روایت زندگی حضرت موسی با فناوری هالیوود

خبرگزاری پانا: فیلم حضرت موسی، اثری مورد قبول در سینمای داستانی تاریخی است که اگرچه نمونه موفق از زندگینامه موسی را پیش از خود داشته ولی این اثر جدید به قدری حرفه ای تر و قوی تر از کارهای قبلی تولید شده که بعد از دیدن این فیلم کمتر مخاطبی است که آن را نپذیرد.

کد مطلب: ۳۹۱۴۵۲
لینک کوتاه کپی شد

به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا؛ با نگاهی به فیلم حضرت موسی ساخته جدید سینمای هالیوود در می یابیم که هالیوود به دنبال این موضوع است که با استفاده از داستان های دینی ؛تاریخی و مذهبی آنچه خود می خواهد را در زمینه دین به شکل هنر و صنعت سینما به مخاطب خود بیان کند.

حال می توان این سینما را در چند باب تقسیم کرد که نمونه های زیر را شامل می شود.

الف) سینمای اسطوره

در راستای زندگی شخصیت های اسطوره ای و زندگینامه سازی سینمایی، بیشترین آثار منوط به تاریخچه زندگی کاراکترهای مذهبی ست که نمونه های فراوانی در مدیوم سریال و سینمای جهان مشاهده شده؛ گاهی این ژانر شامل نمونه آثار مفیدی می شوند که برای پرزنت کردن مفهوم والایی بیش از موعظه و کتاب، ظاهر شده و بواسطه هنر تصویر و با زبان سینما، مخاطب را به فضایی القایی می کشند تا با تأثیرات تماشایی از مضمون مورد زندگینامه شخص اول قصه، روایتی جذاب داشته باشند؛



گاهی نیز در رسیدن به مقصد مرسل هنر سینما ناموفق بوده و برای مخاطب چیزی فراتر از آنچه در کتب (آسمانی) ، روایات و افسانه های اسطوره ای یا نوشته های تاریخی از زندگینامه ها قید شده، نداشته و حاکی از ضعف ساخت یا عدم خلاقه مورد نیاز برای خلق یک اثر هنری در این ژانر می‌شوند.

موفقیت و افت آثار اسطوره ای و زندگینامه سازی تصویری مثل هر وضعیت کیفی در گرو نقاط ضعف و قوتی است که من جمله آن می شود آیتم هایی را ذکر نمود اما کلیت این موضوع درتقابل عوامل فراوانی است؛ مثلاً دانایی دانای کل یک قصه که قطعاً به علم و اطلاعات نویسنده یک زندگینامه ارتباط تام دارد از نمونه این عوامل است، نگرش نگارنده البته نکته اساسی این بحث است، امانتداری به تاریخ داستان و اقتباس گونگی اثر، بسیار زیاد بروی کیفیت فیلم زندگینامه اسطوره ها موثر است دقیقاً مثل مستند داستانی...

از عوامل مفید بر کیفیت سینمای اسطوره ها که بگذریم، نکته ای در مقدمه تحلیل پیش رو از فیلم موسی پیامبر گفتنی است که به بحث مستقل بالا ارتباط زیادی دارد؛ گاهی از زنگینامه یک شخصیت تاریخی یا کاراکتر مذهبی و یا یک اسطوره باستانی قبلاً فیلم ساخته شده که دو نتیجه داده؛ یا فیلم سابق و قدیمی یک اثر مانا و تأثیرگذار بوده و یا نبوده، گاهی هم فیلم در تاریخ تولید قدیم از کیفیات سینمایی بهره کافی در راستای رسیدن به جذابیت رئال ماجرا (ماجراهای هرچند تخیلی مثل معجزات پیامبران یا شگفت انگیزی اسطوره ها) برده و مفید واقع شده و یا ممکن است مثل بیشتر فیلم های تاریخی از نوآوری و امکانات پیشرفته سینمایی بی بهره بوده... این عامل نیز برای تولید فیلمی با تم اسطوره ها یا شخصیتهای تاریخی مذهبی بستره ای ایجاد می کند؛

گاهی برای یک قصه (زندگینامه) خلأی هست و چه قبل از این، با موضوع مورد نظری، نمونه فیلمی ساخته شده باشد و چه ساخته نشده باشد، نیازی برای تولید یک فیلم با موضوع مورد نظر احساس می شود، ولی گاهی از یک موضوع مثلاً زندگینامه یک اسطوره، جمله اثری قبلاً ساخته شده که حق مطلب برای موضوع یا در قبال رسالت آن کاراکتر اسطوره ای ادا شده و نیازی به تولید فیلم دوباره ای با موضوع آن اسطوره نیست.

