گفتوگو با پیشنمازی معاون اسبق پرورشی و تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش
تحول در آموزش و پرورش باید از گزینش نیروی انسانی آغاز شود
خبرگزاری پانا: ماهنامه تربیت سیاسی اجتماعی که از سوی معاونت پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش برای معلمان و مربیان و اولیای مدارس کشور منتشر میشود، در چهارمین شماره خود گفتگویی را با سیدباقر پیشنمازی معاون اسبق پرورشی و تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش انجام داده است که محور آن آسیبشناسی فعالیتهای پرورشی است.
در ادامه گفت وگوهای کارشناسانه با صاحب نظران حوزه تعلیم و تربیت درباره آسیب شناسی فعالیت های پرورشی و رسیدن به ایده های تازه و نو در این زمینه، این بار به سراغ سیدباقر پیشنمازی رفتیم. ایشان در فاصله سال های ۸۵ و ۸۶ معاون پرورشی و تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش بود که در آخر سال ۸۶ استعفا داد و به صدا و سیما رفت. از آنجا که ایشان در پاسخ اولین پرسش، به مسئولیت های متعدد و سوابق تربیتی خود اشاراتی دارد، ما چیزی نمی افزاییم و توجه خوانندگان را به متن این گفت وگو جلب می کنیم .
تربیت: بسم الله الرحمن الرحیم. از شما به خاطر شرکت در این گفت وگو متشکریم. احتمالا در سه شماره گذشته نشریه ملاحظه کرده اید که ما بخشی از محتوای مجله را به صورت اختصاصی به موضوع امور تربیتی اختصاص داده ایم و بنا داریم که از تجربه همه مدیران با هر گرایش فکری و سیاسی استفاده بکنیم و فضا را برای برنامه ریزان و همچنین معلمان و کادر آموزشی مدارس مساعد تر بکنیم تا آنها بتوانند با دست پر در زمینه کار پرورشی، برنامه ریزی و اجرا بکنند. اگر اجازه بدهید بحث خود را با یک سوال شخصی از شما شروع بکنیم. اینطور که ما از شما شناخت داریم حضرتعالی کار پرورشی را از مدرسه تا معاونت پرورشی وزارت آموزش و پرورش طی کرده اید. لطفا در ابتدا فعالیت های پرورشی خودتان را بیان بفرمایید.
پیشنمازی : بسم الله الرحمن الرحیم. از سال ۵۹ به عنوان معلم دینی تدریس می کردم و گاهی هم عربی. در دوران معلمی یک سلسله رویکرد های پرورشی را پیگیری می کردم منتها مدیران مدارس نوعا این ذهنیت را داشتند که ما نباید در کار پرورشی دخالت کنیم و پرورشی، امر مستقلی است! در سال۶۱ به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مامور به خدمت شدم، به عنوان مدیر منطقه (مازندران و سمنان). همزمان تدریس هم داشتم و ارتباطم با مدرسه قطع نبود. در سال ۶۹ با حفظ سمت درکانون، مشاور پرورشی مدیر کل وقت آموزش و پرورش استان مازندران شدم. در سال ۷۰ به عنوان معاون پرورشی و تربیت بدنی استان به آموزش و پرورش برگشتم و تا سال ۷۲ در این سمت انجام وظیفه کردم. در سال ۸۵ به عنوان معاون پرورشی و تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش منصوب شدم و تا اواخر اسفند سال۸۶ در این سمت بودم. بعد از تاسیس وزارت ورزش و جوانان به عنوان معاون امور فرهنگی و تربیتی این وزارتخانه از سال۹۰ تا ۹۲ توفیق خدمت داشتم.
تربیت: بنابراین قسمت عمده عمرتان را به فعالیت های تربیتی مشغول بوده اید.
پیشنمازی : بله. من حتی زمانی هم که در سمت های مدیریتی دیگر (صداوسیما) بودم از تجارب تربیتی استفاده می کردم. یافته های تربیتی من بیشتر مربوط به دورانی است که در کانون از محضر مرحوم دکتر رجبعلی مظلومی بهره مند بودم. ایشان یک نظریه پرداز بسیار خبیر در امر تربیت بود. البته بعدها در خدمت آیت الله حائری شیرازی نیز در بحث تربیت دینی استفاده های خوبی کردم.
