احمد توکلی:

دوره آقای احمدی نژاد از همه دوره ها بدتر بود

خبرگزاری پانا: ماهنامه تربیت سیاسی اجتماعی که از سوی معاونت پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش برای معلمان و مربیان و اولیای مدارس کشور منتشر می­شود، در چهارمین شماره خود گفتگویی را با دکتر احمد توکلی نماینده مجلس شورای اسلامی انجام داده است که محور آن مبارزه با فساد اقتصادی است.

کد مطلب: ۳۰۰۴۸۴
لینک کوتاه کپی شد

فساد اقتصادی و اداری یکی از مهم ‌ ترین آسیب ‌ هایی است که متأسفانه در سال ‌ های اخیر به ‌ شکلی فزاینده در کشور رشد کرده است. نهادهای گوناگون نظام نیز هر از گاه همایش یا سمیناری با موضوع مقابله با این پدیده شوم برگزار کرده ‌ اند. آخرین آن ‌ ها «همایش ارتقای سلامت نظام اداری و مقابله با فساد» بود که آذرماه گذشته با حضور سران سه قوه برگزار شد. این همایش از یک منظر با موارد مشابه پیشین متفاوت بود و آن، پیام کوتاه اما سرشار از گله ‌ مندی رهبر معظم انقلاب به این همایش بود.

احمد توکلی از جمله سیاستمدارانی است که نامش برای بسیاری از مردم تداعی ‌ کننده مقابله با فساد در دو دهه اخیر است. چه در اولین ورودش به انتخابات ریاست جمهوری در سال ۷۲، چه تجربه دومش در سال ۸۰ و چه در جایگاه نماینده و رئیس مرکز پژوهش ‌ های مجلس، مبارزه با «فساد» و «تبعیض» ترجیح ‌ بند فعالیت ‌ های او بوده است.

برگزاری همایش اخیر و پیام مقام معظم رهبری به سران قوا، بهانه ‌‌ ای شد که در گفت ‌ و ‌ گویی مفصل، علل پیدایش و گسترش فساد در کشور را از توکلی جویا شویم.

تربیت: بسم ‌ الله الرحمن الرحیم. خیلی ممنون از اینکه این گفتگو را پذیرفتید. اوایل انقلاب در ذهن ما این می ‌ گذشت که در جمهوری اسلامی شاهد فساد اقتصادی نخواهیم بود. عمده ‌ ترین امید ما هم به تقوا و دین ‌ داری مدیران متدین بود. در عمل اکنون خیلی از آن ایده ‌ های ذهنی خود فاصله گرفتیم. سؤال اصلی این است که فساد اقتصادی در جمهوری اسلامی ریشه در کجا دارد؟

توکلی : بسم ‌ الله الرحمن الرحیم. ریشه همان چیزی است که شما گفتید. بی ‌ تقوایی و دور شدن از تعهدات نسبت به دیگران و جامعه منشا فساد است. حتی آن جنبه ‌ های ساختاری و روشی که فسادانگیز است تحت تأثیر همین عامل انسانی یا باقی می ‌ ماند یا تغییر نمی ‌ کند یا تغییر منفی می ‌ کند. همیشه عامل انسانی است که حتی عوامل ساختاری را شکل می ‌ دهد یا قبلا شکل داده است. حال یا من این را می ‌ پذیرم و به آن تن می ‌ دهم و ادامه می ‌ دهم برای اینکه منافع شخصی من اقتضا می ‌ کند یا خودم واضع روش ‌ های بد می ‌ شوم تا منافع خودم را تأمین کنم. به همین دلیل تأکید ما در اوایل انقلاب درست بود. حق هم این است که این انسان ‌ ها هستند که وقتی تعهد خود را به هر دلیل فراموش می ‌ کنند کار خراب می ‌ شود. البته همه تحت تأثیر ساختارها و نهادهای مستعد فساد قرار می ‌ گیرند و مردم عادی که مستقیما در شکل ‌ گیری آن ‌ ها نقش ندارند، طبیعی است ممکن است به فساد کشیده شوند. بخشی از گناه آنان بر گردن اصحاب سیاست است که قدرت اصلاحات در دست آن ‌ هاست. در کشور ‌ هایی که در مبارزه با فساد موفق ‌ اند نقش هر دو را می ‌ توانید ببینید. مثلا نهاد قانون و تعهد افراد به آن جدی است. قانون چون خوب اجرا می ‌ شود، ترس از قانون یا اعتقاد به آن باعث می ‌ شود که خطا کمتر انجام شود. یعنی اگر دین نیست به نوعی به چیزی متعهدند. البته پایبندی حاکمان به قانون - چنان که اسلام خواسته است - بیشتر است. اگر این تعهد به آخرت باشد پایدار ‌ تر است و در پنهان نیز باقی می ‌ ماند. تعهدی باید وجود داشته باشد. حال تعهد به جامعه باشد یا تعهد از ترس قانون باشد و ...