در کشورمان موضوعات زیادی در این ژانر لحاظ است و شخصیت های مذهبی تاریخی کلانی مطالعه می شوند که می‌طلبد در قبالشان آثار سینمایی مطلوبی خلق شود. در مورد بعضی هم بالاخره نمونه آثاری ساخته و ارائه شده که گاه موفق بوده و بیشتر هم ناموفقند. (یا به حواشی حیرت نزول کرده اند که حتی پروانه اکران هم ندارند...) درمورد چند زندگینامه هم مورد داشتیم که چند بار و در تضاد با هم حتی آثاری به تصویر در آمده؛ که شاید هنوز هم حق مطلب را ادا نکرده اند و در گویایی روایت آن زندگینامه مقصر و ضعیف واقع شده اند.

به هرحال این موضوع در سینمای هالیوود تازه نیست و معمولاً از دسته ایرادات پاراگراف قبل مبری و تمیز هستند. اگرچه ممکن است بعضی آثار سینمایی از زندگینامه های اشخاص تاریخی مذهبی یا اسطوره ها مورد مطلوب نظر جامعه جهانی نباشند و جدای کیفیت سینمایی آن فیلم، نگرش معرفی شده یا رویکرد و دیدگاه منظور فیلم از منظر همگان مؤید نبوده و انتقاداتی حتی به صحت تاریخی روایت زندگینامه نیز وارد بوده و یا ادعای تحاریف بومی قومی نژادی در مورد یک قصه تاریخی یا افسانه مصنوع اقوام نیز داشته است.

***

ب) نگاهی به سینمایی Exodus: Gods and Kings

فیلمی از تاریخ حضرت موسی (ع) پیامبر آسمانی


فیلم "نبرد خدایان و شاهان" که به وضوح در این ژانر (سینمای اسطوره ها- زندگینامه سازی) می‌گنجد سعی در ارائه روایت زنده ای از تاریخ حضرت موسی بعنوان پیامبر بشریت در قالب یک سینمایی داستانی دارد که در نگاه هنری و به دور از تأثرات فرهنگی، نژادی، قومی، مذهبی یا گرایشی در قامت کامل یک فیلم به روز جذاب هالیوودی که مخاطب را برای ساعاتی به چالش همیشگی مطلوب سینما می‌کشاند موفق بوده و با تمامی امکانات و تجهیزات فوق حرفه‌ای سینمای امروزی اثری مورد توجه و استقبال عمومی ارائه داده است.

برای نقد مضمون که پرهیز داشته باشیم ابتدا به تحلیل وضعیت کیفی فیلم در مدیوم سینمای حرفه ای بپردازیم. قصه که در فیلمنامه ای مدرن با مختصات تاریخی به شیوه ای جاافتاده ولی جدید و نوین و از زاویه منحصری روایت شده و با حضور دانای کل در رخدادهایی مواجه می شود؛ نتیجتاً از سلسله اتفاقات فیلم به یک داستان بسته سینمایی با چاشنی های مفید و ماجراهای جذاب و کشمکشی استاندارد دست یافته است. تعلیقات ماوقع فیلم خلاقانه پرداخت شده و صحنه ها و سکانس ها با نظمی واقعی در عین حال غیر کلیشه ای رخ می دهد.

این نوع خوب روایت در فیلم باعث شده داستانی که بسیاری از مخاطبین آن را حفظند و به ادبیات گوناگون بشر شنیده اند، برای تماشاگر از بداعت و جذابیت تازه ای سخن بگوید. اتفاقاتی که منطق بیننده عام می‌طلبد تکراری نمود کنند و به سبب تاریخ زندگی موسی کلیم الله پیش بینی خواهند شد، در دفعات به شکلی جدید و هنرمندانه به تصویر حادث شده اند که تماشاگر ذوق آن را می گیرد که ذهنیات قبلی را در مورد موضوع تاریخی داستان پاک کرده (، کنار گذاشته) و قصه را از نو دنبال کند.