تربیت: بسیاری از مربیان و معلمان ما که در سال های اول انقلاب در مدارس حضور داشتند و بعد ها در زمینه های تربیتی، نظریاتی را مطالعه و از لحاظ علمی رشد کرده و با ابعاد نظری تعلیم و تربیت آشنا و وارد برنامه ریزی های خیلی جدی تر در حوزه تعلیم و تربیت شدند، خیلی افسوس می خورند که ای کاش دانش و علم امروز را در زمانی که در مدرسه مربی و معلم بودیم، داشتیم. آیا شما هم وقتی این دو دوره فعالیت خودتان را مقایسه می کنید، این افسوس برایتان ایجاد می شود؟ این موضوع را از این منظر می پرسیم که یکی از نیاز های اساسی مربیان و معلمان را همین آشنایی نظری با مفاهیم تربیتی و آموزشی در این زمینه می دانیم.
پیشنمازی : خوشبختانه بعد از ۳ سال معلمی در مدارس کارجدی تربیتی من درکانون و با بهره گیری علمی بیش از۱۰سال از محضر دکتر مظلومی در دهه ۶۰ همراه بود که انگیزه تحقیق بیشتر در علوم انسانی اسلامی را در من به وجود آورد و در مقایسه با سال های اول حضور در مدرسه و معلمی (که حدود۲۰سال داشتم)، نگرشی عمیق تر نسبت به دانش آموز و تعلیم و تربیت پیدا کردم. البته مربیان ما چند گروه هستند. بعضی ها همچنان بر روش هایی که تاریخ مصرف مشخصی در سال های دور داشته اصرار دارند و اتفاقا آنها کسانی هستند که شاید شادابی و نشاط گذشته را هم ندارند. تعدادی هم به دلیل مطالعات و تحصیلات خود شرایط دیگری را دارند. من خودم از این جهت برایم جالب بود که از ابتدای کار درکانون در معرض فعالیت های کارشناسی قرار گرفتم و بهره دوجانبه نظری- عملی بردم. مرحوم دکتر مظلومی نظریات خود را به خط مقدم اجرا می فرستادند و بازخوردگیری می کردند و گاهی اصلاحاتی انجام می دادند. مربیان ما هم در کانون به دلیل ارتباط آموزشی با ایشان از عقبه فکری و تخصصی خوبی برخوردار بودند. علت هم این بود که کانون به جهت کمّی محدود بود و فرصت کار کیفی داشت. وسعت آموزش و پرورش مجال کار کیفی را کمتر می دهد.
در اینجا اشاره ای می کنم که تفصیلش بستگی به فرصت دارد. ما در مورد دانش تربیتی راه و بیراهه هایی داریم که امروز از آن به عنوان تحول در علوم انسانی یاد می شود. زمانی که در معاونت پرورشی و تربیت بدنی آموزش و پرورش بودم اصرار داشتم مباحث مشاوره و علوم تربیتی را بر اساس انسان شناسی اسلامی تعقیب کنیم چون تولد جدید برای معاونت پرورشی در جریان بود (بعد از دوره انحلال) و «احیاء» می شد. منتها کارشناسانی که تحصیلاتشان مبتنی بر انسان شناسی غربی بود و همه سرمایه آنها همان تحصیلات بود، به طورطبیعی روی آن پافشاری می کردند. امروز هم که بحث تحول بنیادین در آموزش و پرورش مطرح می شود در یک کلمه بحث استقلال واقعی آموزش و پرورش بر اساس اقتضائات ایرانی- اسلامی حاکم بر کشور مطرح است. این سوال شما به دلیل اینکه گره می خورد به تفسیر ما از جهان بینی و تعریف انسان و تربیت، باید مربیان را تفکیک کرد. بله کسانی که در حوزه تربیت دینی اطلاعاتی را کسب کردند احساس بسیار بهتری داشتند. من در زمان معاونت پرورشی و تربیت بدنی دیدگاه های خودم را که یک رویکرد جدید بود، استان به استان رفتم و بدون واسطه با مربیان برگزیده استان که میانگین اجتماع آنان۷۰۰ نفر بود، مطرح کردم و بازخورد ها را گرفتم. خیلی از مربیان که احساس می کردند «ستاد» دیگر حرفی برای گفتن ندارد، رویکرد و تلاش جدیدی را از خود نشان دادند، مطالعات جدیدی ایجاد شد، منابعی می خواستند که به آن ها رجوع کنند، به دنبال این بودند که از این منظر جدید، تربیت و انسان، مدرسه و حتی تلفیق و تعمیم کار پرورشی را مورد بازنگری قرار بدهند. البته این بحث مبسوط و طولانی است و می شود در جای خود وارد این بحث نیز بشویم.
تربیت: اتفاقا این بحث همین جا اگر مطرح بشود مناسب تر است. خیلی از دوستان با رویکرد شما معتقد به بازاندیشی و بازنگری در همه حوزه های تعلیم و تربیت هستند. البته به صورت فراگیر تر همان بحثی مطرح است که شما فرمودید یعنی نقد علوم انسانی موجود و بازاندیشی در علوم انسانی بر اساس مبانی اندیشه خودی. از آن بالا تر هم بحث هایی مطرح است که متفکرین و روشنفکران ما در گذشته پیرامون سنت و مدرنیسم داشته اند و اینکه با غرب چه باید کرد. پرسشی که مطرح می شود این است که اگر برداشتی که شما دارید مقبول بیفتد، چه اتفاقات متفاوتی در آموزش و پرورش و مشخصا در حوزه پرورشی رخ خواهد داد؟
پیشنمازی : نقطه شروع تحول در گزینش نیروی انسانی و نظام تربیت معلم است. نگرشی که الان به امر گزینش وجود دارد، چه برای معلم و چه مربی و مدیر صحیح نیست. در جذب و تربیت نیرو برای وزارت آموزش و پرورش من معتقد به «کشف» هستم نه مراجعه. ما الان از بین مراجعین با روش هایی نادرست، افرادی را انتخاب می کنیم و وضع امروز آموزش و پرورش ما محصول ورودی های این شیوه گزینش است. وقتی گفته می شود کشف، منظور این است که آموزش و پرورش برای همه دستگاه ها نیرو تربیت می کند و برای خودش چرا باید عاجز باشد؟ به عنوان مثال تعداد زیادی مدارس شبانه روزی مخصوصا در مناطق محروم داریم که دانش آموزان به صورت ۲۴ ساعته در اختیار ما هستند یا سایر مدارس. بهترین استعداد ها را می شود در آنجا شناسایی کرد و کلاس ها و فوق برنامه هایی برای آنها ایجاد کرد که به تربیت معلم راه پیدا کنند. اینها که دنبال به تهران آمدن نیستند. اگر هم حدود ۲۰ درصد برای تحصیل مهاجرت کنند حدود ۸۰ درصد علقه محلی دارند. آن روش کشف که من گفتم چند حسن در بر داشت. هم استعدادهای برتر «گل چین» و برای کار معلمی دعوت می شدند و هم انگیزه حضور در مناطق دوردست برای نیروهای بومی وجود داشت و هم برای ادامه تحصیل آنان در دانشگاه فرهنگیان (تربیت معلم) بسترسازی می شد. در مورد نظام تربیت معلم هم باید دانست که با تعلیم معلم متفاوت است. ما تعلیم معلم داریم یعنی ارائه یک سری «معلومات» و اطلاعات به معلم! در صورتی که تربیت این گونه نیست. همه چیز که کلاس و درس و کتاب نیست. تربیت بستر سازی برای رویش استعداد هاست. من نمی خواهم او را برویانم، فضاسازی می کنم تا او خود بر فطرتش بروید. این یک نگرش مهم است.
یکی از اشکالات گزینش این است که در مصاحبه، مسائل اکتسابی را فقط رصد می کند، در صورتی که مسائل اکتسابی را اگر کسی نداشت می توان برای او آموزش در نظر گرفت اما مسائل ذاتی را اگر کسی نداشته باشد، با آموزش حل نمی شود. کسی ممکن است دکترای علوم تربیتی یا معارف اسلامی داشته باشد اما چهره او دافعه داشته باشد. چنین کسی طبعا به درد کار معلمی یا مربیگری نمی خورد. اگر برای او بار ها کلاس ضمن خدمت گذاشته شود مشکل او حل نمی شود. یا کسی که آستانه تحمل کمی دارد به درد کار معلمی نمی خورد. کسی که ۱۵۰ کیلو وزن داشته باشد نمی تواند تکان بخورد و در اردو ها و فعالیت ها شرکت کند هر چند که علامه دهر باشد. باید در ابتدا ظرفیت های ذاتی را بررسی کرد و دید که از لحاظ شخصیت و حوصله و دامنه تحمل و بشاش بودن و قدرت برقراری ارتباط و ... به درد کار معلمی می خورد یا نه؟ فرض کنید کسی احکام و قرآن را بلد نباشد. این نقص را می توان با آموزش جبران کرد اما اگر تاروپودش به درد این کار نخورد، با کلاس نمی شود آن را جبران کرد. ابتدا شخصیت فرد و ظرفیت های ذاتی او را رصد کنیم و بعد به تربیت معلم بفرستیم تا دوره های تربیتی و آموزشی لازم را ببیند. ضمنا در دانشگاه فرهنگیان برای «تربیت» معلم، (غیر از کتاب ها که بحث خاص خود را دارد)، به شخصیت هایی نیاز داریم که لازم نیست دائما سخنرانی کنند و حرف بزنند، باید انس و هم نشینی و مصاحبت و معاشرت و هم سفری با این ها بتواند روی شخصیت متعلم و متربی اثر بگذارد و البته ملاحظات دیگری نیز وجود داردکه بیان آن مجال بیشتری می طلبد.
