خرمشهر در قاب فرهنگ و هنر؛ از «دا» تا «ایستاده در غبار» و دیوارنگارههای مسجد جامع خرمشهر
تهران (پانا) - سوم خردادماه، یادآور حماسهای ماندگار در تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که خرمشهر، پس از ۵۷۸ روز اشغال، بار دیگر به آغوش میهن بازگشت. این رویداد عظیم، نهتنها برگ زرینی در تاریخ دفاع مقدس، که منبع الهام پدیدآورندگان آثار ادبی، سینمایی، تجسمی و موسیقایی بوده است.
به مناسبت فرا رسیدن چهلوپنجمین سالروز این حماسه، مروری داریم بر شاخصترین آثار فرهنگی و هنری که با محوریت مقاومت و آزادسازی خرمشهر خلق شدهاند.
از خاطرات زنان تا روایت فرماندهان
خرمشهر در ادبیات داستانی و مستند دفاع مقدس، جایگاهی ویژه دارد. سهم این شهر از کتاب، بیش از هر شهر درگیر جنگ دیگر است. از میان دهها اثری که در این زمینه منتشر شده، چند کتاب به دلیل روایت خاص و استقبال گسترده مخاطبان، جایگاه ممتازی دارند:
«دا» نوشته سیده اعظم حسینی: بیشک یکی از پرمخاطبترین و تأثیرگذارترین آثار روایی درباره خرمشهر است. این کتاب، خاطرات زهرا حسینی از روزهای مقاومت در خرمشهر را از نگاه یک دختر نوجوان روایت میکند. «دا» که توسط انتشارات سوره مهر منتشر شده، از زمان انتشار تاکنون بارها تجدید چاپ شده و به عنوان یک پدیده در بازار کتاب ایران شناخته میشود.
«کوچه نقاشها» نوشته سیدابوالفضل کاظمی: روایت زندگی و خاطرات یک فرمانده گردان بسیجی لشکر ۲۷ محمد رسولالله(ص) است که نام کتابش را از محله کودکی خود در خرمشهر وام گرفته.
«سلام بر ابراهیم» زندگینامه و خاطراتی از شهید بزرگوار ابراهیم هادی که در عملیاتهای متعدد از جمله آزادسازی خرمشهر حضور داشت. این اثر حاصل بیش از ۵۰ مصاحبه با خانواده و همرزمان شهید است.
«کتاب زنان خرمشهر» نوشته بتول کازرونیان: از مجموعه «روزگاران» که به نقش زنان در جنگ تحمیلی با محوریت اشغال و آزادسازی خرمشهر میپردازد.
«آزادی در خرمشهر» خاطرات سپهبد شهید علی صیاد شیرازی از فرماندهان ارشد عملیات بیتالمقدس.
«مهمان فشنگهای...» نوشته سید قاسم یاحسینی و «خانهام همینجاست» خاطرات افسانه قاضیزاده، از دیگر کتابهایی هستند که با محوریت سالروز آزادسازی خرمشهر منتشر شدهاند.
رمان «بچههای کارون» نوشته احمد دهقان: داستان گروههای رزمنده نوجوانی است که به سرنوشت خرمشهر گره میخورند و در نهایت به پیروزیهایی چون آزادسازی این شهر دست مییابند.
«خونینشهر تا خرمشهر» نوشته محمد درودیان: پژوهشی مستند از مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ که در سه فصل به بررسی وقایع این دوره میپردازد.
از «بلمی به سوی ساحل» تا «ایستاده در غبار»
سینمای ایران نیز از نخستین سالهای جنگ تاکنون، روایتگر مظلومیت و مقاومت خرمشهر بوده است.
«بلمی به سوی ساحل» به کارگردانی رسول ملاقلیپور: نخستین فیلم تاریخ سینمای ایران با موضوع خرمشهر است که در سال ۱۳۶۴ و در بحبوحه جنگ ساخته شد. این فیلم نقطه آغاز توجه سینماگران به مضمون آزادسازی خرمشهر بود.
«روز سوم» از شناختهشدهترین فیلمهای سینمایی با موضوع روزهای پایانی اشغال خرمشهر. این فیلم در سیزدهمین جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت چهار جایزه شد.
«ایستاده در غبار» به نویسندگی و کارگردانی محمدحسین مهدویان: روایتی متفاوت از زندگی و رشادتهای شهید احمد متوسلیان که هر ساله همزمان با سالروز آزادسازی خرمشهر از شبکههای سیما بازپخش میشود.
سریال «خاک سرخ» از مجموعههای تلویزیونی شاخص با محوریت مقاومت مردم خرمشهر بود که بازی بسیار زیبای پرویز پرستویی در این فیلم همچنان در یاد بسیاری از مخاطبان تلویزیونی باقی ماده است.
مستند سهقسمتی «سرگرد» به محوریت فرماندهی شهید سپهبد علی صیاد شیرازی، که در آستانه سالروز آزادسازی خرمشهر از شبکه دو سیما پخش شد.
مستند «خوشه به دوش» از جمله تولیدات جدیدتر است که همزمان با سالروز آزادسازی خرمشهر در سال جاری از شبکه دو سیما پخش میشود.
دیوارنگارههایی که بر دل تاریخ ماندگار شد
یکی از ماندگارترین جلوههای هنری مرتبط با آزادسازی خرمشهر، دیوارنگارههای مسجد جامع این شهر است. ناصر پلنگی، نقاش پیشکسوت انقلاب و دفاع مقدس، پیش از عملیات بیتالمقدس به رزمندگان قول داده بود که در صورت موفقیت عملیات، تصاویر مردم حماسهساز خرمشهر را روی دیوار مسجد جامع نقاشی کند.
او پس از آزادسازی شهر، با وجود هشدار فرماندار وقت که شهر پر از مین و خرابه است، به خرمشهر بازگشت و سه اثر ماندگار بر دیوار مسجد جامع نقش زد که تا امروز باقی مانده است. پلنگی درباره این آثار گفته است: «نقاشی روی دیوار مسجد جامع خرمشهر، بیانگر داستان خرمشهر از تسخیر و بمباران تا آزادسازی و فتح آن توسط رزمندگان است».
همچنین، هر ساله به مناسبت این حماسه، کارگاههای نقاشی با حضور دهها هنرمند در سراسر کشور برگزار میشود؛ از جمله کارگاه نقاشی سالروز آزادسازی خرمشهر با حضور ۴۰ هنرمند نقاش در موزه هنرهای معاصر تهران و کارگاههای آزاد با حضور هنرمندانی چون جعفر نجیبی، اکبر نیکانپور و احمد رویایی. همچنین غلامعلی طاهری، دیگر پیشکسوت نقاشی انقلاب، به مناسبت این روز اثری جدید از شهید محمد جهانآرا خلق کرده است.
نوایی برای حماسه
در حوزه موسیقی، اصلیترین و ماندگارترین اثر مرتبط با آزادسازی خرمشهر، بیتردید «سمفونی حماسه خرمشهر» ساخته استاد مجید انتظامی است. این سمفونی باشکوه که «سمفونی مقاومت» نیز نامیده میشود، در بحبوحه جنگ و بهصورت کاملاً دلی ساخته شد؛ انتظامی آهنگسازی آن را همزمان با اشغال خرمشهر آغاز کرد و درست در لحظه شنیدن خبر آزادسازی شهر، کار ساخت آن را به پایان رساند. این اثر در چهار موومان با نامهای پرمعنای «عروج»، «رویش»، «امید» و «مقاومت»، بدون هیچ کلامی، داستان خون و حماسه را از سوگ و ویرانی تا شور و پیروزی روایت میکند و در نهایت در سال ۱۳۹۱ با حمایت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس منتشر شد.
در کنار این شاهکار، سرود «فتح خرمشهر» با اجرای گروه کر صدا و سیما یکی دیگر از شناختهشدهترین آثار در این زمینه است. همچنین نماهنگها و کلیپهای مناسبتی متعددی هر ساله به مناسبت سوم خرداد منتشر میشود که در فضای مجازی با استقبال گسترده کاربران همراه است.
حماسه سوم خرداد
حماسه سوم خرداد، تنها یک پیروزی نظامی نبود؛ این رویداد به چنان گنجینهای از مضامین انسانی، حماسی و عاطفی بدل شده که دهههاست هنرمندان و نویسندگان ایرانی را به خلق آثار ماندگار واداشته است. از کتاب «دا» که روایتگر صبوری زنان خرمشهر است تا شکوه سمفونی انتظامی که مقاومت را با زبان بیکلام موسیقی جاودانه کرد و تا شجاعت ناصر پلنگی که روی مینها قدم زد تا تصویر رزمندگان را بر دیوار مسجد جامع جاودانه کند، همگی گواه آناند که «خرمشهر را خدا آزاد کرد» و هنر، راوی جاودانه این حقیقت است.
ارسال دیدگاه