تربیت: فکر می ‌ کنم کشور ‌ های دیگر این مراحل را طی کرده ‌ اند. یعنی اول بر آدم ‌ های خوب تکیه کردند و در پاسخ به سؤال «چه کسی حکومت می ‌ کند؟»، سعی کردند از منظر خودشان از خوبان انتخاب کنند اما به تدریج به این نتیجه رسیدند که این سؤال مهم است اما از آن مهم ‌ تر، سؤال «چگونه حکومت می ‌ شود؟» است. به این سمت رفتند که ساختار ‌ ها پراهمیت ‌ تر از کارگزار ‌ ها بشود. نتیجه این شد که اگر فردی در جایگاه کارگزار قرار بگیرد و از نظر اخلاقی هم تنزل پیدا بکند، ساختار به او اجازه خطا نمی ‌ دهد. ما آدم ‌ ها هم تقریبا ثابت کرده ‌ ایم که از خلق خدا بیشتر از خود خدا می ‌ ترسیم و سعی می ‌ کنیم گنا ‌ هانمان را از چشم مردم پنهان کنیم، در حالی که می ‌ دانیم خداوند ناظر است. فکر نمی ‌ کنید ما هم باید به سمت تحکیم ساختار ‌ ها برویم؟

توکلی : در سؤال شما عرض من نهفته بود. وقتی عده ‌ ای به این نتیجه رسیده ‌ اند که ساختار ‌ هایی ایجاد کنند که آدم ‌ های بد هم نتوانند هر کاری کنند، پس باز هم آدم ‌ ها بودند که تغییر دادند. در کشور ما هم قرار بر این بود که ما هم حکمران خوب داشته باشیم و هم حکمرانی خوب. بنا نبود که حکمران خوب هر کاری که دلش می ‌ خواست انجام دهد، بلکه باید طبق ضوابط عمل می ‌ کرد. ولی چون تأسیس یک حکومت جدید بر خرابه ‌ های از پیش تعیین شده، کار بسیار دشواری است ما در بعضی موارد موفق شدیم و در بعضی موارد نه. مثلا در دفع دشمن موفق شدیم. خودمان را تجهیز کردیم، نیروی نظامی تعریف کردیم و شکل گرفت. فداکاری خیلی نابی می ‌ خواست که شد و به سرعت جلوه کرد و ساختار ‌ هایی ایجاد شد و موفق شدیم. هنوز هم از جهت قدرت دفاعی موفق هستیم و از ما می ‌ ترسند و حق هم دارند که بترسند. ولی در حوزه ‌ های اقتصادی موفق نشده ‌ ایم ساختارهایی که می ‌ خواستیم را ایجاد کنیم یا همانطور که می ‌ خواستیم به طرز مطلوبی شکل بگیرد. در عمل ساختارهای شکل ‌ گرفته ‌ ما را محدود کرد و به تدریج آن ‌ هایی که منافع شخصی خود را دنبال می ‌ کردند، میدان ‌ پیدا کردند. ما آنجا در عرصه دفاع از کشور نهادی جدید تأسیس کردیم و به ارتش اکتفا نکردیم. هر چند ارتش نیز در جنگ ساخته شد ولی به آن اکتفا نکردیم چون ساختار از پیش تعیین شده ‌ ای داشت که ما نمی ‌ توانستیم در آن تحرک لازم را داشته باشیم و تا می ‌ خواستیم آن را اصلاح کنیم، دشمن همه جا را گرفته بود. خودمان ساختاری را ابداع کردیم و موفق شدیم.

در حوزه اقتصادی، ساختار ‌ های جا افتاده ‌ ای داشتیم و برای ایجاد ساختار جدید هم اختلاف نظر داشتیم و نتوانستیم ساختار مورد نظر را ایجاد کنیم. آن دوران به کشمکش صاحبان افکار مختلف گذشت و در نتیجه ساختار ‌ های قدیمی دوام پیدا کرد و چون آن ساختارها از سمت نهادهای خارجی حمایت می ‌ شدند، پذیرفته و تثبیت شدند و تغییر نکردند. این ساختارهای قدیمی مستعد فساد به اضافه ساختار ‌ های نوسانی اقتصادی که جهت ثابت غربی داشت، وضعیتی را ایجاد کردند که وقتی نیرو ‌ ها تغییر انگیزه دادند، توانستند منابع زیادی را به نفع خود بهره ‌ برداری و ما را دچار مشکل کنند.