بنابراین تحول از ورودی آموزش و پرورش شروع می شود. یک غفلت در گزینش ممکن است یک انسان فاقد شرایط را ۳۰ سال به این وزارت گره بزند. تربیت نیرو ی انسانی، جزء کار های دیربازده است و معمولا یک وزیر باید بکارد و وزیر دیگری درو کند اما وزیری انگیزه کاشتن برای برداشت وزیر دیگر را ندارد و ترجیح می دهد کشت کوتاه مدتی داشته باشد که در دوره خودش محصول بدهد. یکی از مشکلات آموزش و پرورش این است.
تربیت: پرسش ما بیشتر ناظر به ابعاد نظری مساله بود. اینکه شما فرمودید بیشتر کاربردی و راهکاری است برای رسیدن به آن وضعیت مطلوب. سؤال ما این است که تفاوت منظر فکری شما با آنچه امروز رایج است، کجا خود را ظهور خواهد داد؟ برخی مطرح می کنند که علوم و مشخصا علوم انسانی، اسلامی و غیراسلامی دارد. حتی بعضی ها قائل به علوم تجربی اسلامی و غیراسلامی هستند. پرسشی که مطرح می شود این است که نتیجه عینی و عملی این تفکر چه خواهد شد؟ تفاوت در نتیجه در کجا بروز خواهد کرد؟ اگر شما با همان جهان بینی و انسان شناسی که از اسلام استخراج می کنید به سراغ کار پرورشی بروید - که معتقدید اکنون آن گونه نیست - چه اتفاقی رخ خواهد داد؟
پیشنمازی : گام اول اصلاح نگرش هاست و بعد اقدام و این نیازمند ارائه یک نقشه راه است که خوشبختانه سند تحول آن را تامین کرده است. به عنوان مثال یکی از اشکالاتی که در نگرش امور تربیتی در گذشته (مخصوصا در ستاد) وجود داشت و ستاد به صف دیکته می کرد، این بود که تربیت دینی با تعلیمات دینی اشتباه گرفته شده بود. یعنی فکر می کردند که هر چقدر انتقال اطلاعات دینی به دانش آموز بیشتر باشد، تربیت بهتری اتفاق می افتد. البته این در بیان گفته نمی شد اما شالوده برنامه ریزی ها و راهکارها مبتنی بر آن بود. به همین صورت اکثر مسابقات ۸گانه، ۱۰گانه و ۱۲گانه، مراسم سر صف، سخنرانی ها و ... بر ای بالا بردن اطلاعات دینی صورت می گرفت. مثلا حجاب را می خواستند با خواندن یک کتاب درست کنند اما من باور ندارم که اطلاعات دینی الزاما به تربیت دینی منجر می شود. به عنوان مثال کسی که از چراغ قرمز رد می شود این طور نیست که نداند این کار غلط است، می داند و این کار را انجام می دهد. مشکل، نداشتن اطلاعات ترافیکی نیست که با دادن اطلاعات آن را حل کنیم زیرا ۹۹ درصد کسانی که این کار را می کنند می دانند رد شدن از چراغ قرمز ممنوع است و رد می شوند. اطلاعات دینی هم به تنهایی تربیت دینی ایجاد نمی کند و بستگی دارد که این اطلاعات را در چه ظرفی قرار بدهید. اگر مربی عامل، «محبوب و مقبول» باشد ظرف وجودی دانش آموز تحت تاثیر ظرف وجودی مربی قرار می گیرد و رویش آغاز می شود. چون در نظام تربیت دینی و بر اساس انسان شناسی اسلامی، «انسان، انسان را تربیت می کند» و سایر واسطه ها و ابزارها، درکنار یک «مربی لایق» معنی می دهد و اثربخش می گردد. آیا مربی ما که ازگزینش و نظام تربیت معلم فعلی عبور کرده است، از ظرف لازم برای این کار برخوردار است؟
هیچ علم و معرفتی بالا تر از قرآن نداریم اما قرآن هم منهای ظرف سالم، اثرگذار نیست. خود قرآن می گوید که من هدایت کننده هستم برای متقین، محسنین و مومنین. هدی للمتقین، هدی للمحسنین، هدی للمومنین. یعنی به شرط وجود ظرف مناسب، عامل هدایت است. حتی همین قرآن باعث زیان عده ای (که فاقد ظرف مناسب هستند) می شود: «وَلاَ یَزِیدُ الظَّالِمِینَ إَلاَّ خَسَارًا». به قول سعدی شیرازی: باران که در لطافت طبعش خلاف نیست، در باغ لاله روید و در شوره زار خس. لذا تقدم تزکیه برتعلیم اینجا تفسیر می شود.
