهای را کنار هم قرار میدهند. وقتی که شما بافت جملات را از هم جدا میکنید، جملات بی سر و ته و بیمعنی میشوند. متاسفانه بعضیها بخشهایی از مصاحبه را براساس استنباط شخصی خودشان منتشر میکنند و خیلی مواقع این اتفاق سبب بیاعتباری مصاحبه شونده بختبرگشته نزد مخاطب میشود.یکی از اتفاقهای بسیار بد در مصاحبه تلفنی این است که شما با فرد دیگری مصاحبه کنید و فکر کنید که با شخص مورد نظر خود مصاحبه کردهاید. این اتفاق برای خود من هم افتاده است. یکی از مجلات درباره موضوعی، مقالهای با نام من منتشر کرده بود؛ در حالی که نه من آن مقاله را نوشته بودم، نه با من دربارهی آن موضوع صحبت شده بود و نه مباحث مورد اشاره، موضوعی بود كه من در زندگیام به آن پرداخته باشم. وقتی پیگیری کردم متوجه شدم آن مجله با یكی دیگر از همكاران مصاحبه کرده بود و مصاحبه تلفنی باایشان را تبدیل به مقاله و مقاله را به نام من منتشر كرده بود.
به هر حال به سراغ تلفن رفتن برای حل همه مسایل و بلند نشدن از پشت میز، حالا با هر توجیهی باشد،این اتفاقها را در فضای فعالیت مطبوعاتی زیاد كرده است. به همین دلیل مصاحبه تلفنی به نظر من نماد روزنامهنگاری سردستی است. نه روی موضوع عمیق هستید نه روی مصاحبه شونده و فکر میکنید باید صفحهای پر شود. در حقیقت هدف عموماین مصاحبهها هماین است كه از مصاحبهشونده به عنوان یک پُرکننده (filler)، استفاده ابزاری میشود تا فقط صفحهای تهیه شده باشد.
• به نظر میرسد خبرنگار تا حدودی تاثیرپذیر از شرایط رسانه و تحریریهای باشد که در آن فعالیت میکند. آیا میتوان گفت این شرایط است که باعث میشود مثلا خبرنگار مصاحبهای کند که نه با مصاحبه شوندهاش آشنایی و نه احاطه زیادی بر موضوع مصاحبه دارد و هدفش از مصاحبه گرفتن پر کردن صفحه روزنامه باشد. سردبیر در این زمینه چه نقشی دارد؟
روزنامه جایی نیست که شما بگویید من برای یاد گرفتن به آنجا میروم. درست است آدم از هر محیطی باید یاد بگیرد، ولی نقطه عزیمت این نیست که شما آغاز فرایند فراگیری روزنامهنگاریتان شروع كار در روزنامه باشد و یادگرفتن را در روزنامه شروع كنید. نقطه عزیمت باید این باشد که شما ابتدا بیرون تحریریه چیزهایی را بیاموزید، شروع كارتان در روزنامه رسما بهعنوان كارآموز زیر نظر یك خبرنگار ارشد باشد، و پس از كسب مهارتهای لازم یك خبرنگار تلقی شوید.
• اما در بعضی از رسانههای ما شرایط به گونهای است که اشاره کردم.
این اشتباه است که پیکر روزنامه جایی بشود تا فردی که تازه شروع به یادگرفتن کرده، در نقش فعال اصلی ظاهر شود. شما وقتی وارد روزنامه میشوید حتما باید در دو حوزه دانش حداقلی داشته باشید؛ یکی در حوزه روزنامهنگاری و دیگری در زمینهای که روزنامهنگاری میکنید. روزنامهها و رسانههای معتبر بدوناین دو دانش حتی شما را بهعنوان كارآموز هم استخدام نمیكنند، چه برسد كه مسوولیت مهمیرا برعهده شما بگذارند و تازه در حین اجرا كار را یاد بگیرید. یعنی روز اول وارد تحریریه بشوید و بدون داشتن دانش دربارهی کار روزنامهنگاری و مثلا حوزهی هنر بروید و خبر تولید کنید. اگر چنین شیوهای باشد، اشکال بسیار بزرگی است.
البته من واقعا فكر نمیكنم روند كار در تحریریههای ما بهاین نابسامانی باشد. آنچه وجود دارد، این است که همکاران ما وقتی وارد کار روزنامه میشوند، دانش اندکی در حوزهی روزنامهنگاری دارند و معمولا در زمینهی دیگر دانشی ندارند و به اتکا به دانش اندک و محدود روزنامهنگاری وارد میشوند. این یک پاشنه آشیل خیلی بزرگ است. به همین دلیل در بسیاری از کشورهای دنیا دورههای کارآموزی حرفهای را پیشبینی کردهاند. شما در ابتدا باید چند ماه زیر نظر یک خبرنگار کار کنید و مطالبتان را این خبرنگار ارشد عبور دهد. علاوه بر این شما باید دانشی هم در یك حوزه خاص داشته باشید. اگر نداشته باشید این طور میشود که شمار ا مأمور میكنند تا امروز درباره "یخ "گزارش تهیه کنید، فردا دربارهی "معلمان"، پس فردا دربارهی "کمبود گوجه فرنگی" و روز دیگر درباره این که "ایران میخواهد ماهواره به فضا بفرستد"، گزارش بنویسید. این شرایط در نهایت به پایانهای تلخ میانجامد.
• تا چه اندازه خود خبرنگار و چه قدر مسوولان رسانه در ایجاد چنین شرایطی مقصرند؟
به نظرم موضوع چه قدر، نکته مهمی نیست. مهم این است که تقصیری در این میان وجود دارد. تفاوتی نمیکند که چه قدر این مقصر است و چه قدر آن.
• شاید این طوری بتوان بررسی کرد که هر کدام چه نقشی در این اتفاق منفی دارند؟
هر دو نقش دارند. اگر کسی باشد که بدون آموزش کافی و مهارت کافی خود را در موقعیت عبور دادن مطلب قرار دهد، برداشتی اشتباه از کار روزنامهنگاری و معنای آن و از خودش دارد. این که کسی در تحریریه هم اجازه دهد یک آدم ناآشنا بتواند مطلب عبور دهد، معنایشاین است كه درکی از کیفیت و روزنامهنگاری ندارد. این که بگوییم تقصیر چه کسی بیشتر یا کمتر است، اهمیت ندارد و مهم این است که تقصیری جدی در میان است.
• یکی از مسایل دیگری که در رسانههای کشور، بخصوص در روزنامهها مرسوم شده گرفتن یادداشت از صاحبنظران به صورت تلفنی است. نظر شما چیست؟
اساسا اشتباه است. یادداشت گرفتن تلفنی و تنظیم کردنش مطلقا اشتباه است.
• به نظر شما چرا این نوع یادداشتنویسی در روزنامهها رواج پیدا کرده است؟
دلیلش این است که به نویسنده پول نمیدهند. در همه جای دنیا وقتی صاحب نظری مطلبی را مینویسد، باید به او حقالتحریر بدهند. حالا نمیخواهند حقالتحریر بدهند، اما حداقل این حق را بدهند نویسنده فرصت داشته باشد دربارهی مطلب فکر کند. نه پول میدهند و نه فرصت. اصرار هم میکنند و در نهایت از کسی که پشت تلفن است، مطلبی را میگیرند. مطلبی که نمیتواند انسجام داشته باشد.بین گفتار و نوشتار فاصله بسیار زیادی وجود دارد.
ما در گفتار میتوانیم به کمک ابزارهای کلامی جملات خود را قابل فهم کنیم. بالا و پایین بردن صدا، مکث و تاکید از این نوع ابزارها هستند. عناصر گوناگونی داریم که میتوانیم از آنها استفاده کنیم. ولی وقتی قرار است این گفتار تبدیل به نوشتار شود، همه این ابزارها را از دست میدهیم. بنابراین باید به كمك ابزارهای نوشتاری و شیوه تنظیم متن شفاهی را برای مخاطب روزنامه مفهوم كنیم. در حالیكه دوستان كارشان معمولااین است كه متن را عینا از نوار پیاده و نهایتا چند تغییر كوچك در آن بدهند. در عین حال چون به مباحث هم مسلط نیستند چه بسا درست متوجه حرفهای مصاحبه شونده نشوند. بهاین ترتیب مشخص نیست كه حاصل كار چه از آب دربیاید. ضمن این که وقتی خودتان مطلبی را مینویسید دربارهی موضوع عمیقتر فکر میکنید و دربارهی ساختار ارائه آن نیز فکر میکنید ولی در کار شفاهی این فرصت را ندارید. بنابراین یادداشتنویسی شفاهی یك اشتباه محض است.
سردبیر حرفهای قطعا با این کار مخالفت میکند. یک راه وجود دارد. این که شما یادداشت را تلفنی بگیرید و سر فرصت آن را تنظیم کنید و برگردانید تا آن فرد سر فرصت و با دقت تمام متن را اصلاح کند.یك نكته هم البته وجود دارد و آناین كه بعضی وقتها حتیاین راهحل هم جواب نمیدهد.اینجا روی سخنم با متخصصهاست. این که فردی استاد خوب حقوق، فلسفه یا اقتصاد یا یك مدیر موفق است لزوما به این معنی نیست که یادداشت نویس خوبی هم است. کما این که متخصص خوب فیزیک و اقتصاد بودن هم به معنی معلم خوب بودن در این زمینهها نیست. شما میتوانید خیلی خوب اقتصاد بدانید، اما نتوانید تدریس کنید. هر کدام از اینها ویژگیهای خود را دارند.
من به صورت پایه با یادداشت تلفنی مخالفم. آن هم در شرایطی که ساعت سه بعد از ظهر جمعه تماس بگیرید و طرف را از خواب بیدار کنید و از او یادداشت بگیرید. به عنوان یک همکار میگویم، همکار عزیز تو را به خدا فکر نکنید اگر شماره موبایل آدم را دارید یعنی اینکه آن آدم را برده خودتان کردهاید. گاهی اتفاق میافتد یک نفر به شما زنگ میزند و وقتی پاسخ نمیدهید نیم ساعت پشت سر هم این کار را تکرار میکند. گویی شما محكوم به پاسخدادن هستید.
• اما بعضی افراد در رسانهها به خبرنگاران این طور میگویند که اگر مصاحبه شونده پاسخ نداد، آن قدر به او زنگ بزنید تا خسته شود.چه باید کرد؟
این تجاوز به حریم خصوصی افراد است. کسی حق ندارد این کار را انجام بدهد. چه کسی گفته شما اجازه دارید وقت و بیوقت به مردم تلفن كنید و متوقع پاسخدادن باشید. تلفن زدن آداب دارد. قبل از تلفن باید یك پیامك بفرستید. خودتان را معرفی كنید و اجازه بگیرید كهایا میتوانید تلفن بزنید یا نه. نمیدانم چه شده است كه بعضی از همكاران به خودشان حق میدهند حتی قبل از معرفی خودشان و بدون مقدمه نظر آدم را درباره موضوعی بپرسند ؟ من به عنوان معلم، روزنامهنگار و کسی که ۴۰ سال است کار میکنم، میگویم کسی این حق را به ما نداده تا این کارها را بکنیم. در مجلس ختم هستم تماس میگیرید و میگویید میخواهم چند سوال بپرسم، صفحهام مانده است. یعنی چه؟ هر کاری آدابی دارد.خود من اگر بخواهم به دوستانم زنگ بزنم قبل از آن پیامک میفرستم و میپرسم اجازه دارم به شما زنگ بزنم یا خیر. بعضی از دوستان من هم همین طور هستند. تا زمانی که جواب ندهم به من زنگ نمی زنند. چه کسی گفته خبرنگار حق دارد هر موقع زنگ بزند و همان لحظه هم انتظار جواب داشته باشد. به چه دلیلی باید این کار را کند؟
• با توجه به صحبتهای شما به نظر میرسد در رابطه با ارتباط برقرار کردن با مصاحبه شوندگان نیاز به تنظیم چارجوب مشخصی داریم.