من باز هم تأکید می ‌ کنم که نقطه شروع، عامل انسانی است. البته همه کشورهای دیگر به این نتیجه ‌ ای نرسیدند که شما گفتید و بیشتر کشور ‌ های غربی این ‌ گونه هستند. به این خاطر که تاریخ طولانی را گذرانده ‌ اند و باعث شده که تجربه کنند و همچنین در موضع سلطه بودند. چیزی که افراد در بررسی تاریخی از آن غفلت می ‌ کنند و آن را نادیده می ‌ گیرند این واقعیت است که آن ‌ ها در موضع سلطه بودند و این باعث می ‌ شود که عوامل بیرونی بر روی آنها تأثیر نگذارد و خودشان تصمیم بگیرند. وقتی در حالت تحت سلطه قرار داشته باشید، خودتان به تنهایی نمی ‌ توانید تصمیم بگیرید و عوامل بیرونی به شدت تعیین کننده می ‌ شوند. تازه وضع انقلاب ما خوب بود که خیلی از عوامل تأثیرگذار خارجی را توانستیم خنثی کنیم ولی قدرت نفی بعضی از عوامل را نداشتیم برای اینکه شکل فکری داشت و آدم ‌ ها را نمی ‌ شود از فکرشان جدا کرد. فرد، ایرانی است و وطنش را هم دوست دارد. مسلمان است و نماز هم می ‌ خواند. این نماز را هم نخواند انکار دین نمی ‌ کند؛ ولی نگاه لیبرال سرمایه ‌ داری دارد. در این حالت ساختار ‌ سازی بسیار دشوار است اما در حالتی که در موقعیت سلطه باشید، کار بسیار آسان است به این خاطر که هر چیزی را که خوب تشخیص بدهید قدرت آن را دارید که اعمال اراده کنید و کسی نمی ‌ تواند از بیرون شما را تغییر بدهد یا بر شما تاثیرگذار باشد. البته این نکاتی را که می ‌ گویم، هیچ کدام مطلق نیست.

تربیت: اگر اجازه بدهید به سراغ مباحث عینی و مصداقی ‌ تر برویم. در جمهوری اسلامی فساد اقتصادی از کجا ایجاد می ‌ شود؟ یعنی بستر ‌ های ساختاری و قانونی و ساختار ‌ های اقتصادی به ‌ جامانده از دوره گذشته، کدامشان به فساد اقتصادی در این دوره کمک کردند؟

توکلی : تجربه ‌ زیادی در سال ‌ های متمادی در این موضوع جمع شده و شما خوب یادتان می ‌ آید که اولین بار این بحث را در حدود سال ۶۷ من در روزنامه رسالت شروع و در انتخابات ۷۲ در اوج فراگیری ‌ اش آن را مطرح کردم. تجربه من می ‌ گوید که مردم ما هنوز به رابطه فساد و کل زندگی ‌ شان خوب فکر نکرده ‌ اند. از فساد عصبانی هستند که البته حق هم دارند. اگر اجازه بدهید می ‌ خواهم در مورد اثر فساد نکاتی را بگویم و تأکید کنم که فساد چه تأثیراتی دارد و چرا باید با فساد بسیار محکم مبارزه کرد و فساد تا چه عمقی و در چه ابعادی از زندگی ما اثر می ‌ گذارد.

جمهوری اسلامی ایران را در این ۳۵ سال هیچ عامل خارجی نتوانسته از پای در بیاورد، حتی از درون یعنی حتی اگر آدم ‌ هایی را خریده باشند. از همان اوایل در سال ۶۰ که می ‌ خواستند جنگ شهری را راه بیاندازند تا این اواخر که به صورت نرم ‌ تر به بهانه اعتراضات مردم فتنه ‌ انگیزی کردند. من معتقدم که حالا حالا ‌ ها هم نمی ‌ توانند انقلاب را از پای درآورند. ولی بنده به صراحت می ‌ گویم که یک چیز می ‌ تواند جمهوری اسلامی را از پای در بیاورد و آن فساد است. هم به تجربه این حرف را می ‌ گویم و هم به اعتقاد. پیامبر صلی ‌ الله علیه و آله فرمود: «الملک یبقی مع الکفر و لایبقی مع الظلم». این از نظر اعتقادی. از نظر تجربی هم عرض می ‌ کنم که علم اقتصاد سیاسی شاخه ‌ ای است از علم اقتصاد که به این مسائل هم می ‌ پردازد. به شما نشان می ‌ دهم که چه مقدار مطالعات تجربی شده و ارتباط از بین رفتن جامعه و فساد را تبیین کرده است.