یکی از مربیان پرورشی به من می گفت ما باید خودمان را با کسانی که برای بازدید و سرکشی می آیند، تطبیق دهیم. بعضی ها مثلا به جای آنکه به رابطه من با دانش آموز نمره بدهند به دیوار های مدرسه نمره می دهند. اگر دیوار ها پر بود از پوستر و عکس، از من تعریف می کنند و گزارش خوبی می دهند. کاری ندارند که من با بچه ها چه رابطه ای دارم. به همین دلیل دیگر کاری با بچه ها ندارم و حواسم به دیوار ها معطوف شده است! این «نگرش»، مسئله اصلی ماست. در بعضی ها، تصور این بود که در کار تربیتی باید جمجمه دانش آموزان و حافظه آنان انباشته شود. اطلاعات دینی مشروط بر اینکه در ظرف درستی قرار بگیرد کارآمد است اما اگر ظرف درستی آماده نکرده باشید، تاثیر ندارد. بر اساس آموزه های قرآنی و انسان شناسی اسلامی معتقدیم که فرمانده وجود انسان، دل اوست و اگر دل را تصرف کردیم می توانیم به هر جا که خاطرخواه ماست، او را ببریم. اگر مربی «هنر مقبولیت» را داشت و محبوب و دوست داشتنی شد، لازم نیست خیلی حرف بزند. همین اندازه که با بچه ها زندگی می کند، بچه ها از او اثر می پذیرند. یعنی بعد از اینکه «کشف» کردیم که یک مربی اهل است و در دانشگاه فرهنگیان برای معلمی یا مربیگری پرورش پیدا کرد، خواهد دانست که در امر تربیت جایی را که باید هدف بگیرد «دل دانش آموز» است، نه جمجمه او. منتها دل دانش آموز پنجره ها و مجاری مختلفی دارد یعنی حواس مختلفی دارد که دریافت بیشتر آن از طریق گوش و چشم است و بیش از گوش، چشم معبر دریافت های دل نشین است و ما هر چه درمدرسه، «پیام» بسته بندی می کنیم، برای گوش است. ۹۸ درصد برای گوش هاست و اقلیتی برای چشم ها. در صورتی که جبهه فرهنگی مقابل، در ارسال پیام عکس ما عمل می کند. بیشتر برای چشم ها خوراک می سازد و کمتر برای گوش ها. آن راهی که مستقیم به دل راه دارد، چشم است (این ها آدرس های قرآنی دارد و در احادیث و دعا های منسوب به ائمه علیهم السلام هم هست که برای طولانی نشدن بحث ذکر نمی کنم).
معلم هم اگر بخواهد نقش تربیتی ایفا کند این طور نیست که درس فیزیک و ریاضی و جغرافیا را بدهد و آخر کلاس ۵ دقیقه حدیث بگوید و قرآن بخواند یا موعظه کند که البته به شرط مقبولیت و توجه به نیازها و اقتضائات این هم اشکالی ندارد اما نظر من این است که اگر معلم مقبول و محبوب بود، در حین اینکه درس تخصصی خود را می دهد اثر تربیتی هم می گذارد. چون وزانت، متانت، نجابت، رعایت عدالت در رفتار، نگاه بدون طعنه وکنایه و توجه به تشخص طلبی دانش آموزان و تکریم و ... همه این ها اثر تربیتی دارد. تربیت که فقط در کلام و قیل و قال نیست. البته کلام هم برای خودش شرایطی دارد. لحن، طرز بیان، موقعیت سنجی، بلاغت و فصاحت، و... شرط کلام است. اگر همه این ها در کنار هم بود، تاثیرگذاری کلام را هم نفی نمی کنم اما وقتی من برای چشم دانش آموز با رفتار خودم خوراک می سازم، موثرترم. اگر دانش آموز مرا دوست داشته باشد به تدریج مثل من می شود. در خانه هم به همین صورت است. ما نسبت به فرزندانمان همین حالت را داریم و فکر می کنیم آنچه می گوییم تربیت محسوب می شود، در صورتی که آنچه ما عمل می کنیم، تربیت می کند. ممکن است در طول شبانه روز سه تا ده دقیقه گوشش را در اختیار ما قرار بدهد اما تمام ساعاتی که بیدار است، دارد ما را رصد می کند و دریافت های اصلی برای آن بخش است. حتی از سنی که زبانش فعال نشده ولی چشمش کار می کند، پیام دریافت می کند. بنابراین اگر در این نگرش جدید که مبتنی بر انسان شناسی قرآنی است، مربی دل را هدف گیری کند و برای مجاری ای که به دل راه دارند، یعنی سمع و بصر و بیشتر برای بصر، خوراک تولید کند، این معلم و مربی یاد می گیرد که تربیت فقط کلام و سخنرانی و کتاب و محفوظات نیست. به همین دلیل اردو به مراتب کارکرد تربیتی بیشتری نسبت به مدرسه دارد. در مدرسه دانش آموز بخشی از رفتار من مانند راه رفتن، گچ به دست گرفتن، صحبت کردن و ... را می بیند اما در اردو، همه ابعاد شخصیت من را از جمله نشست و برخاست و کار کردن و تفریح کردن و همکاری و مشارکت کردن، نماز خواندن، بهداشت و نظم، حقوق دیگران را رعایت کردن و ... در زندگی شبانه روزی را (بدون اینکه کلامی مبادله بشود) رصد می کند. اگر مرا دوست داشته باشد مثل من عمل خواهد کرد.
من اصلاح نگرش را بر اساس این دیدگاه مسئله اصلی در آموزش و پرورش می دانم. معلم هایی که در کار تربیتی مشارکت نمی کنند تصورشان این است که این کار را مربی پرورشی باید انجام دهد ولی اگر ما این نگرش را درست کنیم و بگوییم که نیازی نیست کار مربی پرورشی را انجام بدهید، او باید کار خودش را انجام بدهد اما شما طوری رفتار کنید که دانش آموزان شما را دوست داشته باشند و تحت تاثیر شخصیت شما باشند. من در معاونت پرورشی تلاش کردم که ساعت پرورشی را از کلاس به حیاط بیاورم که در دل بازی های پرورشی حرف های خودمان را بزنیم. ۴ هزار بازی پرورشی را از سراسر کشور به کمک استان ها جمع کردیم. از بین این ها حدود ۳۰۰ بازی را به تفکیک ابتدایی، راهنمایی (آن زمان) و متوسطه پسرانه و دخترانه. تمام این بازی ها دارای شناسنامه شدند و مختصات و آثار بدنی و پرورشی و تربیتی آن را ثبت کردیم. از طریق شورای عالی آموزش و پرورش و سازمان پژوهش و برنامه ریزی کتب درسی تلاش کردم تا این ها را به تصویب برسانم و از هفت خوان بگذرم. البته مجال نشد که آن را اجرا کنم چون وزیر تغییر کرد و من هم استعفا دادم. معتقدم بازی به خصوص در دوره ابتدایی بستری ایجاد می کند که مدیر، معاون، مربی، معلم هر چند وقت یکبار که با دانش آموزان هم بازی می شوند، مفهوم صمیمیت، زمینه «مقبولیت و محبوبیت» را فراهم بکنند. ضمن اینکه در دنیای بچه ها، بازی مفاهیم را بهتر منتقل می کند. مخصوصا کار جمعی و گروهی، رعایت حقوق دیگران، در بعضی مسائل اولویت به دیگران دادن، تنظیم رابطه بین حرکت و هوش، سرعت تصمیم گیری، سرعت انتقال و بسیاری از نقش ها در این بازی ها ایفا می شد. بعضی از آنها ۵۰-۶۰ سال قدمت داشت و هدف مند بودن بازی، عمر آن را طولانی کرده بود. مثلا در بعضی استان های مرزی بازی هایی وجود داشت که پیامش مرزداری بود یعنی پاسداری از مرز ها. نشان می داد که روز اولی که این بازی وضع شده، یک فکر حکیمانه پشت آن بوده است. این بازی ها جزء میراث فرهنگی ماست و نیازی به بازی های وارداتی نداریم. دنیایی از زیبایی و لطافت و حکمت در آن هاست و متاسفانه ما میراث خودمان را خوب نمی شناسیم.