در سینمای اقتباس و مستند داستانی هم به همین گونه است؛ گاهی توفیق آن می یابد که تلاش نویسنده در نهایت یک فیلم جذاب و مستقل از سوژه مورد نظر خلق کند که مخاطب در باور آن راهوار است. به عبارت دیگر باورپذیرتر از همه روایت ها و قصه های شنیده شده درباره سوژه ظاهر می شود و این در مورد این فیلم موسی نیز می‌گنجد. در واقع نویسنده با چارچوب، شاخ و برگ و تمام الفبای در دسترسش به معماری سازه ای پرداخته که نهایتاً آن را در قد و قامت سینمای حرفه‌ای رویت می کنیم و مخاطب به روز سینما به ازای ایدئولوژی تزریق شده به داستان (صرف نظر از درجه صحت نگرش غالب) شاهد یک ماجرای علت و معلولی خرافی یا اجباری یا گرایشی غیر عقلانی و غیرواقعی نیست.

آغاز و میان و پایان علیرغم محکومیت نویسنده به حدود تاریخ، گویی مستقل و شش دانگ یک قصه کامل و ساختاری هستند، دیالوگ ها در این سینما حرف دارند، گفته ها و شنیده های لازم تاریخی در راستای ماجراهای فیلم و سکانس های رخدادی اثر می‌گنجند، در اثر، تصویر و روایت و حدیثی نیست که به زور در قالب فیلم گنجیده باشد، روال اصولی اسطوره شناسی در پرداخت قصه رعایت شده؛

مثلاً در نبرد شاهان و خدایان، موسی که حکم شاگرد حق را دارد، قهرمان تلقی می شود؛ جبرئیل که درقالب استاد قهرمان است، به موقع تا غایتی معلوم موسی را دنبال، پیگیری و نصیحت و ارشاد می‌کند، ضد قهرمان که فرعون باشد مطابق اسطوره شناسی کلاسیک ظاهر شده، موانع قهرمان یکی پس از دیگری حکیمانه رخ می دهد، امدادهای غیبی قهرمان که همان معجزات خداوندی موسی است در چیدمانی پیرنگدار بروز می‌کنند، قضا و قدر در حکم دانای کل مستتر است و قصه را نمک جذابیتی ویژه و افسانه ای زده، نور و رنگ و ظواهر در قامت قصه، تحلیلی و با حکمت دیده می شوند، منطق داستان پردازی موجود است و اغراق مناسب افسانه و معجزات، این منطق را زیر پا نگذاشته و در تولید هم رئالیته مورد نیاز ایجاد شده است که به باورپذیری اثر کمک نموده است.

این فیلم، اثری مورد قبول در سینمای داستانی تاریخی است که اگرچه نمونه موفق از زندگینامه موسی را پیش از خود داشته ولی این اثر جدید به قدری حرفه ای تر و قوی تر از کارهای قبلی تولید شده که بعد از دیدن این فیلم کمتر مخاطبی است که آن را نپذیرد. استفاده از انیمیشن هنگفت هالیوود در این فیلم از یک قصه ایدئولوژیک مذهبی تاریخی فیلمی بسیار جذاب و ماجرایی به جا گذاشته است. آمدن کروکودیل ها، حمله حشرات، گریم زخمها، پسروی آب دریا برای نجات قوم موسی، هجوم آب دریا چون سیلی بر سر طاغوتیان، نماهای زیر آب، چشم انداز پرتگاه ... و تمامی دیگر متریالی که به واسطه فناوری تصاویر ویژه و پرداخت های رایانه ای انجام شده، به هرچه بیشتر توفیق اثر موثر بوده و زمان پیش روی مخاطب فیلم را پر محتوا و جذاب نموده است.

و اما در مورد مضمون که قضاوت قطعی در این نوشته نمی‌گنجد و اساساً رسالت نقد فیلم بر قضاوت نیست هرچند که مخاطب مختار است اما در این مقال تنها باید به چگونگی ها و تحلیل قوت و ضعف اثر پرداخت البته این کاملاً مفهوم است که عده ای حتی کثیر شاید مبنای کلی فیلم را هم مورد صحت و صداقت نپندارند یا در چگونگی وقایع تاریخی یا مذهبی تضادی یا تضادهایی با روال روایت داستان این فیلم داشته باشند. لیکن از بحث عقیدتی موضوع گذشته، فیلم در فرآیند تولید از حیث کارگردانی سعی در مطلبی داشته که این کاملاً مستند است؛

در جایهایی از این فیلم به دفعات المانهایی به کار رفته که قصد ساده گویی و تفهیم رئالیته ماجرا را هرچه بیشتر داشته است. به زبان دیگر کارگردانی اثر سعی کرده دستمایه های انتخابی برای ذکر مضامینی، تعاریف را به سر حد امکان ساده گویی برساند. با مثالهایی این موضوع را می‌شکافیم؛