شما ابتدا باید خود را با پیامک معرفی کنید و بپرسید اجازه دارید تلفن بزنید. اگر فرد اجازه داد شما تماس میگیرید. این حق طبیعی افراد است که نخواهند با رسانهای صحبت کنند.
• برخی از مسوولان و مدیران هستند که خودشان باعث ایجاد این شرایط میشوند. گاهی بعضی افراد از خبرنگاران میخواهند که با آنها در زمانهای مختلف تماس بگیرند.
این افراد اشتباه میکنند.
• بنابراین شاید نتوان تنها خبرنگاران را مقصر دانست و با توجه به مثال زده شده به نظر میرسد چنین رفتاری از سوی برخی از مصاحبه شوندگان به بعضی از خبرنگاران سرایت کرده باشد.
اگر شما به من پیامک بزنید و بگویید فلانی هستم و فلان کار را دارم، ممکن است من پاسخ شما را ندهم اما به شما احترام میگذارم. میگویم که این فرد آداب کار خود را بلد است. شما ابتدا باید خود را معرفی کنید و موضوع را توضیح بدهید حتی میتوانید بنویسید اگر مایل نیستید صحبت کنید به من پیام بدهید. این یعنی سلام درست و حسابی با فرد. شاید این فرد پاسخ شما را ندهد ولی مطمئن باشید آن آدم برداشت خوبی از شما پیدا میکند تا این که ناگهان به فرد زنگ بزنید.
در مجموع عرض من این است که خبرنگار باید آداب کار را به درستی انجام دهد. ابتدای کار سخت است و ماهها باید تلاش کرد. به همین دلیل است که چند ماه برای یادگیری و برقراری ارتباط مقدماتی برای خبرنگار زمان لازم است اما به هر حال بعد از چند ماه بالاخره میتواند جواب کار را بگیرد. من همکار روزنامهنگار درجه یکی داشتم، او شش ماه بعد از این که با کسی مصاحبه میکرد، به او زنگ میزد و با او صحبت میکرد. میگفت من با شما کاری ندارم و فقط خواستم احوالتان را بپرسم. او با دورویی این کار را انجام نمیداد بلکه معتقد بود آن فرد برایش احترام قائل بوده و وقت گذاشته و با او مصاحبه كرده است. وقتی کسی چند بار این کار را کند، طرف مقابل هم متوجه میشود این آدم کسی است که وقت او صرف میکند و دنبال این نیست چند کلمه به عنوان مصاحبه بگیرد تا جایی چاپ شود و حقالتحریرش را بگیرد. متوجه میشود این خبرنگار فهم درستی از مناسبات انسانی دارد. او خیلی اوقات زنگ میزد و از افراد مشاوره میگرفت. اگر میخواست با وزیری مصاحبه کند از وزیر قبلی نظر میگرفت. کدام یک از همکاران ما در حال حاضر این کار را انجام میدهند؟ بعضی دوستان یکدفعه زنگ میزنند
و میگویند نظرتان دربارهی فلان موضوع چیست.
چند روز پیش خبرنگاری با من تماس گرفت و پرسید نظرتان دربارهی شوخیهای سخیف یک طنزپرداز چیست. من هم گفتم اولا طنز تخصص من نیست. ثانیا من نمیدانم ایشان کار سخیف میكند یا نه و سوم اینكهاین موضوع چه ارتباطی به من دارد؟ خبرنگار پرسید تخصص شما چیست و وقتی به او گفتم تخصص من مطبوعات است گفت پس بیایید دربارهی مطبوعات صحبت کنیم. این کار بیاحترامی است. یعنی این که شما را نمیشناسند و نمیدانند موضوع مورد توجه شما چیست، اما به هر ترتیب میخواهند مطلبی از شما بگیرند.
-----------------------------------------------------------------------------------------
گفتگو :محمد قاسمی / ماهنامه دانش رسانه
ارسال دیدگاه