در تعبیر ظریفی آیت الله حائری شیرازی گفته بودند دانش آموز حوض نیست که از ظرف وجود معلم و مربی چند سطل آب به وجود او منتقل کنید و حوضش پر بشود. مثل چاه است که باید لایروبی شود و از خودش آب بجو شد. لذا می گفتند نیازی نیست به دانش آموزان ایمان بدهید، از آنها ایمان بطلبید. این ها به عنوان یک «نگرش» مبتنی بر انسان شناسی اسلامی برنامه ها و راه کارهای تربیتی را تحت تاثیر خود قرار می دهد و نقطه های آغاز تحول را مشخص می کند.
تربیت: آیا به نظر شما نقصانی در حوزه بهره برداری از تجارب بین المللی و تجارب مردم غیرمسلمان یا استفاده از معارف مشترک بین انسان ها در دستگاه تعلیم و تربیت وجود ندارد؟ یعنی آیا ما به اندازه کافی از تجارب دیگران در حوزه تعلیم و تربیت استفاده می کنیم؟ آیا اساسا ما نیازمند به استفاده از این تجارب هستیم؟
پیشنمازی : من مخالفتی در مورد معارف مشترک ندارم و تا الان هم وجه غالب همین بود و حتی فراتر از آن در حد تبعیت. منتها معتقدم که در سایر کشور ها هم فلسفه تعلیم و تربیت مبتنی بر زیرساخت هایی است از جمله نحوه تعریفی که از انسان دارند. ممکن است بعضی از قطعات پازل هایمان با آنها شباهت داشته باشد. اگر نظام تربیتی را به درخت تشبیه بکنیم ممکن است بعضی برگ های ما به برگ های آنها شباهت داشته باشد اما ریشه ها قطعا متفاوت است. امیر المومنین علیه السلام در نهج البلاغه تعبیری در مورد معاویه دارد. معاویه را «شخص معکوس» توصیف می کند. ما یک راکب داریم و یک مرکب. تعریفی که اسلام از انسان به صورت اجمالی داده این است. رابطه نفس و هوای نفس هم به این شکل است یعنی نفس راکب است و هوای نفس مرکب، اگر افسار این مرکب به دست راکب باشد این مرکب چیز بسیار خوبی است. یعنی به تعبیر قرآن «تَحمِل أثقالَكُم إلی بَلَدٍ لَم تَكُونوا بالِغیهِ إلاّ بِشِقِّ الأنفُسِ» (بار شما را حمل می کند به سرزمینی که اگر این نباشد شما به زحمت بارتان را نقل می کنید) اما همین مرکبی که اگر مهار و لجام بخورد به من خدمت می کند و به مقصد می رساند، اگر لجامش رها بشود، زمین می زند و گاهی سوار وارونه می شود یعنی جای راکب و مرکب عوض می شود. امیر المومنین(ع) در دعای صباح تعبیر زیبایی دارند. به خداوند می فرمایند این مرکبی که در اختیار من قرار گرفته بسیار سرکش است: فَبِئْسَ الْمَطِیَّةُ الَّتِی امْتَطَتْ نَفْسِی مِن هَوَاهَا. خیلی سرکش است و دائما مرا در معرض خطر قرار می دهد. معاویه کسی بود که هوای نفس اش راکب و خودش مرکب شده بود و این یعنی «انسان وارونه». جنود عقل بر او دیگر مسلط نبود. گاهی امام علی(ع) در نامه هایشان به معاویه می فرمایند که اگر عقلت را حاکم قرار بدهی خودت قضاوت می کنی من در قتل عثمان نقشی نداشتم (یعنی منفعتی نداشتم). ولی افسوس که هوای نفس بر تو مسلط است.
غربی ها برای همه جهات پرورش انسان مادی و در همه شئون و کیفیات از قبل از تولد تا سنین بالا تعاریفی ارائه کرده اند اما برای کدام انسان نسخه پیچیده اند؟ انسانی که از وحی آزاد است. معتقدند نباید هیچ چیزی انسان را محدود کند. خوشبختی این انسان در این است که خواسته هایش را هر چه که هست عملی کند. تعریفی که از انسان و آزادی انسان آنها و ما داریم کاملا متفاوت است هرچند که در بعضی موارد شباهت هم وجود داشته باشد. مثلا سازگاری اجتماعی را آنها مطرح می کنند و ممکن است پرسیده شود که مگر بد است؟ ما هم در جامعه می خواهیم همزیستی داشته باشیم و هر دو حرف از سازگاری می زنیم. آن ها هم می گویند اگر کسی با اکثریت همراه بود «نرمال» است و اگر نبود و به وضع حاکم اعتراض داشت «آنرمال» است. حرف من این است که ما شاید در بعضی مصادیق شباهت هایی داشته باشیم مثل سازگاری اجتماعی اما به عنوان معیار نمی توان این حرف را پذیرفت. در نظام اعتقادی ما حقیقت، معیار است نه اکثریت و نه اقلیت. به بیان آیه۳۰ سوره لقمان:«ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الْبَاطِلُ». یعنی خدا حق است وکسانی که درآن مسیرند و آنچه غیر از (مسیر) خدا می جویند باطل است، چه اکثریت چه اقلیت. اگر ما سازگاری اجتماعی را به تعریف آنها بپذیریم در مورد حرکت امام حسین علیه السلام که علیه وضع حاکم (باطل) قیام کردند (هر چند ظاهرا اکثریت را با خود همراه کرده بود) چگونه باید داوری کنیم؟ گویا چنین جوی هم در آن زمان بود که در دفاع از خود می فرمایند: «إنی لم أخرج أشراً ولا بطراً....» من از روی شورش و طغیان خروج نکردم. حضرت برای دفاع از «حق» قیام کردند. از جمله فرمودند: اَلاترون ان الحق لایُعمل به... آیا نمی بینید که به حق عمل نمی شود...؟
ما در حوزه علوم انسانی با غرب بر سر زیرساخت ها از جمله تعریف انسان، اختلاف نظر اساسی داریم. انسانی که آنها توصیف می کنند «انسان وارونه» است و در علوم انسانی و مبانی نظری شان برای انسان وارونه نسخه می پیچند و لذا این نسخه ها اگر مبنا قرار گیرد سرنوشت وارونه ای را برای ما رقم خواهد زد. ما در بحث علوم انسانی، در زیرساخت ها، مبانی و اصول چیزی کم نداریم. فقط کم کاری کرده ایم و معارف تربیتی را استخراج و و دسته بندی و تنظیم نکرده ایم وگرنه منابع اسلامی در وصف و تبیین انسان چیزی را کم نگذاشته است. ما در حوزه تکنولوژی و صنعت هیچ محدودیتی نداریم و هر جای دنیا پیشرفتی باشد استقبال می کنیم اما در حوزه علوم انسانی چون پدیده ای به نام آخرت و عاقبت و سرنوشت داریم که در آنجا حاکم بر ما نه ژان پیاژه است نه جان لاک نه وبر و نه کانت و دیگران. این ها در همین دنیا هر ۵ سال یک بار نظریاتشان را اصلاح می کرده اند! عقل به من می گوید که مسیر خود را در علوم انسانی به جایی گره بزن که حکمت مطلق و عقل مطلق است و ما آن را وحی می دانیم که توصیف انسان از بیان آفریننده اوست.
تربیت: ما ضمن اینکه در مباحث نظری و تئوریک حرف شما را کاملا قبول داریم اما خدشه ای را به آن بخش تجربی کار وارد می دانیم. واقعیت قضیه این است که بخش بزرگی از اندیشه های جدید در حوزه های روانشناسی و روش تدریس و مباحث شخصیت و یادگیری و ...، جنبه های فلسفی و ارزشی ندارند بلکه کاملا روش های تجربی هستند. قاعدتا آنهایی که در این حوزه ها کار های بیشتری کرده اند از آنهایی که کار نکرده اند جلو افتاده اند. مثلا انواع فهم ها از نظریه یادگیری را طراحی کرده اند تا معلوم بشود در دوران کودکی چه عواملی در یادگیری تاثیرگذار است و در مراحل بالا تر چه اصولی باید رعایت بشود و یا در روش تدریس، بسیاری از روش ها را مبتنی بر تجارب تجربی خودشان بنا کرده اند که قسمت عمده آنها، جنبه کاملا علمی و تجربی دارد. من و شما هم که به سراغ آیات و روایات می رویم و می خواهیم از آنها مفاهیم تربیتی را استخراج کنیم اتفاقا وقتی با این نظریات جدید آشنایی داریم، بهتر روایات را می فهمیم برای اینکه احساس می کنیم قبلا کسی در جای دیگری گفته و ما اینجا خیلی راحت تر از آیات و روایات استخراج می کنیم. حرف ما این است که ما در این حوزه ها نقص داریم و احساس استغنا در این زمینه ها به ما صدمه می زند. غیر از آن که نتوانستیم بر اساس مبنای اسلامی و به تعبیر امروزی بر اساس دانش ایرانی - اسلامی، دستگاه نظری خودمان را پی ریزی کنیم، در پی ریزی حوزه های تجربی هم از دیگران عقب
ارسال دیدگاه