گفتوگوی پانا با فرزند شهید مفتح :
تقابل دین و دانش در کشور وجود ندارد
خبرگزاری پانا: استاد حوزه و دانشگاه و فرزند شهید مفتح معتقد است: با وجود اینکه ۳۵ سال از شهادت شهید مفتح میگذرد، ولی هنوز جای خالی ایشان پر نشده است و اگر شهید مفتح خودشان حضور داشتند با توجه به اینکه نظریه پرداز بودند مسلما خیلی پیشرفت بهتر از این بود اما تقدیر الهی این بود که شهید مفتح وحدت حوزه و دانشگاه را پایهگذاری کند ولی خودش نباشد که این مسیر را رهبری کند.
به گزارش خبرنگار اجتماعی پانا، شهید آیتالله دکتر محمد مفتح در سال۱۳۰۷، در خانوادهای روحانی در همدان متولد شد. پس از فراگیری مقدمات، راهی قم شد و در محضر بزرگانی چون امام خمینی، علامه طباطبایی و.. استفاده کرد و خود مدرسی بزرگ در حوزه شد. ایشان در حالیکه استادی بزرگ در قم بودند، پا به عرصه دانشگاه گذاشته و تا درجه دکتری ادامه تحصیل دادد. فعالیتهای ایشان در مسائل اجتماعی، سیاسی و آشنایی كه از نزدیك با حوزه و دانشگاه و كلیه مسائل آن پیدا كرده بود سبب شد كه استاد شهید از سالهای بسیارقبل، به اهمیت وحدت فیضیه و دانشگاه پی برد.
مقاله ایشان تحت عنوان "وحدت مسجد و دانشگاه" كه در سالهای حدود۱۳۴۰ در نشریه مكتب اسلام قم چاپ شد خود به خوبی نشانگر نوع تفكر و تلاش عملی استاد مفتح در زمینه ایجاد این وحدت از آن سالهاست.
دكتر مفتح در ساعت ۹ صبح روز سهشنبه ۲۷ آذر ۱۳۵۸ در حیاط خلوت دانشكده الهیات دانشگاه تهران با شلیك چند گلوله از سوی ضاربین بشدت زخمی شد و معالجات در بیمارستان اثری نبخشید. ایشان حدود ساعت ۲ بعد ازظهر همان روز به شهادت رسید. ۲۷ آذر در تقویم جمهوری اسلامی ایران، روز وحدت حوزه و دانشگاه نامگذاری شده است، به همین مناسبت در خبرگزاری پانا با حجت الاسلام دکتر محمدهادی مفتح کوچکترین فرزند این شهید بزرگوار عضو هیأت علمی دانشگاه قم که پا جا پای پدر گذاشته و در راستای وحدت حوزه و دانشگاه میکوشد به گفتوگو نشستهایم که در پی میآید:
در ابتدا خلاصهای از زندگی شهید آیت الله دکتر مفتح را تشریح کنید؟
اگر بخواهیم چکیده زندگی شهید آیت الله دکتر مفتح را تعریف کنیم، در دو کلمه خلاصه میشود. یکی تشخیص به موقع وظیفه و دوم پایمردی و استقامت در انجام وظیفه.
شهید مفتح جزو کسانی بود که عالم به زمانه بود. در روایت نیز داریم که "العالم به زمانه لاتحجم علیه لوابث"، یعنی کسی که عالم به زمان خود باشد به مسایل و مشکلات دوران خود گرفتار نمیشود. شهید مفتح در زمان خود جزو تحصیل کردگان موفق حوزه بود و جزو افرادی است که در محضر بزرگانی چون مرحوم آیت الله العظمی بروجردی، مرحوم آیت الله داماد، مرحوم امام راحل و مرحوم آیت الله گلپایگانی که در فقه و اصول مقام بالایی را داشتند، شاگردی کرد و جزو مجتهدین و فقهای سرآمد در زمان خود بود.
بفرمایید که چگونه اندیشه وحدت حوزه و دانشگاه در ذهن شهید مفتح شکل گرفت و این موضوع را با جدیت پیگیری کرد؟
هنگامی که ایشان احساس میکند، جامعه گرفتار اندیشههای الحادی، مکاتب مادی و مشکلات فکری است، اقدامات خود را آغاز میکند. شهید مفتح و برخی دیگر از دوستان ایشان حول شمع علامه طباطبایی جمع میشوند و بحث حکمت و فلسفه را رواج میدهند. در آن زمان اشتغال به فلسفه و علوم عقلی حتی در حوزه خیلی قدر و منزلتی نداشت و این موضوع تا جایی پیش میرود که مرحوم آیت الله بروجردی موضوع تعطیل کردن درس علامه طباطبایی و قطع شهریه شاگردان ایشان را مطرح میکند.البته این موضوع جای بحث دارد و اینطور نیست که مرحوم بروجردی با فلسفه مخالف باشد، بلکه ایشان صلاح نمیدانست حوزه در آن زمان بخواهد خیلی به این سمت برود.
اما به هرحال شهید مفتح در آن زمان جزو تیمی بود که چون احساس وظیفه میکرد، جامعه به مباحث دفاع عقلانی از گزارههای دینی نیاز دارد، باید روی فلسفه و حکمت سرمایه گذاری کنند.
در چه مقطع زمانی فعالیتهای شهید مفتح در بحث وحدت حوزه و دانشگاه آغاز میشود و چرا ایشان نیاز جامعه را در وحدت این دو نهاد احساس کردند؟
در دهه ۳۰ که شهید مفتح در مییابد تحصیلکردگان علوم جدید نسبت به دین شناسایی ندارند و افرادی آشنا به افکار جدید هستند و سوالات جدیدی نسبت به دین و مسایل دینی دارند و پاسخ آن را نمییابند، فعالیتها شکل گرفت. بنابراین شهید مفتح این موضوع را لمس کرده و حرکتهای خود را در این مسیر آغاز میکند. به طوری که مقالاتی که ایشان در آن زمان تحت عنوان "اتحاد مسجد و دانشگاه" در مجلات مکتب اسلام و مکتب تشیع مینویسد، گویای این موضوع است.
بعضی دیگر از مراجع فعلی که از رفقای شهید مفتح هستند نقل میکنند:" وقتی با توجه به ضرورت کار، با یکدیگر همفکری میکردیم، دیدیم که ما آن همت را نداشتیم اما شهید مفتح این اراده را داشت".
در آن زمان شهید مفتح از مدرسان حوزه بود و رنج سفر را هر روز بر خود هموار میکرد و از شهر قم به تهران میآمد، به نحوی که دم اذان صبح تهران بود و پس از اقامه نماز به دانشگاه میرفت و بعدازظهر برای تدریس به شهر قم بازمیگشت. از آیتالله مکارم شیرازی که از رفقای دوران طلبگی شهید مفتح هستند نقل شده که در آن زمان در جمع حوزویان معروف بود که برای آقای مفتح غیرممکن وجود ندارد. آنچه را که احساس وظیفه کند آنقدر استقامت میکند تا به آن برسد که اینگونه هم شد.
شهید مفتح در دانشگاه نیز مقام بالای علمی پیدا میکند و برخی از اساتیدی که بعد از انقلاب فرار کردند، اذغان میکنند که شهید از لحاظ علمی در دانشگاه قابل مناقشه نبود. اما مشکلی که در آن زمان وجود داشت و شهید مفتح آن را احساس کرده بود، این بود که دانشگاهیان فرهنگ جدید داشته و سوالات جدیدی از دین دارند، با توجه به اینکه قبلا این سوالات مطرح نبوده، طبیعتا علما روی آن کار نکردند و به وضعیتی در دهه ۳۰ رسیدند که دانشگاهی زبان عالم دینی را نمیفهمید و عالم دینی نیاز دانشگاهی را درک نمیکرد، لذا دانشگاهیان سر دو راهی قرار گرفته بودند.
در دهه ۴۰ زمانی که محمد حنیف نژاد و یکسری جوانان دانشجوی نهضت آزادی، سوالاتی راجع به مسایل دینی مطرح کردند. وقتی این سوالات در نهضت آزادی با مرحوم آیت الله طالقانی و مرحوم بازرگان مطرح شد جوابی برای آن نداشتند، حنیف نژاد یک روز با دوست خود به دبیرستان دین و دانش قم(دبیرستانس که پیرو اندیشه شهید مفتح و شهید بهشتی ایجاد میشود) میرود. در آنجا به دیدار مرحوم شهید بهشتی رفته تا از او سوال بپرسند و جواب بگیرند. شهید بهشتی میگوید سوالات خوبی است و یادداشت میکند اما جوابی برای آن نداریم و باید روی پاسخ سوال کار شود. دوست حنیف نژاد میگوید وقتی به تهران بر میگشتیم، حنیف نژاد به من گفت که ما نباید دیگر با این علما کار داشته باشیم و خودمان باید از منابع دینی جواب سوالات را به دست آوریم. خوب این مبدأ انحراف آنها شد. آنها متخصص نبودند و یکسری دانشجویان فنی بودند و طبیعتا تخصصی در استنباط مطالب از آیات و روایات نداشتند.
شهید مفتح لمس کرد که باید کاری شود تا دانشگاهی بر سر دو راهی بی دینی یا دین انحرافی قرار نگیرد. چون تا وقتی روحانی و دانشگاهی با هم همفکر نبوده و تعامل نداشته باشند، زبان یکدیگر را متوجه نمیشوند. بنابراین شهید مفتح برنامههای خود را در این جهت پایهگذاری میکند و این قضیه قبل از انقلاب در فعالیتهای مبارزاتی شهید مفتح چشمگیر است به طوری که هم در مسجد جاوید و هم در مسجد قبا برای نزدیک کردن متخصصین حوزه و دانشگاه میبینیم.
اولین سمینار تحت عنوان وحدت حوزه و دانشگاه توسط شهید مفتح در الهیات برگزار شد و حدود یک ماه و نیم بعد از آن که به شهادت ایشان منجر شد، روز شهادت دکتر مفتح به عنوان وحدت حوزه و دانشگاه به عنوان کسی که پایه گذار این نظریه بود نامگذاری شد و هر سال به این عنوان مراسمی در حوزههای علمیه و دانشگاههای کشور برگزار میشود.
بفرمایید که چرا شهید مفتح در دوران فعالیت خود، کارهای اجرایی را نپذیرفت؟
بعد از انقلاب نیز شهید مفتح برنامههای خود را پیگیری کردند و در جلسات شورای انقلاب حضور داشتند اما هیچوقت کار پر مشغله نپذیرفت. شاید یکی دو هفته قبل از شهادت ایشان بود که هر کدام از اعضای شورای انقلاب یک وزارتخانه را پذیرفته بودند و از ایشان نیز درخواست شد تا مسئولیت یک وزارتخانه را بپذیرند اما شهید مفتح نمیپذیرفت و میگفت که الان وظیفه خود را مساله دانشگاه میدانم و حاضر نشد کار اجرایی پر مشغله را بپذیرد، البته در تصمیمگیریهای شورای انقلاب حضور داشت ولی کار اجرایی را نپذیرفت.
با توجه به اینکه اندیشه وحدت حوزه و دانشگاه توسط شهید مفتح شکل گرفت، هماکنون ارتباط بین این دو نهاد چگونه است و آیا به اهداف والای شهید در این مسیر دست یافتهایم؟
واقعیت این است که ما در ارتباط این دو بخش خیلی پیشرفت کردهایم. بنده از دانشجویانی که قبل از انقلاب تحصیل میکردند، پرسیدم که در آن زمان وضعیت به چه نحو بود؟ برخی دانشجویان گفتند اوایل دهه پنجاه وقتی میخواستیم نماز بخوانیم، باید گوشهای را انتخاب میکردیم که کسی ما را نبیند. البته نه از ترس پلیس و ساواک بلکه فضای دانشگاه این موضوع را نمیطلبید که ما تظاهر به دینداری بکنیم. با اینکه دانشگاه تهران مسجد داشت ولی در آن نمازی برگزار نمیشد.
آن زمان که بنده نیز دانشجوی دانشگاه تهران بودم، وقتی کارمندان قدیمی با بنده صحبت میکردند، میگفتند که تا مدتها در مسجد دانشگاه کسی نماز نمیخواند و اولین فردی که نماز جماعت را در آن برپا کرد شهید مفتح بود و پس از آن دانشجویان اواخر دهه ۵۰ جرات میکنند که بگویند ما مسلمان و دینداریم.
بنابراین آن فضای چپ و غیردینی در دانشگاه حاکم بود و خوشبختانه الان اینگونه نیست. انصافا آن تقابلی که بین دین و دانش در بین افراد بود، در حال حاضر وجود ندارد و ما این را لمس میکنیم اما هنوز به آن اهداف متعالی نرسیدهایم. همین که این سوال مطرح است که اهداف شهید مفتح چه بود، نشان میدهد که نرسیدهایم و هنوز با آن هدف اصلی فاصله داریم، با وجود اینکه ۳۵ سال از شهادت شهید مفتح میگذرد، ولی هنوز جای خالی ایشان پر نشده است و اگر شهید مفتح خودشان حضور داشتند با توجه به اینکه نظریه پرداز بودند مسلما خیلی پیشرفت بهتر از این بود اما تقدیر الهی این بود که شهید مفتح وحدت حوزه و دانشگاه را پایهگذاری کند ولی خودش نباشد که این مسیر را رهبری کند. به هر حال این موضوع تا به حال خوب ثمر داده و الان با اوایل قبل از انقلاب و اوایل بعد از انقلاب تفاوت کرده است.
به نظر شما ساختار فعلی ارتباط حوزه و دانشگاه باعث پیشرفت جایگاه علمی کشور شده و آیا این ساختار نیاز به اصلاح دارد یا خیر؟
آن زمان که بنده نیز در دانشکده فنی دانشگاه تهران بودم، کامپیوتری وجود نداشت، وقتی که کامپیوتر وارد جامعه ما شد اولین جایی که آن را به کار گرفت جامعه طلاب بود.
یه نظریه جدید از جانب آیت الله العظمی جوادی آملی مطرح شده که خود ما هم در جلسه درس ایشان حضور داشتیم. این نظریه با عنوان جایگاه عقل در هندسه معرفت دینی مطرح شد. ایشان میگوید علم غیردینی نداریم و حتی آن فیزیک، شیمی و کیهان شناسی همه علم دینی هستند. آیت الله جوادی می فرماید خداوند یکسری آیات تشریحی دارد که همین آیات و روایات بوده و یکسری آیات تکوینی که مخلوقات است.
فقیه و مفسر بر روی آیات تشریحی کار می کند. زمین شناس، طبیب و عالمان علوم دانشگاهی جدید هم آیات تکوینی خدا را تشریح میکنند و هر دوی این موارد علم دینی هستند. طبیعی است که برای حوزوی که آیات تشریحی خدا را در اختیار دارد، کار دانشگاهی رسمیت داشته و قابل پذیرش است و زمینه تقابل از بین میرود چرا که تقابل بین علم و دین تقابل ناصحیح و جاهلانه است.
درباره تغییر ساختار باید گفت که بعد از انقلاب اینطور که آیت الله موسوی اردبیلی نقل کردند که با شهید بهشتی و شهید باهنر به خدمت امام راحل رفتند و دنبال اصلاحاتی در حوزه بودند و درخواست کردند حالا که قدرت دست شماست اصلاحات را در حوزه انجام دهید، امام راحل فرمودند که نباید به ترکیب حوزه دست زد. حوزه نظامی است که هزار سال شکل گرفته و اگر میخواهد اصلاح شود باید از داخل حوزه شکل بگیرد. باید کسی مثل شیخ انصاری پیدا شود که حوزه را متحول کند یا مثل آخوند خراسانی.
به هر حال حوزه نظام شکل گرفتهای است و دانشگاه نیز الگوهایی دارد. در حال حاضر اگر بخواهند تحولی در علوم حوزوی و دانشگاهی ایجاد کنند، خیلی به دقت و مطالعه نیاز دارد. اخیرا بحث تحول در دروس حوزه بود که با خود بنده نیز صحبت شد اما نظر بنده این بود که این مساله با بخش نامه قابل اصلاح نیست. باید یک نظریه علمی قوی باشد که جای خودش را در جامعه علمی باز کند اگر اینطور باشد تحول ایجاد میشود.
در بحث تحول علوم انسانی که رهبرمعظم انقلاب بر آن تأکید کردند نیز هم اکنون در شورای عالی انقلاب فرهنگی در دست انجام است اما اگر تئوری بومی دینی قوی از لحاظ دینی نباشد به نحو بخش نامهای این کار انجام نمیشود چرا که خاصیت دانشگاه و حوزه این است.
ارسال دیدگاه