جبرئیل به صورت کودکی معصوم و باجذبه طراحی شده که در نگاه ابتدایی و نمادگرایانه، قطعاً قصد داشته این فرشته آسمانی را که حامل وحی الهی است، به نهایت سادگی، سپیدی، طفولیت ظاهری، کودک صفتی، پاکی و قابل دسترس بودن تعریف کند و این صمیمیت کودکانه حتی با آن بلوغ بالایی که در کلام اوست، خدشه نداشته و آسمانی گونه این کاراکتر را صحه می‌گذارد؛ خون شدن نیل در بسیاری از روایات قومی مذهبی تاریخ، به واسطه تمساحان یا حمله کروکودیل ها قید نشده، (مثلاً در قرآن کریم قید شده که رود نیل، خون شد) اما در این اثر، نیل مورد تهاجم وحشی تمساحان قرار گرفته و آنها با حمله به موجودات نیل و انسانها رود را به خون می کشند و به دنبال آن، قورباغه ها از اعماق نیل به شهر حمله ور شده و خلاصه مطلب اینکه "بلای آسمانی به شکلی کاملاً زمینی نمود می‌کند" و این مقوله باز دیده شده؛

وقتی قوم موسی به دریای بنبست برمی خورند، هیچ راهی برای فرار از لشگر فرعون ندارند که دریا طبق روایات آسمانی پا پس می‌کشد و به قوم موسی راه فرار می‌دهد. این در مورد تحلیل رفتن سطح آب خیلی رئال پیش آمد کرده (اگرچه بازگشت آب مثل یک تسونامی قدر و بلاگونه است...) و هدف از این کارگردانی صحنه، باز ، کم کردن فاصله معجزه تا واقعیت است. شاید این سندیت چندان هم محکم و مقبول نیارزد ولی قطعاً می توان به این ایده کلی رسید که کاگردان اثر سعی داشته با نهایت ذکاوت این وقایع متافیزیکی و افسانگی قصه را به تخیل حادث بشر نزدیک کرده و داستان را تا حد امکان از آسمان دور و به زمین و انسانیت، نزدیک و محدود نماید. مخاطب که می‌داند موشه پیامبر الهی است، معجزات در حال رخ دادنند و قصه از چه قرار است اما مثلاً از نگاه مردم داستان هنوز معجزه ها حکم آسمانی و معجزه وار نیست؛ موسی هنوز به قدر یک پیامبر الهی ایمان پذیر نیست و معجزات هنوز ستودنی و الهی درک نمی شوند...

این جریان در شخصیت موسی، رخدادهای شهری، رفتار بردگان، مبارزات و آموزشهای نظامی نیز لحاظ شده است. در قصص و آثاری قبل از این، بحث مبارزه حضرت موسی با فرعون تا این اندازه زمینی و مادی نبوده و ابزار مصنوع دست بشر تا این امکان، به کار قصه و شخصیت داستان نمی‌آمده؛ بعنوان مثال، موسی خود جنگجو و فرمانده هاذقی است که با شبرویی و عیاری، حتی تا بستر و اسطبل فرعون هم نفوذ می‌کند. غیب نمی‌شود، دود نمی‌شود؛ از عصای اژدها خبری نیست؛ مردم جزام ندارند، برده ها نزدیک به واقعیتند؛ توانشان انسانی و محدود است نه مثل گلادیاتورهای معمول آثار باستانی و افسانه ای،

اصلاً برخلاف نام فیلم، "خدایان" در قصه تعریف واحدی دارد و به ایدئولوژی مکاتب آسمانی نزدیک است مگر تمهیداتی که باز قصد داشته از ماوراء گونگی مفاهیم بکاهد و باورپذیرتر و کم اغراق تر کند (مثل شخصیت خود جبرئیل) مثلاً خود موسی کاراکتری بسیار انسانی و عادی دارد که این به همذات‌پنداری اثر نیز افزوده است.

در نهایت فیلم تمام تلاش را داشته که داستان این پیامبر و قومش را (البته در بازه ای محدود) به حد اعلای سادگی و باورپذیری برساند؛ شاید بتوان گفت فیلمساز سعی داشته اصلاً معجزات را معجزه و از سوی آسمان نشان ندهد و حد اقل می توان گفت مردمی که در کنار دریا هنوز به موسی ایمان به یک پیامبر مقدس را ندارند، محقند... ولی به هر شکل خود اثر با کیفیت و دقتی کافی، صحه بر آسمانی بودن این قصه و تسلط پروردگار یکتا به امور واقع هستی گذارده و این مهم را نیز ستوده است...

پ. سید محمد حسین حسینی

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار