در گفتگو با اساتید صاحبنظر

بررسی چرایی انتشار شایعات در شبکه های اجتماعی

شبکه های اجتماعی؛ انبوهی از اطلاعات مورد نیاز مردم با منابعی نامعتبر و مبهم و غیرموثق را انتشار میدهند،اما مردم همچنان پذیرنده این اطلاعات هستند و در انتقال آن با اشتراک گذاری می کوشند،علت چیست؟ چگونه می توان از انتشار این اخبار مبهم و گاهی نادرست و در حدشایعه جلوگیری کرد تا خوراک خبری سالم به دست مردم برسد. این مقاله آموزشی به بررسی این موضوع در مصاحبه با اساتید جامعه شناسی و علوم ارتباطات، می پردازد.

کد مطلب: ۳۹۲۴۳۲
لینک کوتاه کپی شد

تعریف شایعه
در فرهنگ فارسی معین شایعه مونث شایع و خبری که شیوع یافته باشد، تعریف شده است در ویکی پدیا می خوانیم: شایعه عبارت است از، یک گزاره ویژه و گُمانی که ملاکهای اطمینان بخش رسیدگی در ماهیت آن وجود نداشته باشد و معمولاً به صورت شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می یاب در علم ارتباطات؛ شایعه گفتمان غیررسمی و نامعتبر و در نتیجه اطلاعات وارسی نشده می دانند که در نظام ارتباطی جامعه پرورش پیدا کرده و چون در هر مرحله اطلاعات دست به دست می شود اغلب تحریفاتی در آن صورت می گیرد و ممکن است بعد از چندین بار تحریف محصول نهایی - خبر یا اطلاعات- به کلی با آنچه در ابتدای کار منتقل شده، متفاوت باشد.


در علم ارتباطات؛ شایعه گفتمان غیررسمی و نامعتبر و در نتیجه اطلاعات وارسی نشده می دانند که در نظام ارتباطی جامعه پرورش یافته و چون در هر مرحله اطلاعات دست به دست می شود اغلب تحریفاتی در آن صورت می گیرد و ممکن است بعد از چندین بار تحریف محصول نهایی - خبر یا اطلاعات- به کلی با آنچه در ابتدای کار منتقل شده، متفاوت باشد.


سرعت شایعه
سرعت انتقال شایعه را برخی با سرعت نور برابر دانسته اند! این جمله اغراق آمیز بیانگر اهمیت بررسی شایعه است؛ یعنی شایعات که عمدتاً خبرهای غیرموثق با منابع نامعلوم هستند بسته به اهمیت خبر و نیاز مردم با سرعتی زیاد منتشر می شود.


دو شرط "اهمیت" و "ابهام" در انتقال شایعه قانون اصلی شایعه را توضیح می دهد. بدین معنا که فرمول حدت و شدت شایعه را می توان به این صورت تعریف کرد: میزان رواج شایعه تقریباً برابر است با حاصلضرب اهمیت در ابهام موضوع مطروحه در آن شایعه. به عبارت دیگر دو شاخصه اهمیت و میزان ابهام در موضوع و در منبع بر سرعت شایعه اثرگذار است.


در علم ارتباطات می گویند؛ هنگامی که افراد به شدت مشتاق کسب خبر درباره چیزی هستند؛ اما نمی توانند اطلاعات موثقی بدست آورند. مستعد پذیرش شایعه می شوند.اتید صاحبنظر می پردازد.


با گسترش استفاده از شبکه های اجتماعی در بین توده مردم، خطر واگیری شایعات و اخبار نادرست افزایش پیدا کرده است که به نظر می رسد. نقش منفعلانه رسانه های مادر نسبت به رویدادهای خبری در انتشار اینگونه اخبار از شبکه های اجتماعی بی تاثیر نبوده است.


آسیب شناسی شایعه
«مجید ابهری» روان شناس و آسیب شناس اجتماعی در گفت و گو با گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، از دیدگاه آسیب شناسی اجتماعی، شایعه را به ۴ دسته ی سیاسی، فرهنگی - هنری، اقتصادی و شایعه هایی که به دنبال اتفاق ها و حوادث پیش بینی نشده به وجود می آیند تقسیم کرد.


وی در توصیف شایعه ی سیاسی گفت: این گونه از شایعه در مورد فعل و انفعال و تغییر و تحول های سیاسی در جامعه شکل می گیرد.


ابهری شایعه های فرهنگی و هنری را نیز نوع دیگری از شایعه دانست که پیرامون موضوع ها، شرایط فرهنگی و هنری جامعه و رخدادهای زندگی چهره های هنری مانند بیماری، فوت، ازدواج یا طلاق آنها ایجاد می شود.

این آسیب شناس اجتماعی، شایعه های اقتصادی را انواعی از شایعه دانست که در مورد مسایلی همچون گرانی، ارزانی، فراوانی یا کمبود برخی از کالاها ایجاد می شوند.


ابهری در ادامه با اشاره به نوع چهارم شایعه که به دنبال رخدادهای پیش بینی نشده شکل می گیرد، گفت: گاهی رویدادهای غیرقابل پیش بینی مانند زلزله یا سیل در جامعه اتفاق میافتد. در این شرایط ممکن است، پیش از اطلاع رسانی های رسمی از سوی رسانه ها، اخبار نادرست در قالب شایعه گسترش یابد.

در غیبت اخبار واقعی شایعه جان می گیرد
شایعه که یکی از چهره های نادرست گسترش اطلاعات تازه در جامعه است، در نبود خبرهای شفاف و واقعی رونق می گیرد.


مجید ابهری در توضیح چگونگی شکل گیری شایعه در جامعه گفت: زمانی که بازتاب اخبار درست و اطلاع رسانی از سوی رسانه ها با کندی مواجه می شود، زمینه های بروز شایعه نیز قوت می گیرد.


وی با اشاره به سرعت گرفتن روند ایجاد شایعه ها همزمان با گسترش و پیشرفت شبکه های اجتماعی افزود: امروزه شبکه های اجتماعی به عنوان ابزارهای نامحدود اطلاع رسانی، وسیله ی پخش شایعه ها شده اند. از اینرو کندی و تعلل رسانه های داخلی در انعکاس خبرها و نبود شفافیت در بازتاب های خبری می تواند فرصتی باشد تا برخی افراد یا گروه ها با استفاده از شبکه های های اجتماعی که ابزارهای قدرتمند اطلاع رسانی هستند، شایعه های سیاسی، اجتماعی و ... را گسترش دهند.


«سید وحید عقیلی» استاد علوم ارتباطات دانشگاه آزاد اسلامی نیز، دلایل متفاوتی را برای بروز شایعه در جامعه برشمرد.

وی از انسداد اطلاعاتی به عنوان یکی از مهم ترین دلایل بروز شایعه در جامعه نام برد و گفت: اگر راه اطلاع رسانی بسته شود یا رسانه ها به نیاز خبری مخاطب در مورد یک رویداد پاسخ درست ندهند، زمینه های بروز شایعه تقویت می شود. وقتی مردم پاسخ سوال های خود در مورد یک رویداد را از رسانه ها نگرفته باشند، به دنبال یافتن پاسخ به منابع غیر رسمی اعتماد می کنند و هر پاسخی را می پذیرند. از این راه، شایعه بین مردم به وجود می آید و رونق می گیرد.


عقیلی در ادامه ی گفت و گوی خود از سرعت پایین انتشار اخبار و اطلاعات به عنوان دومین عامل ایجاد شایعه یاد کرد و افزود: اگر اطلاع رسانی به مردم با تاخیر صورت گیرد، این دیرکرد که در کار خبر غیرقابل توجیه است، زمینه را برای تولید شایعه فراهم می کند.


عقیلی با اشاره به اینکه بی اعتباری منابع خبری و سطح پایین اعتماد عمومی در جامعه، سومین دلیل ایجاد شایعه است، افزود: در شرایطی که مردم به رسانه های مرجع بی اعتماد باشند، خبرهایی را که از آن می شوند، تایید نمی کنند و به شایعه روی می آورند. بنابراین اعتبار مرجع و اعتماد جامعه به منبع خبری، مانع گسترش شایعه خواهد شد.


از نگاه این استاد دانشگاه، قوی بودن فرهنگ شفاهی در میان مردم یکی دیگر از علت های ترویج و گسترش شایعه در جامعه است.
وی در این پیوند گفت: در فرهنگ های شفاهی و غیرکتبی، احتمال بروز شایعه بیشتر است. در اینگونه فرهنگ ها مردم قبل از اینکه بخوانند و به دنبال اطلاعات باشند، علاقه دارند، گوش کنند. در فرهنگ شفاهی میزان خواندن روزنامه، کتاب و نشریات ادواری اندک است.


عقیلی ایجاد شبکه های مجازی را هم یکی دیگر از زمینه های گسترش شایعه در جامعه می داند و می گوید: متاسفانه، هر چه جامعه بیشتر وارد فضای مجازی شود، دامنه ی شایعه گسترش بیشتری می یابد زیرا در فضای مجازی شایعه به راحتی می تواند جای خود را پیدا کند.


فرهنگ سازی و اطلاع رسانی دقیق، راهکار مقابله با شایعه
علاقه مندی مردم به شنیدن خبرهای دست اول و تازه در نبود اطلاع رسانی درست و سریع باعث می شود تا شایعه به سرعت رواج پیدا کند. به همین دلیل، سیاست های اطلاع رسانی در جامعه باید به گونه یی تنظیم شوند که مانع بروز این اتفاق شود. این مهم، بویژه در دنیای امروز که سرعت انتقال اطلاعات و خبرها در آن به موجب گسترش شبکه های ماهواره یی و فضاهای اجتماعی مجازی چند برابر گذشته شده، اهمیت بیشتری یافته است.


در این ارتباط ابهری معتقد است: اطلاع رسانی شفاف و به موقع یکی از مهم ترین راهکارهای جلوگیری از رواج شایعه در جامعه است. در کوتاه مدت ارایه ی اخبار سریع، با درستی بالا یا داشتن اعتبار مرجع تا اندازه ی زیادی می تواند، جلوی بروز شایعه را بگیرد.
به گفته ی ابهری، در بلند مدت و میان مدت اما، برای مقابله با شایعه باید فرهنگ سازی درست صورت گیرد.


به اعتقاد وی، فرهنگ مطالعه، گوش کردن خبر، تفسیر و نقد باید در میان مردم تقویت شود. در این مسیر رسانه ها وظیفه دارند اخبار و تفسیرهای به موقع و درست را در اختیار مخاطبان قرار دهند تا از مراجعه ی مخاطب به منابع دست چندم پیشگیری شود.


فرهنگ سازی در زمینه ی چگونگی استفاده از فناوری های ارتباطی و اطلاع رسانی، بویژه در نسل جوان به عنوان راهکار دیگر رویارویی با شایعه از سوی ابهری معرفی می شود.


بنابر اظهارات وی، پیش از ورود هر نوع فناوری به جامعه، نخست باید فرهنگ استفاده و کاربرد آن شکل گیرد. رسانه ها، خانواده ها و نهادهای آموزشی باید شیوه ی درست استفاده از وسایل ارتباطی نوین از جمله شبکه های اجتماعی را به افراد جامعه، بخصوص جوانان، آموزش دهند تا از پخش و گسترش شایعه یا بدآموزی و رفتارهای ناهنجار دیگر جلوگیری شود.


عقیلی استاد علوم ارتباطات می گوید:امکان پیشگیری کامل از شایعه سازی وجود ندارد، مهم این است که با مدیریت صحیح اخبارحتی الامکان از ساخته شدن شایعه جلوگیری کنیم. در این مسیرلازم است؛مدیران خبر در خبرگزاری ها، صدا و سیما و مطبوعات باید اخبار را به گونه ای مدیریت و منتشر کنند که ضمن رعایت منافع و امنیت ملی، ابهامی را برای جامعه در مورد رویدادهای گوناگون داخلی و بین المللی باقی نگذارند. این رویکرد مستلزم آگاهی و شناخت درست مدیران خبر است. آنان نباید هر خبری را خط قرمز و نافی منافع و امنیت ملی تلقی کنند. رسانه ها باید در انتقال اخبار سریع و شفاف عمل کنند و در مورد رویدادها به گونه یی به مردم توضیح دهند که بستر ایجاد شایعه فراهم نشود.
-----------------------------------------------------------------------------------------------


منابع:فرهنگ فارسی معین-ویکی پدیا- خبرگزاری جمهوری اسلامی "ایرنا":گروه پژوهش و تحلیل خبری

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار