/مقاله تحلیلی/ اختصاصی پانا/
تحلیل عوامل فرسودگی شغلی در مدیران مدراس و معلمان
نویسنده: رقیه کلوانی کارشناس ارشد مدیریت آموزشی
کار در زندگی هر فردی بخش مهمی از حیات وی بشمار می رود،که توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود اختصاص داده است. صرفنظر از کسب درآمد،احساس ارزشمندی،اعتماد بنفس واحساس صلاحیت یا کفایت را برآورده می سازد وبا این همه ممکن است کارمنبع عمده ی فشار روانی باشد.از آنجا که سلامت از نیازهای اساسی انسان است که در توسعه ی پایدار نقش اساسی دارد، لذا کوششهای فروانی درجهت تامین سلامت انسانی صورت می گیرد.وبا این وجود آمارها نشان می دهداسترس وعوارض ناشی از آن همه ساله موجب از بین رفتن صدها روز کاری میشود .
فشار روانی ناشی از شغل از جمله استرس می تواند سبب عوارض جسمی ،روانی ،رفتاری بر فرد شده وسلامت وی را به خطرانداخته ،اهداف سازمانی را تهدید کرده وبلاخره منجر به کاهش عملکرد فردی می شود.فاربردر تعریف فرسودگی شغلی چنین می نویسد:حالتی از خستگی جسمانی،عاطفی وروحی است که در نتیجه ی مواجهه ی مستقیم ودراز مدت با مردم ودر شرایطی که از لحاظ عاطفی طاقت فرساست،ایجاد می شود .
اگرچه هرشغلی استرسهای خاص خودش را دارد اما معلمان فشارهای ویژه ای را متحمل می شوند که در کمتر حرفه ای می توان نظیر آن را یافت.برنامه ریزی برای دروس متنوع،حجم زیاد کاروفشار زمان،ارزشیابی، ساختار فضای آموزشی، آینده ی مبهم شغلی،برقراری انضباط در کلاس،وجود فراگیران دشوار،درآمد ناکافی،تعارض با همکاران ومدیران،شرایط نامساعد وفشار برای ارتقا ،به عنوان بخشی از منابع استرس معلمان فهرست شده اندکه همراه با فشارهای ناشی از زندگی شخصی، خانوادگی و اجتماعی منجر به احساس فرسودگی در آنان می شود؛ همچنین اثرات نامطلوبی بر روابط معلم شاگرد، کیفیت تدریس وایفای تعهدات داشته و منجر به گریز از کار وغیبت های مکرر، تغییر شغل، ناآرامی در محیط کار، ناامنی شغلی و بیکاری می گردد.
با اینکه معلمان با عوامل تنش زای زیادی مواجه هستند و مسئول شکل دادن افکار نسلهای آینده می باشند با این وجود نه از حقوق خوبی برخوردار هستند نه عضو بلند پایه ای در جامعه محسوب می شوند. برخی در دور افتاده ترین مکانها و کلاسهای چندپایه تدریس می کنند و گاه حتی هیچ تماسی با دنیای بیرون ندارند. همانطور که اشاره گردید کار به عنوان منبع اصلی استرس برای افراد شاغل است و این بویژه در معلمان دیده می شود و این استرس می تواند بررضایت شغلی معلمان کاهش میزان وقت وانرژی تلف شده در ارتباط با وظایف مربوط به کار وکاهش اثربخشی هنگام کار بادانش آموزان اثر بگذارد.
مدیران آموزشی غالبا بیشترین فشار روانی را تحمل می کنند. این گروه مسئولیت سنگینی را برعهده دارند وباید در جهت تحقق اهداف سازمانی آموزشی ونیازها وانتظارات اعضا حرکت کنند. تحقیقات مدیریتی، مدیریت را به عنوان پرفشارترین پست سازمانی تعیین نموده است. مدیریت آموزشی مسئولیت کلیدی را برای اصلاح وبهبود کار مدارس دارد. یک پست مدیریت میانی بین مدیر منطقه ،معاونین با دبیران ودانش آموزان است ،با توجه بر فشار کاری که بر این مدیر میانی وارد می شود احتمال بروز فرسودگی شغلی در آنان زیاد است بخصوص اینکه از پیامدهای استرس مفرط این است تاثیرات گسترده ای بر سلامت عملکرد مدیران برجای می گذارد .
یک مدیر وقتی دچار فرسودگی هیجانی می شود که منابع هیجان وی کاهش یافته باشد. وقتی مدیر نسبت به دانش آموزان، کارکنان مدرسه واعضای هیئت آموزشی نگرش منفی پیدا میکند دچار مسخ شخصیت شده است. از نظر فرود برگر افراد زیر در معرض فرسودگی شغلی قرار دارند :
الف)کارکنان فداکار ومتعهد به سازمان و کار
ب)افراد وابسته محیط کار: این افراد متعهد به کار بوده، اداره را جایگزین زندگی اجتماعی کرده اند .
ج)افراد سلطه طلب: افرادی که احساس نیاز به کنترل دیگران دارند.
این افراد عموما مورد تنفر کارکنان قرار می گیرند .
بطور کلی از آنجا که سیستم آموزش و پرورش همه ی عوامل مرتبط با استرس و فرسودگی را دارد مانند:ساختار بوروکراتیک، ارزیابی مداوم روند نتایج، افزایش مستمر تعامل میان فردی و اجتماعی با دانش آموزان، والدین،همکاران، مدیران مدارس و جامعه بعلاوه افزایش دانش آموزان مخرب، دانش آموزان بی علاقه، شلوغی کلاس ها، عدم حمایت والدین، ناکافی بودن حقوق،محدودیت ها ی بودجه ای، افزایش فشار های اداری، فقدان حمایت سازمانی، افزایش افکار عمومی منفی از عملکرد مدرسه، کاهش نفوذ معلمان، پیشرفت کم دانش آموزان، روابط با همکاران، انتقال،حقوق، تغییر علوم، ساعات طولانی کار، عدم شرکت در تصمیم گیری ها،همگن نبودن تخصص با رشته تدریس،نا مناسب بودن نظام ارزیابی،عدم بکارگیری روش های علمی،نا سالم بودن شبکه ارتباطی و نبودن ارتباط ها ی دو طرفه،بی توجهی مدیریت به مسائل رفاهی کارکنان،فنون وفناوری،انتقال آخرین یافته ها به دانش آموزان، تدریس در کلاس های چند پایه،تدریس یک موضوع در چندکلاس(کار های تکراری)، ارزش های متفاوت دانش آموزان،گستاخی دانش آموزان و..از عوامل زمینه ساز فرسودگی معلمان معرفی شده اند .
به طور کلی صاحبنظران عوامل پنجگانه ی زیر را از عمده ترین عوامل بروز فرسودگی شغلی معلمان می دانند
.
۱ - عوامل مدیریتی: که در ارتباط با عملکرد و وظایف مدیر در قبال معلمان است.
۲ - عوامل شغلی: عواملی که مربوط به شغل مورد تصدی بوده و در حیطه کاری آنها را تحت تاثیر قرار می دهد .
۳ - عوامل فردی: عواملی که به توانایی های فیزیکی و ذهنی کارکنان مربوط می شود .
۴ - عوامل عاطفی: عواملی که به ویژگی های شخصیتی معلمان مربوط می شود .
۵ - عوامل بی انگیزگی به تحصیل در دانش آموزان
در خاتمه این بحث به حاصل بررسی های یک پژوهشگر و روانشناس جناب آقای دکتر شهرام رحیمی، محقق و مشاور در روانشناسی صنعتی،سازمانی در مورد مقابله با فرسودگی مدیران،اشاره کوتاهی می کنیم :
وی چهار مرحله را در چگونگی جلوگیری از روند رشد فرسودگی در مدیران و به طور کلی انسان بیان کرده اند:
- آشنایی با مسئله، یعنی تمام مسئله را بداند نه جزئی از آن را.
- کوشش در پیدا کردن راه حل،معمولا اولین راه،بهترین راه نیست.
- به اجرا گذاشتن تصمیمات، راه حل آنچه را که ما خود به توافق گذارده ایم اجرا کنیم راه حل نیست .
- پیگیری کردن که آیا نتایج جواب داده است یا نه؟
معمولا در اکثر در مراحل اجرا،فرایند را پایان یافته،تلقی می کنیم.در حالی که یک فرمول قدیمی داریم که می گوید برنامه ریزی،ارزیابی Plan.Do-Re view. ما معمولا ارزیابی را انجام نمی دهیم. در حالی که این ارزیابی است که جلوی روند فرسودگی یا جلوی پیدایش آن را می گیرد.روزی ۱۵دقیقه ارزیابی از خود خیلی سازگار است.ایشان اشاره می کنند که وقتی ما با روند فرسودگی در خودمان آشنا شدیم وآنرا می شناسیم معمولا سه اقدام انجام می دهیم .
- یا با آن زندگی می کنیم،یعنی با آن سازش یا به عبارتی از ماجرا فرار می کنیم .
- یا از کنار آن می گذریم ،یعنی آن را فراموش می کنیم .
- یا برای رفع آن کاری می کنیم.که این راه در اصل و ذات انسانیت نهفته است.اگر با مسئله فرسودگی جدی برخورد کنیم می توان آن را دفع کرد و نسخه آن در ذهن همه ماست.
اما چهار عامل مانع می شود تا نتوانیم مشکل فرسودگی را متوقف سازیم.
ابتدا عامل گرایشی است، یعنی عدم قبول زحمت،ترس از شکست،اعتماد به نفس پایین و افسردگی.
دوم:اطلاعات ناکافی،مشخص نبودن اولویت های زندگی،مطمئن نبودن راه حل ها،ناتوانی که فرد احساس می کند.
سوم:عوامل محیطی که سازوکارهای لازم وجود ندارد،یا کمک ها و ابزار لازم را در اختیار ندارم و عامل چهارم عامل جسمانی است مثل خستگی،استرس و ناتوانی فیزیکی .
بنابر این کار های زاید ر ا دور بریزیم،زیرا وقتی یک مدیر می تواند یک سازمان را اداره کند حتما می تواند یک آدم ،یک نفری را اداره و مدیریت کند تا جلوی فرسودگی خود را بگیرد .
رقیه کلوانی کارشناس ارشد مدیریت آموزشی در آموزش و پرورش شهرستان خوی
منابع
* رندال وآلتمایمر،استرس شغلی،ترجمه خواجه پور،انتشارات بازتاب .
* سید قراعینی،بررسی رابطه ی بین سبکهای رهبری مدیران وفرسودگی شغلی معلمان در دبیرستانهای اورمیه .
* ماهنامه تدبیر،َ شماره۱۰۹ .
ارسال دیدگاه