رادیو فرهنگ، از حذف هویت بومیان آمریکا و بردگان آفریقایی روایت کرد

در این برنامه  پرونده «استعمار»، با بررسی رمان‌های «ریشه‌ها» و «آخرین مرز» با حضور کارشناسانی چون مجید میرزایی، احمد محمد تبریزی و دکتر سیدهاشم میرلوحی، نشان داد استعمار آمریکایی پیش از آنکه با جنگ و اسلحه عمل کند، با قطع زبان، هویت و ریشه انسان‌ها پیش می‌رود؛ الگویی که هم در تاریخ آمریکا و هم در صورت‌بندی‌های فرهنگی معاصر ادامه دارد.

سینمای ضد استعماری؛ زبان اعتراض ملت‌ها

در بخش «قاب‌های متن»، احمد محمد تبریزی با نگاهی تاریخی به سینمای جهان گفت:سینمای ضد استعماری به‌صورت آگاهانه پس از جنگ جهانی دوم و در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی شکل گرفت؛ زمانی که ملت‌ها از سلطه استعمارگران خارج می‌شدند و درد و رنج خود را در سینما بازنمایی می‌کردند.

وی  با اشاره به شکل‌گیری سینمای ضد استعماری پس از جنگ جهانی دوم در دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی، تأکید کرد : آثاری مانند «نبرد الجزایر»و «اینک آخرالزمان» و «عمر مختار» توانستند روایت رسمی قدرت را به چالش بکشند و چهره واقعی استعمار را آشکار کنند؛ روایتی که بعدها در بازنمایی سرخپوستان آمریکا و استعمار داخلی ایالات متحده نیز ادامه یافت و حتی در خود آمریکا، بخشی از این سینما به استعمار داخلی و حذف بومیان اختصاص دارد.

تبریزی با اشاره به فیلم‌هایی چون «نابخشوده»، «جهان نو» ترنس مالیک، «آخرین موهیکان» و به‌ویژه «قاتلان ماه کامل» ساخته اسکورسیزی گفت:این آثار نشان می‌دهند تاریخ آمریکا، پیش از آنکه روایت پیروزی باشد، روایت حذف تدریجی انسان‌ها و اقوام بومی است؛ حذفی که گاه بی‌سروصدا، شبکه‌ای و حتی قانونی انجام شده است.

او «قاتلان ماه کامل» را نمونه‌ای از شجاعت سینمایی دانست که جنایتی سازمان‌یافته علیه سرخپوستان را نه با جنگ، بلکه با ازدواج، قیمومت و قتل‌های آرام روایت می‌کند و گفت:این فیلم یکی از هولناک‌ترین روایت‌هاست؛ نه با جنگ، بلکه با ازدواج، قیمومت و قتل‌های بی‌سروصدا. داستانی ترسناک از جنایتی سازمان‌یافته علیه بومیان آمریکاست.

از آفریقا تا آمریکا؛ استعمار با «ریشه‌کنی» آغاز می‌شود

مجید میرزایی، منتقد و کارشناس برنامه، با تمرکز بر رمان «ریشه‌ها» توضیح داد: استعمار نوین، پیش از به‌کارگیری زنجیر و شلاق، هویت دینی، قومی و زبانی، بردگان آفریقایی را نشانه رفت.  

به گفته او، بردگان ابتدا وادار می‌شدند نام، زبان و خاطره سرزمین مادری خود را فراموش کنند؛ زیرا «هر آنچه منجر به مقاومت شود، باید از بین برود». 

ریشه‌ها؛ روایت بی‌ریشه‌سازی انسان

مجید میرزایی توضیح داد : بخش مهمی از تاریخ آمریکا، در ادبیات آن بازتاب یافته است، مهاجران اولیه اروپایی برای ساخت «ملت جدید»، به برده‌داری مدرن روی آوردند و با ورود به آفریقا، قبایلی – که بسیاری از آن‌ها مسلمان بودند – را با نگاهی تحقیرآمیز و به‌عنوان «بدوی» به آمریکا منتقل کردند.

وی تأکید کرد:در این فرآیند، استعمار صرفاً به دنبال نیروی کار ارزان نبود، بلکه هر آنچه می‌توانست منجر به مقاومت شود، باید از بین می‌رفت؛ از دین و قومیت گرفته تا زبان و حافظه تاریخی همه را از بین برد.

این منتقد ادبی افزود:بردگان را پیش از شلاق زدن، وادار به فراموشی می‌کردند؛ فراموشی نام، زبان، خاک و تعلق. وقتی انسان بی‌ریشه شد، می‌توان برایش هویت جدید تعریف کرد؛ هویتی که ابزار کنترل است. 

جمله‌ای که استعمار را خلاصه می‌کند

او با اشاره به متن اصلی رمان  که «آن‌ها زبانش را از او گرفتند، قبل از آنکه آزادی‌اش را بگیرند.» گفت :جمله‌ای که به‌روشنی نشان می‌دهد قطع پیوند انسان با ریشه‌هایش، مؤثرترین ابزار سلطه است.این جمله، عصاره منطق استعمار است ریشه، خطرناک‌ترین عنصر برای سلطه است.

میرزایی پیوند «ریشه‌ها» با رمان «آخرین مرز» اثر هاوارد فاست، توضیح داد:در «آخرین مرز» با نوع دیگری از استعمار مواجهیم؛ استعمار بومیان آمریکا. اما تفاوت اصلی اینجاست که سرخپوستان از سرزمین خود جدا نشده‌اند و ریشه در خاک دارند.

به همین دلیل، استعمارگران نمی‌توانند همان الگوی برده‌سازی آفریقایی‌ها را تکرار کنند و ناچار می‌شوند به ابزارهای نرم‌تری متوسل شوند؛ از آموزش تحمیلی و تغییر مذهب گرفته تا ممنوعیت شکار، کوچ اجباری و وعده‌های تمدن.

او تأکید کرد:«آخرین مرز» قهرمان‌سازی نمی‌کند؛ قهرمانانش انسان‌های معمولی‌اند که در لحظه‌ای تاریخی تصمیم می‌گیرند معمولی نمانند.

با طرح این سوال که چرا بومیان آفریقایی به بردگی کشیده شدند، اما سرخپوستان آمریکا در برابر استعمار ایستادند.میرزایی پاسخ داد: سرخپوستان در سرزمین خود ریشه داشتند و استعمارگران ناچار شدند به‌جای بردگی مستقیم، از ابزارهایی چون آموزش تحمیلی، تغییر مذهب، ممنوعیت شکار و کوچ اجباری استفاده کنند؛ همان چیزی که در رمان «آخرین مرز» به‌وضوح تصویر شده است.

«آخرین مرز»؛ قهرمانان خاموش تاریخ

این منتقد در تحلیل رمان هاوارد فاست تأکید کرد: این اثر، برخلاف روایت‌های اسطوره‌ساز، از قهرمانان پرزرق‌وبرق سخن نمی‌گوید، بلکه بر شجاعت جمعی انسان‌های معمولی تمرکز دارد؛ انسان‌هایی که در یک لحظه تاریخی تصمیم می‌گیرند «معمولی نمانند».

دموکراسیِ ویترینی و حذف آرام

در ادامه، دکتر سید هاشم میرلوحی( نوبسنده و پژوهشگر) با اشاره به تجربه زیسته خود از آمریکا، از استعمار فرهنگی و اقتصادی این کشور سخن گفت و تأکید کرد : الگوی آمریکایی چنین است که اول تصاحب می‌کنند، بعد معترضان را حذف می‌کنند، سپس با منفعلان صلح می‌بندند و این صلح را به نام انسان‌دوستی می‌فروشند.

استعمار فرهنگی و اقتصادی؛ از رضا قزاق تا هالیوود

میرلوحی با تکیه بر اسناد تاریخی، به نقش استعمار انگلیس و آمریکا در ایران و جهان پرداخت و تأکید کرد:رضاخان، محصول تصمیم قدرت‌های استعماری بود؛ فردی که به‌دلیل بی‌سوادی، «مناسب اجرای دستورات» تشخیص داده شد.

او با اشاره به اسناد انگلیسی و آمریکایی گفت: رضا قزاق  در اسناد، با عنوان Stable Boy شناخته می‌شود و مجلس عوام انگلیس آگاهانه او را بر مردم ایران گمارد.

می لوحی با اشاره به مجله Life در سال ۱۹۵۱ گفت:دو سال پیش از کودتای ۲۸ مرداد، تصویر تاج محمدرضا بر جلد این مجله چاپ شد؛ تاجی که بر سر کسی گذاشته شد که پدرش «استیبل بوی» سفارت انگلیس بود و در پایان عمر، ۴۸ هزار سند مالکیت به ارث گذاشت.

او تأکید کرد تمام این اسناد، منتشرشده توسط خود آمریکایی‌ها، انگلیسی‌ها و اسرائیلی‌هاست.

به گفته میر‌لوحی، محمدرضا نیز در ادامه همین مسیر، همسو با صهیونیسم و اسرائیل حرکت کرد.

این پژوهشگر  با انتقاد از استعمار فرهنگی آمریکا افزود:هالیوود ابزار قالب‌ریزی ذهن‌هاست و بسیاری از کتاب‌ها و اسناد، خودِ آمریکایی‌ها به این نقش اعتراف کرده‌اند.

او تأکید کرد : صهیونیسم نه‌تنها به ملت‌های دیگر، بلکه حتی به مردم آمریکا نیز رحم نکرده و ساختارهای اخلاقی و فرهنگی این جامعه را تخریب کرده است و کتاب‌هایی چون Hollywood Mind و آثاری درباره فروپاشی اخلاقی آمریکا، نشان می‌دهد چگونه ارزش‌ها تخریب شده‌اند.

او با اشاره به اسناد قضایی آمریکا افزود:حتی خود مردم آمریکا قربانی این فرایند شده‌اند. استعمار صهیونیستی نه‌تنها به ملت‌های دیگر، بلکه به جامعه آمریکا نیز رحم نکرده است.

به گفته میرلوحی، ریشه این مسائل به صهیونیسم و صهیوناکراسی بازمی‌گردد.

این‌نویسنده افزود :  آگاهی تاریخی، شرط مصونیت فرهنگی نسل جوان است، بی‌اطلاعی از گذشته، زمینه تکرار سلطه در شکل‌های جدید را فراهم می‌کند.

تأکید برنامه« کتاب فرهنگ» بر حفظ زبان مادری، هویت قومی و پیوند با سرزمین، نشان می دهد که استعمار فقط یک موضوع تاریخی نیست، بلکه خطری زنده برای هویت ملت‌هاست و با طرح این پرسش بزنامه  پایان رسید که ریشه‌ها چرا مهم‌اند؟پاسخ روشن بود:استعمار، اگر بتواند زبان و هویت را بگیرد، دیگر نیازی به اسلحه ندارد.

برنامه با جمله‌ای تأمل‌برانگیز از رمان «آخرین مرز» به پایان رسید:  آخرین مرز، جایی نیست که نقشه‌ها تمام می‌شوند؛ جایی است که انسان تصمیم می‌گیرد چه کسی بماند

« کتاب فرهنگ» چهارشنبه ها با موضوع رمان از کروه تاریخ و اندیشه رادیو فرهنگ پخش می شود.