دولت ‌ ها معمولا چند هدف دارند. محتوای این چیز ‌ هایی که از طریق این هدف ‌ ها می ‌ خواهند به آن برسند فرق می ‌ کند ولی اصل هدف ‌ ها شبیه به هم هستند. اول از همه اینکه می ‌ خواهند فعالیت ‌ های اقتصادی را حداکثر کنند و منابع محدود خود را بهتر به کار بگیرند. دوم این که آزادی را می ‌ خواهند تأمین کنند و تعمیم ببخشند. سوم این که می ‌ خواهند عدالت را ایجاد کنند و تعمیم بدهند. حتی ظالم ‌ ترین حکومت ‌ ها نیز همین را می ‌ گویند. حفظ استقلال و تمامیت ارضی و توان جذب منافع از خارج، از دیگر اهداف حکومت ‌ ها است. تقویت اخلاق و ارزش ‌ های دینی و فرهنگی هم مواردی است که دولت ‌ ها به دنبال آن هستند. ما از دل دین به دنبال ارزش ‌ هایی هستیم که جامعه با آن ‌ ها مزین بشود و آن ‌ ها هم از اخلاق سکولار کمک می ‌ گیرند یا بر اساس ایده ‌ های مسیحیت و یهودیت و بودایی و مشابه آن ها، ارزش ‌ های اخلاقی را در جامعه ترویج می ‌ کنند. این پنج هدف را اگر به ‌ شکل صحیح و دینی که به آن معتقدیم، عمل کنیم مردم ما در آرامش و آسایش زندگی می ‌ کنند و راه ابدیتشان هم صاف است. حالا عرض خواهم کرد که فساد با این اهداف چه می ‌ کنند. ریشه فساد از نظر امیرالمومنین بر می ‌ گردد به آن چیزی که شما گفتید و ما به آن اعتقاد داریم. اصل این است که حاکمان پروا ‌ پیشه هستند یا نه. یعنی اعتقاد داشته باشد که چون خداوند ناظر است، خلوت و جلوتش یکی باشد و پروا داشته باشد. از همین رو امیرالمؤمنین در ابتدای نامه به مالک او را به پروای الهی و اطاعت از آن چه در کتاب خویش از واجبات و مستحبات دستور داده است، امر می ‌ کند. اصل کار بر پرواست. حال این آدم ‌ ها که در رأس هستند، بر اساس همان پروای الهی، اگر ساختارها هم غلط باشد باید آنرا اصلاح کنند. حضرت امیر در ادامه، توصیه ‌ ای به مالک دارند که امروزه در غرب به ‌ لحاظ نظری به آن پرداخته ‌ اند. آن توصیه این است که اگر تو، خانواده ‌ ات، خویشاوندانت و هر گروهی از مردم که به ‌ آن تعلق داری، (مثلا هم ‌ حزبی ‌ ها) در یک طرف بودند و در سوی دیگر، مردم و خدا قرار داشتند، تو باید طرف مردم و خدا را بگیری. در مورد خود من بارها پیش آمده که می ‌ گویند تو که مازندرانی هستی برای مازندرانی ‌ ها چه کرده ‌ ای؟ این یعنی اینکه اگر من تمام ایران را در نظر گرفته باشم، آدم خوبی نیستم و باید هم ‌ محلی ‌ های خودم را مدنظر قرار می ‌ دادم! در حالی که حضرت امیر می ‌ گوید: «اَنْصِفِ اللّهَ وَ اَنْصِفِ النّاسَ مِنْ نَفْسِكَ، وَ مِنْ خاصَّةِ اَهْلِكَ، وَ مَنْ لَكَ فیهِ هَوًى مِنْ رَعِیَّتِكَ، فَاِنَّكَ اِلاّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ، وَ مَنْ ظَلَمَ عبادَ اللّهِ كانَ اللّهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبادِهِ، وَ مَنْ خاصَمَهُ اللّهُ اَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَ كانَ لِلّهِ حَرْباً حَتّى یَنْزِعَ وَ یَتُوبَ. وَ لَیْسَ شَىْءٌ اَدْعى اِلى تَغْییرِ نِعْمَةِ اللّهِ، وَ تَعْجیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ اِقامَة عَلى ظُلْم، فَاِنَّ اللّهَ یَسْمَعُ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدینَ، وَ هُوَ لِلظّالِمینَ بِالْمِرْصـادِ(نامه به مالک اشتر، نامه ۵۳ نهج البلاغه)».

بعد از این امام عواقب عمل نکردن به این توصیه را شرح می ‌ دهد؛ » كه اگر چنین نكنی، ستم كرده ‌ اى و هر كه به بندگان خدا ستم كند خداوند به جاى بندگان ستمدیده، با او دشمنی خواهد کرد، و هركه خداوند دشمن وی باشد، نفوذ كلامش را كاهش دهد، و شخص ستمكار در جنگ با خداست تا وقتى كه از ستم دست بردارد و توبه كند. و چیزی در تغییر نعمت خدا، سرعت دادن به عقوبت او قوی ‌ تر از ستمكارى نیست، كه خداوند شنواى دعاى ستمدیدگان و در كمین سـتمكاران است».

شما خاطرتان هست که من سخنگوی دولت بودم، در آن زمان یک شبکه تلویزیونی بود که هفتاد درصد کشور را پوشش می ‌ داد و شبکه دیگری هم فقط تهران و اطراف آن ‌ را، اما حتماً تأیید خواهید کرد که مردم حرف ما را مانند عسل می ‌ خوردند، چرا که ما راست می ‌ گفتیم و مردم هم باور داشتند که ما راست می ‌ گوییم. یعنی اینکه هم ما راست می ‌ گفتیم و هم مردم راستگویی ما را باور داشتند اما وقتی ما نسبت به مردم دچار اشکال شدیم، شرایط فرق کرد. مثلا با اینکه الحمدلله در بین سیاستمدارها مردم به من خیلی لطف دارند، گاهی پیش آمده در دانشگاهی بعد از سخنرانی به من می ‌ گویند فرزندت چاپخانه دارد، چون در مجله شهروند نوشته بود. من باید توضیح بدهم که من چاپخانه نگرفتم و ندارم و نخواهم گرفت، فرزندم هم کارمند یک مؤسسه ‌ ای خصوصی است و حقوق کارمندی می ‌ گیرد، ممکن است باز برخی باور نکنند. حال این درباره من است ولی خیلی ‌ های دیگر اصلا حاضر نیستند خود را در برابر چنین سؤلاتی قرار دهند. البته باید بگویم که در بین سیاستمداران ما آدم خوب خیلی زیاد است، اما آدم خوبی که نسبت به بدی ‌ ها، تهاجمی برخورد کند متأسفانه کم است.

اگر به بخش پایانی فرمایش حضرت امیر که در بالا به آن اشاره کردم توجه کنیم، در می ‌ یابیم که از منظر دینی، برای یک حکومت چیزی کشنده ‌ تر از ظلم نیست. اما بعد از بُعد دینی ماجرا، به تجربیات خودم در این سال ‌ ها می ‌ پردازم.

تربیت: در تاریخ انقلاب اسلامی، ما شاهد چند مرحله هستیم. در دهه شصت اساسا بحث فساد مطرح نبود. بعد از پایان جنگ کم ‌ کم این بحث شکل گرفت. شما هم در سال ۷۲ در اعتراض به همین وضع وارد انتخابات ریاست جمهوری شدید. اما در سال ‌ های بعد روندی شکل گرفت که در نهایت به اینجا رسیده که رئیس جمهور می ‌ گوید قبلا می ‌ گفتند «زیر میزی»، یعنی به ‌ هر حال یک قبحی وجود داشت، اما امروز دیگر کاملا به ‌ روی میز آمده است. این را چطور می ‌ بینید؟ همچنین شما گفتید که خیلی از ساختارهای قبلی مستعد فساد بودند، حال آنکه خیلی ‌ ها معتقدند اتفاقا ساختارهای جدیدی که ما ساختیم به فساد دامن زده ‌ اند!

توکلی : ابتدا به سؤال اول شما می ‌ پردازم، در ادامه مصاحبه به بخش دوم هم پاسخ خواهم داد.

پیرامون سیر نزولی که از این حیث، از ابتدای انقلاب تا امروز طی کرده ‌ ایم، باید بگویم از نظر من بسیار ساده است. وقتی یک بیماری درمان نشود، هر روز پیشرفت می ‌ کند. بنابر این علت این سیر نزولی این است که درمان و یا قیام برای درمان صورت نگرفته است. علت اینکه رهبری در پیام به همین همایش اخیر، یک جمله می ‌ نویسد اما یک دنیا گله در آن نهفته است، همین است. ایشان می ‌ گوید که چقدر حرف می ‌ زنید؟ باید عمل بکنید. بعضی ها اعتراض دارند که چرا رهبری رأسا عمل نمی ‌ کند؟ این را در نظر بگیرید که نظام ما به ‌ گونه ‌ ای است که تقسیم اختیار شده است گرچه برای رهبری حق وتو در نظر گرفته شده است، اما اگر رهبری بخواهد در هر موضوعی از اختیارات خودش استفاده کند، دیگر چه نیازی به رئیس جمهور و مجلس و قوه قضائیه است؟ آن ‌ وقت دسته ای از همین معترضان خواهند گفت که چرا رهبری اینقدر در کارها دخالت می ‌ کند؟ بنابر این باید پذیرفت که هر قوه ‌ ای باید به وظایف خود در این مورد عمل می ‌ کرد که متأسفانه عمل نکرده است و همین هم باعث تشدید فساد شده است.

در اقتصاد سیاسی تعبیری هست به ‌ نام «فساد سیاسی». در روابط بین اشخاص یا بخش خصوصی، اگر کسی دیگری را فریب بدهد، کلاه ‌ برداری اتفاق افتاده است و اثرش تنها محدود به همان افراد مرتبط با موضوع است. اما وقتی شخصی چه در جایگاه کارشناس، چه سیاست ‌ گذار، از سوی حکومت پشت میزی نشسته باشد، اگر دچار فساد شود، اثرش محدود به همان شخص نیست. در واقع این ارتباط قدرت حکومتی است با هرآنکه در آن ‌ سوی میز باشد. بنابر این فساد این شخص معنای دیگری خواهد داشت. به ‌ همین دلیل به این نوع فساد، فساد مالی نمی ‌ گویند و آن ‌ را فساد سیاسی می ‌ نامند. تعریفش نیز این است: «سوء ‌ استفاده از قدرت عمومی برای مقاصد خصوصی». این تعریف بانک جهانی و تعریف خوب و جمع و جوری است. من کمی این تعریف را بازتر کرده ‌ ام. در بخش عمومی ملاک تصمیمات سیاست ‌ گذاران و کارگزاران، مصالح عموم مردم است. یعنی بنا بر این است که تمام قوانینی که در مجلس تصویب می ‌ شود و هر سیاستی که دولت تصمیمش را می ‌ گیرد باید در جهت منافع مردم باشد، اجراکنندگان این سیاست ‌ ها هم باید درست و در جهت منافع مردم کار کنند. حال اگر در این ملاک تصمیم ‌ گیری و اقدام انحرافی رخ دهد و به ‌ جای مصالح و منافع مردم، منافع شخصی، گروهی، تباری و یا حزبی ملاک قرار بگیرند، فساد سیاسی رخ داده است. فساد سیاسی بر آن پنج هدفی که در ابتدا گفته شد، نسبت عکس دارد و بر همه آن ‌ ها تأثیر می ‌ گذارد. نخستین تأثیرش بر شایسته ‌ سالاری است. چون فساد سیاسی حکومت را به سمت وابسته ‌ سالاری سوق می ‌ دهد. این پدیده آثار شوم و بسیار بدی بر «کارایی اقتصادی» دارد. چون حتما بهره ‌ وری تولید را پایین می ‌ آورد.

شاید بهتر است ابتدا قالب ‌ هایی که از آن ‌ ها به ‌ عنوان مصادیق نقض شایسته ‌ سالاری یاد می ‌ شود را توضیح دهم.

نخستین قالبش «رفیق ‌ بازی» یا Cronyism است. یعنی اینکه مناصب و امتیازات به ‌ شکل غیررقابتی واگذار شود و ارتقای اداری و سیاسی دوستان و آشنایان، بدون توجه به صلاحیت و اهلیت آنان صورت بگیرد. برای مثال می ‌ توان به نصب آقای جهرمی به دستور رئیس جمهور به مدیرعاملی بانك صادرات یا آقای پورمحمدی با حكم آقای احمدی ‌ نژاد به قائم مقامی رئیس كل بانك مركزی، بدون صلاحیت علمی و تجربی لازم اشاره کرد.

حتما می ‌ دانید که سرمایه ‌ داری رفیقانه که منافع اقتصادی را برای دوستان و هم ‌ باندی ‌ ها تضمین می ‌ کند، یک عامل کلیدی بحران مالی ۱۹۹۷ آسیا شناخته شد. رفیق ‌ بازی ( Cronyism )، در کنار تبانی( Collusion ) فساد ( Corruption ) و خودشیفتگی( Complacency ) امکان تخریب رقابت را در دولت و بخش خصوصی فراهم ساخت. عامل مهم در همان ماجرای بحران مالی جنوب شرق آسیا، پرداخت اعتبارات گسترده از سوی نهادهای مالی آسیا، به مشتریان خاص بوده است. این یعنی «سرمایه ‌ داری رفیقانه» یک عامل اصلی این بحران بوده است.

تبارگرایی و قوم وخویش ‌ بازی یا Neopotism ، سپردن امكانات و دادن امتیاز به اعضای خانواده اقوام و نزدیكان است. مثلا نصب آقای فرهاد همتی گل ‌ سفیدی در دولت قبل به مدیرعاملی صندوق مشترك ایران و ونزوئلا در كاراكاس از این جنس است. کسی با لیسانس حقوق از پیام نور فراگیر شاهین ‌ شهر با معدل ۷/۱۳ بدون دانستن زبان، مجرد و بدون هیچ سابقه. مشخص است که این انتصاب با حمایت ویژه صورت گرفته است. اصلا این مورد خودش یک سند برای اثبات تبارگرایی است.

قالب دیگر هم حمایت ویژه ( Patronage ) است یا چیزی که در جامعه ما به پارتی ‌ بازی شناخته می ‌ شود. توزیع امكانات خارج از مقررات به فرد یا گروه خاص یا حمایت مالی یا اداری از فرد یا گروهی خاص برای بهره ‌ برداری ‌ های بعدی، از جمله جلب آرا در انتخابات ‌ ها، مصداق دیگر فساد است.

از جمله این موارد می ‌ توان به حمایت ویژه آقای غضنفری وزیر بازرگانی وقت، خاوری مدیرعامل بانک ملی و مسئولان دفتر رئیس ‌ جمهور سابق از گروه امیرمنصور آریا اشاره کرد. مثال دیگر نیز تلاش مدیركل حقوقی ریاست جمهوری در زمان معاونت حقوقی محمدرضا رحیمی برای تقسیم پول بین برخی از استیضاح كنندگان مرحوم كردان بود.

ویژه ‌ خواری ( Rent Seeking ) در زبان ما به «رانت ‌ خواری» ترجمه شده است. یعنی شخص یا گروهی با بهره ‌ برداری از مناسبات ساختاری - سیاسی به ‌ دنبال منافع اقتصادی خود باشد. مقام معظم رهبری از این مورد با عنوان «سوء ‌ استفاده قانونی» یاد کرده ‌ اند.

رانت ‌ خواری از طریق كاهش كارایی، زیان اخلاقی ( Moral Hazard ) و كج ‌ گزینی ( Adverse Selection ) عمل می ‌ كند. در محیط رانتی، شركت ‌ ها برای افزایش سود، باید خود را به افرادی خاص كه «توزیع كننده رانت» یا «حامی تاثیر ‌ گذار» در ساخت قدرت هستند، نزدیك نمایند.

یکی از نتایج رانت ‌ خواری آن است که رقابت شركتی به رقابت در عرصه جلب نظر مقامات و دیوانسالاران تبدیل می ‌ شود یعنی شركت ‌ ها به جای تلاش بیشتر و مواجهه با ریسكی كه بایستی قبل از آن در جریان رقابت واقعی با سایر شركت ‌ ها تجربه می ‌ كردند، اینك باید در فرایندی كانالیزه شده و با تبدیل شدن به موسسات چنگالی جستجوگر رانت ( Grabber - Friendly Institiutions ) به فعالیت تجاری ادامه دهند. مثلا پیشنهادی در مجلس ارائه شد که برای صنایع پتروشیمی، حداقل ۲۵ درصد سود تضمینی تصویب شود. واقعا این مضحک است زیرا اساس فعالیت اقتصادی بر مبنای ریسک است. در این حالت مدیران این صنایع نیز به ‌ دنبال کاهش هزینه ‌ ها نخواهند رفت زیرا هرچه بیشتر هزینه کنند، حداقل ۲۵ درصد سود به آن تعلق می ‌ گیرد.

قالب دیگری که در کشور ما متأسفانه به ‌ سرعت در حال رواج است و دلالان خود را نیز دارد، «تجارت نفوذ» ( Trading Influence ) است. یک دلال می ‌ آید و شخص نیازمند به نفوذ اداری یا سیاسی را به صاحب یا صاحبان نفوذ دولتی آشنا می ‌ کند و خود نیز سودی را طلب می ‌ کند. این معاملات را «معاملات سیاه» می ‌ نامند. برخی مواقع نیز به ‌ جای پول، نفوذ دیگری پرداخت می ‌ شود که پول ‌ ساز است. مثلا نماینده ‌ ای از نفوذش برای تسهیل کارهای بانکی یک سرمایه ‌ دار استفاده می ‌ کند، در زمان انتخابات هم آن سرمایه ‌ دار از خجالت نماینده در می ‌ آید. من به یکی از استان ‌ ها رفته بودم. در آنجا یک مؤسسه دولتی، ملکی را به شخصی که با من آشنا بود، اجاره داده بود. این شخص به من گفت که این ‌ ها انتظار دارند در ازای تمدید این قرارداد، در انتخابات آینده ۵۰۰ میلیون تومان برای تبلیغاتشان هزینه کنم. در آن شهر ۵۰۰ میلیون می ‌ تواند تأثیر زیادی در انتخابات داشته باشد.

این روش در کشور ما، افراد زیادی را خلق کرده است. پریروز شهرام جزایری بود، دیروز مه ‌ آفرید امیرخسروی، امروز هم بابک زنجانی و فردا چه کسی، خدا می ‌ داند. بگذارید یک نمونه تكان ‌ دهنده دیگر را در ماجرای ۳ هزار میلیاردی ذکر کنم.

در تاریخ ۲۴/۸/۱۳۸۹ غضنفری ، وزیر بازرگانی وقت طی نامه ‌ ای به بهمنی می ‌ نویسد:

«از آنجا كه شركت تجارت گستران منصور، مباشر این وزارتخانه در امر تأمین گوشت قرمز، مرغ، كنجاله سویا و ذرت، نزد بانك ملی ایران می ‌ باشد، و از طرفی سقف اعتباری مجاز برای شركت موصوف در بانك مذكور تكمیل گردیده است، لذا خواهشمند است دستور فرمایید تا سقف یك میلیارد دلار به نام شركت فوق، خارج از سقف اعتباری موجود در بانك ملی، گشایش اعتبار صورت گیرد».

غضنفری در رونوشت به خاوری از او می خواهد كه منتظر نماند و اقدام كند:

«رونوشت: جناب آقای دكتر خاوری مدیرعامل محترم بانك ملی ایران خواهشمند است با توجه به سوابق، دستور فرمایید مراتب مورد اقدام قرار گیرد - بدیهی است مجوز لازم برای افزایش سقف اعتبار شركت مذكور در اسرع وقت از طریق مراجع ذیربط اخذ و ارائه خواهد شد».

