شکوه کهن‌ترین دژ خشتی جهان در قلب کویر

ارگ بم، بزرگ‌ترین بنای خشتی جهان، در شمال شرقی شهر بم واقع شده و یکی از بی‌نظیرترین شاهکارهای معماری فلات ایران است. این مجموعهٔ کهنسال از شمال به رودخانهٔ بم، از شرق به یخچال قدیمی، بقایای مسجد رسول و باغ‌های دروازه، از جنوب به محلهٔ حافظ‌آباد و پارک ارگ، و از سمت غرب به محلهٔ مزار خواجه‌مراد محدود می‌شود. مساحت کلی ارگ تاریخی با احتساب شارستان (بخش عامه‌نشین) و کهندژ (بخش حکومتی) به حدود ۲۰ هکتار می‌رسد.

این دژ نفوذناپذیر از دو بخش متمایز تشکیل شده است؛ بخش حاکم‌نشین که بر فراز بلندی قرار گرفته و شامل دارالحکومه، عمارت چهارفصل، اصطبل، سربازخانه و برج‌های دیده‌بانیِ مشرف به شهر است، و بخش عامه‌نشین که دور تا دور آن را حصاری استوار با برج و باروهای دفاعی فراگرفته است. در این بخش، مجموعه‌ای کامل از بافت زندگی شهری شامل دروازه‌های ورودی، بازار، مدرسه، حمام، زورخانه، کاروانسرا، مساجد و محله‌های مسکونی با خانه‌های اشرافی و رعیت‌نشین به چشم می‌خورد.

دربارهٔ زمانِ آغازینِ ساخت ارگ بم دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی پیشینهٔ پایه‌های نخستینِ آن را به دوران هخامنشی و گروهی دیگر به عهد اشکانیان نسبت می‌دهند. گرچه بیشتر بناهای پابرجا تا پیش از زمین‌لرزهٔ دلخراش سال ۱۳۸۲ متعلق به دوران تیموری تا قاجار بودند، اما بقایای ایوان مساجد، قدمت کهن‌تری میان سده‌های چهارم هجری (دوره سامانیان) تا هفتم هجری (دوره سلجوقیان) را روایت می‌کنند.