تربیت: ماجرای آقای مدلل در بحث واردات خوراک دام که شما به آن اعتراض کردید، هم همین ‌ طور بود؟

توکلی: بله، متأسفانه در این دولت هم این اتفاق افتاد. بعید است که در میان اصولگرایان کسی از من بیشتر خیرخواه این دولت باشد اما متأسفانه اعتنایی به حرف من نکردند. در حالی که من چیز عجیبی نمی ‌ گفتم. حرف من این بود که همین حمایتی که از این شخص خاص می ‌ کنید، از سایرین هم بکنید.

موضوع مهم دیگر «اندازه فساد» است. بزرگ ‌ ترین فساد آمریکا توسط فردی به ‌ نام «برنارد مداف» مشاور سرمایه ‌ گذاری بود که با روش Ponzi از مردم پول برای سرمایه ‌ گذاری می ‌ گرفت و با پول دریافتی از سرمایه ‌ گذاران جدید سود سرمایه ‌ گذاران قبلی را می ‌ داد و با پول باقیمانده در دستش کار می ‌ کرد. کاری شبیه به شرکت ‌ های مضاربه ‌ ای که مدتی در کشور ما هم فعال شده بودند. این بزرگترین فریب مالی آمریکا تا سال ۲۰۰۸ بود. دادگاه، «برنارد مداف» را به سؤاستفاده ۶۵ میلیارد دلاری متهم کرد و سرانجام به ۱۵۰ سال زندان محکوم شد. بالاترین حد ممکنچون در آنجا مجازات اعدام نداشتند. رسوایی بانکی چند سال قبل، رسوایی ۳۰۰۰ میلیاردی در ایران در قیاس با رسوایی مذکور که در روش مشابه ‌ اند، حیرت ‌ آور است.

رقم سوءاستفاده برنارد مداف ۴۶/۰درصدِ GDP سال ۲۰۰۸ آمریکا بود زیرا این شاخص در سال محاکمه وی، ۱۴۱۲۰ میلیارد دلار بود. ۳۰۰۰ میلیارد تومان با نرخ رسمی هر دلار ۹۹۰ و باتوجه به میزان GDP سال ۲۰۰۹ ایران که با نرخ رسمی ۳۳۱ میلیارد دلار بوده است، ‌ در حدود ۹۲/۰درصد می ‌ شود. یعنی رسوایی بانکی ایران نزدیک به ۲برابر بزرگتر از بزرگترین رسوایی سال ۲۰۰۸ آمریکا است.

اینجا لازم است پیرامون ماجرای اخیر ۱۲هزار میلیاردی تأکید کنم که این حرف غلطی بود، زیرا این رقم، حجم گردش مالی تخلف ‌ کنندگان بود، نه اصل پول. مانند ماجرای فاضل خداداد که اصل تخلف حدود ۶ میلیارد بود اما گردشی در حدود ۱۲۳میلیارد داشت که در نهایت این رقم به عنوان رقم اختلاس اعلام شد.

تربیت: البته به ‌ سرعت از سوی مقامات دولتی شفاف ‌ سازی صورت گرفت.

توکلی : برای شفاف ‌ سازی دیر بود، زیرا همان اعلام اولیه بسیار سریع تأثیر روانی خود را بر افکار عمومی گذاشت و این به آبروی ما لطمه زد.

همه این موارد «فساد سیاسی» است كه علاوه بر ضربه به اقتصاد ملی، به مشروعیت سیاسی حكومت هم مستقیماً و نیز از طریق گسترش فساد، ضربه ‌ وارد می ‌ کند.

همانطور که گفتم در فساد سیاسی، شایسته ‌ سالاری نقض می ‌ شود و وقتی شایسته ‌ سالاری نقض شود، قابلیت فنی تولید پایین می ‌ آید. بانک جهانی مطالعه ‌ ای پیرامون اثر فساد و ارتشا بر سرمایه ‌ گذاری انجام داده است که نشان می ‌ دهد هرگاه شاخص فساد بالا می ‌ رود، نرخ سرمایه ‌ گذاری ۳/۱۲درصد می ‌ شود. یعنی از هر ۱۰۰ تومانی که تولید می ‌ شود، ۳/۱۲ تومان آن را برای سرمایه ‌ گذاری ‌ های بعدی کنار می ‌ گذاریم. اما اگر شاخص فساد متوسط باشد، نرخ سرمایه ‌ گذاری به ۵/۱۹ درصد می ‌ رسد و اگر این شاخص پایین باشد، نرخ سرمایه ‌ گذاری تا ۵/۲۸ درصد بالا می ‌ رود. این به ‌ روشنی نشان می ‌ ‎ دهد که هرچه فساد کمتر باشد، سرمایه ‌ گذاری بیشتری اتفاق می ‌ افتد که این به ‌ معنای خلق فرصت ‌ های شغلی بیشتر و در نتیجه، بیکاری کمتر است.

این مطالعه رابطه میان فساد و ارتشا با شاخص شایسته ‌ سالاری را نیز بررسی می ‌ کند. هرجا که شایسته ‌ سالاری بیشتر باشد، شاخص فساد پایین

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار