در نشست نمایش مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» مطرح شد:
فیلم‌های خاچیکیان تاریخ انقضا ندارند
خاچیکیان؛ فیلم‌سازی که نادیده گرفته شد
تهران (پانا) - در این برنامه ابتدا مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» ساخته امید نجوان به نمایش درآمد و پس از آن، نشست نقد و بررسی فیلم با حضور سازنده فیلم و ادوین خاچیکیان، کارگردان سینما و فرزند زنده‌یادخاچیکیان برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی خانه سینما، در ابتدای نشست، مصطفی شیری، مستندساز و دبیر کارگروه نمایشانجمن کارگردانان مستند گفت: «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» نه فقط یک مستند زندگی‌نامه‌ای، بلکه راویبخش مهمی از تاریخ سینمای ایران است؛ اثری که با وجود زمان بیش از هشتاد دقیقه‌ای خود، تماشاگر را باخود همراه نگه می‌دارد.»
وی گفت: «یکی از ویژگی‌های برجسته فیلم، کیفیت مطلوب تصاویر آرشیوی پرشمار آن است. متاسفانه دربسیاری از موارد شاهد بوده‌ایم که مستندسازان ایرانی، به دلایل متعدد و به‌ناچار، از نسخه‌های آرشیوی باکیفیتی پایین‌تر از حد متوسط استفاده می‌کنند که خوش‌بختانه این نکته در این فیلم دیده نمی‌شود.»
مصطفی شیری افزود: «تلاش امید نجوان برای تهیه و گردآوری منابع آرشیوی باکیفیت از سینمای دهه‌هایگذشته ایران تحسین‌برانگیز است و به همین خاطر می‌توان گفت این فیلم از نظر استانداردهای بصریِ تصاویرآرشیوی، به مستندهای مشابه بین‌المللی نزدیک شده است.»
ساموئل خاچیکیان؛ هیچکاک ایران
در ادامه‌ی جلسه، امید نجوان، کارگردان این مستند، در پاسخ به پرسشی درباره‌ی شکل‌گیری ایده‌ی ساختفیلم خود گفت: «این فیلم حاصل بیست و پنج سال انتظار نافرجام برای ورود به دژ تسخیرناپذیر مدیران فرهنگیدر مراکز مرتبط با مقوله‌ی مستندسازی است! در طول این بیست و پنج سال حتی یکی از طرح‌هایم برای ساختفیلم‌های مستند تصویب نشد و این مرا به فکر انداخت تا کاری کنم که با امکانات محدود خودم و بدون نیاز بهکمک سازمان‌های مرتبط با تولید سینمای مستند هم بتوانم یک فیلم بسازم.»
وی گفت: «در یکی از دوره‌های جشنواره سینماحقیقت، مستندی برآمده از یک گفت‌وگوی صوتی با آلفردهیچکاک دیدم و از آن‌جا که در کشور ما از ساموئل خاچیکیان به عنوان «آلفرد هیچکاک سینمای ایران» یادمی‌شود این ایده به ذهنم رسید که اگر بتوانم نوار کاست گفت‌وگوی خودم با زنده‌یاد خاچیکیان را پیدا کنم شایدبتوان بر اساس آن فیلمی ساخت.»
نجوان افزود: «این فیلم در واقع محصول دو سال خانه‌نشینی در دوران همه‌گیری ویروس کروناست؛ دورانی کهفرصتی فراهم کرد تا بتوانم با فراغ بال روی این مستند و نحوه‌ی آماده‌سازی آن کار کنم.»
این مستندساز سپس با قدردانی از همکاری فیلمخانه ملی ایران در تولید مستند خود گفت: «کیفیت بصری ومواد آرشیوی این فیلم به صورت مستقیم، نتیجه محبت بی‌دریغ و همکاری مدیر محترم فیلمخانه ملی ایران، سرکار خانم لادن طاهری است. خوش‌بختانه ایشان تصویرهای بسیار با کیفیتی از نسخه‌های بازسازی شدهفیلم‌های زنده‌یاد خاچیکیان را در اختیار بنده قرار دادند که به غنای فیلم بسیار اضافه کرد.»
وی هم‌چنین گفت: «هر بار که مواد آرشیوی جدیدی به دستم می‌رسید، نسخه تازه‌ای از فیلم را تدوین و آمادهمی‌کردم. به همین دلیل نسخه نهایی، تفاوت‌های خیلی زیادی با نسخه اولیه و حتی نسخه‌ای دارد که در جشنواره سینماحقیقت به نمایش درآمد.»
نجوان در ادامه گفت: «تلاش کردم تصویری از سینمای ساموئل خاچیکیان ارائه دهم که مخاطب هنگام تماشایآن احساس نکند با فیلم‌هایی رنگ و رو رفته و قدیمی روبه‌روست بلکه با بخش‌هایی مواجه شود که گویی انگارهمین دیروز ساخته شده‌اند.»
این مستندساز با اشاره به دشواری‌های تولید فیلم خود گفت: «برای ساخت این مستند از هیچ نهادی کمک مالیدریافت نکردم و با سرمایه و امکانات شخصی خودم آن را ساختم. جالب این که یکی از مدیران مربوط با تولیدفیلم‌های مستند به من پیشنهاد کرد نامه‌ای به او بنویسم تا از بسته‌ی مالی و کمک‌های روتینی که به آماده‌سازینهایی فیلم‌ها می‌شود بهره‌مند شوم اما سرانجام پس از ماه‌ها انتظار متوجه شدم با نامه درخواست من موافقتنشده است!»
نجوان در ادامه جلسه و در پاسخ به پرسشی درباره غیبت تصویر گفت‌وگو با ساموئل خاچیکیان در فیلم گفت: «زمانی که برای گفت‌وگو به دیدار آقای خاچیکیان رفتم هنوز تلفن همراه اختراع نشده و دوربین‌های هندی‌کم بهبازار نیامده بودند! ضمن این‌که ایشان به‌سختی حاضر به گفت‌وگو شدند و به من گفته بودند اگر از روندمصاحبه رضایت نداشته باشند، ضبط را متوقف می‌کنند. طبعاً در چنین شرایطی نمی‌شد توقع داشت که ایشانبا ضبط تصویر از خودشان هم موافقت کنند.»
وی هم‌چنین گفت: «خوش‌بختانه این گفت‌وگو که در کتاب سال مجله «فیلم» منتشر شد به‌قدری برای زنده‌یادخاچیکیان رضایت‌بخش بود که چندبار از پرسش‌های من استقبال کردند و در پایان هم مرا در آغوش گرفتند وتشکر کردند. می‌توانم بگویم گرمای این آغوش محبت‌آمیز را هنوز در خودم احساس می‌کنم.»
نجوان افزود: «زمانی که برای انجام گفت‌وگو خدمت آقای خاچیکیان رسیدم، من یک جوان بیست و هشت سالهبودم و ایشان با کوله‌باری از تجربه، در انتهای هفتاد و پنج سالگی بودند. باید اعتراف کنم از آن‌جا که برایانجام گفت‌وگو با ایشان اعتماد به نفس کافی نداشتم دست‌هایم می‌لرزید و می‌ترسیدم کار را خراب کنم اماخوش‌بختانه، نتیجه موفقیت‌آمیز و برای همه قابل قبول بود.»
وی هم‌چنین گفت: «گفت‌وگوی صوتی ما بیش‌تر بر شیوه کارگردانی ایشان متمرکز بود و زمانی که روی فیلم کارمی‌کردم متوجه شدم پرداخته نشدن به تمام فیلم‌های این فیلم‌ساز یکی از نقاط ضعف مصاحبه است. به همیندلیل تصمیم گرفتم با چهار نفر از دوستان و همکاران ایشان گفت‌وگو و تا حدی این مشکل را برطرف کنم.»
نجوان سپس در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به حضور زنده‌یادان نظام‌الدین کیایی و حسنشریفی در این مستند گفت: «متاسفانه از زمان ساخته شدن «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» دو نفر ازکسانی که در این فیلم حضور دارند از میان ما رفته‌اند اما خوش‌بختانه امروز، حضور این دو عزیز به یک سندتصویری درباره‌ی ویژگی‌های ساموئل خاچیکیان تبدیل شده است.»
این مستندساز سپس در پاسخ به پرسشی درباره نحوه استفاده از منابع آرشیوی فیلم خود گفت: «ابتدا قراربود نسخه‌ای آزمایشی آماده کنم. زمانی که نوار گفت‌وگو را به فایل دیجیتال تبدیل کردم و بعد از سال‌ها دوبارهآن را شنیدم متوجه شدم بخش‌هایی از گفت‌وگو که با موضوع کارگردانی ارتباط نداشته اصلاً پیاده و چاپنشده است! در حقیقت می‌توان گفت بخش‌هایی از صحبت‌های زنده‌یاد خاچیکیان (به عنوان مثال آن‌جا کهدرباره‌ی نحوه انتخاب رضا بیک‌ایمان‌وردی برای یکی از فیلم‌هایش اشاره می‌کنند) از زمان درگذشت ایشان تاکنون، برای اولین‌بار است که منتشر و در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است.»
توجه به انسان و انسانیت در سینمای خاچیکیان
صحبت‌های ادوین خاچیکیان، کارگردان سینما و تنها فرزند زنده‌یاد ساموئل خاچیکیان هم بخش دیگر از ایننشست نقد و بررسی بود. او گفت: «از زمانی که مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» ساخته شده بارها وبارها آن را دیده‌ام و هربار نسبت به قبل، احساس بهتری داشته‌ام. هر بار که در حین تماشای این فیلم صدایپدر را می‌شنوم برایم بسیار دل‌چسب است.»
وی هم‌چنین گفت: «به نظرم بسیار ضروری است که چنین فیلم‌هایی درباره زندگی و آثار شخصیت‌ها وهنرمندان مختلف ساخته شود و ای‌کاش این فیلم‌ها در زمانی که آن‌ها در قید حیات هستند تولید و به نمایشدرآیند.»
خاچیکیان سپس با اشاره به تفاوت شرایط فیلم‌سازی در گذشته و امروز گفت: «امروز حتی می‌توان با یک تلفنهمراه فیلم ساخت، درحالی‌که در سال‌های دور، فیلم‌ها با ابزار آنالوگ و بوی خوش و مطبوع نگاتیوها ساختهمی‌شدند. پدرم تعریف می‌کرد زمانی که در دهه ۱۳۳۰ نخستین فیلمش را تدوین کرده بود هنوز امکانات فنی بهاندازه سال‌های بعد وجود نداشته و به همین خاطر این کار را با کم‌ترین امکانات موجود در آن روزگار انجاممی‌داده است.»
وی در ادامه گفت: «زمانی که تولید اولین فیلم پدرم («بازگشت» محصول ۱۳۳۲) در جریان بود، مدیران «دیانافیلم» به او اجازه نمی‌دادند در تدوین فیلم دخالت داشته باشد اما او از آن‌جا که به صورت غریزی متوجه شدبود در این زمینه اشکالاتی وجود دارد، یک شب با همکاری سرایدار «دیانا فیلم» وارد اتاق تدوین شده و بااستفاده از آموخته‌های دیداری‌اش تغییراتی در فیلم داده بود. از فردای آن‌شب وقتی مدیران مربوطه متوجهتفاوت‌ها شده بودند به او اجازه داده بودند تا در تدوین فیلم دخالت کند؛ و این یک نقطه آغاز برای کسب مهارتیبود که تا آخرین فیلم او نیز ادامه داشت.»
ادوین خاچیکیان سپس با اشاره به شرایط نمایش و پخش این مستند گفت: «تصور می‌کنم اگر این فیلم ازتلویزیون و مثلاً شبکه مستند پخش می‌شد، قطعاً مخاطبان بیش‌تری پیدا می‌کرد و با استقبال گسترده‌ای روبه‌رومی‌شد. اما همه ما می‌دانیم که رسانه ملی شرایط خاص خود را دارد و به طور حتم بخش عمده‌ای از این فیلممجوز پخش دریافت نمی‌کرد.»
وی سپس تأکید کرد: «با توجه به این‌که آشنایی دانشجوها، جوانان و افراد علاقه‌مند سینما به تاریخ این هنرضروری است، تولید و نمایش چنین آثاری قطعاً می‌تواند به شناخت بهتر آن‌ها از پایه‌گذاران سینما کمک کند.»
در ادامه جلسه، مصطفی شیری نیز با اشاره به تناسب مستند «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» برای پخشتلویزیونی گفت: «در همه جای دنیا، خاستگاه اصلی عرضه مستند، تلویزیون است؛ و متاسفانه این امکانیاست که ما سال‌هاست آن را برای نمایش بخش مهمی از تولیدات سینمای مستند امروز ایران، به‌ویژه فیلم‌ها وتولیدات مستقل از دست داده‌ایم.»
وی گفت: «روشن است که در چنین شرایطی، تلویزیون بخش قابل‌توجهی از مخاطبان خود را از دست داده وعرصه را به رقبای خود واگذار کرده است.»
خاچیکیان؛ فیلم‌سازی که نادیده گرفته شد
در بخش پایانی این نشست، ادوین خاچیکیان با اشاره به محدودیت‌هایی که در تمام سال‌های فعالیت پدرشبرای او ایجاد شده گفت: «متاسفانه نه در قبل از انقلاب و نه در سال‌های پس از آن، قدر ساموئل خاچیکیاندانسته نشد و او مورد ظلم قرار گرفت.»
وی افزود: «او حتی با وجود کارگردانی فیلم «عقاب‌ها» که هنوز هم پرمخاطب‌ترین فیلم تاریخ سینمای ماستمورد بی‌توجهی قرار گرفت و تا سال‌ها خانه‌نشین بود! با این‌حال او همیشه برای مردم فیلم می‌ساخت و معتقدبود همین که مردم فیلم‌هایم را دوست دارند برایش بهترین و بزرگ‌ترین جایزه است.»
ادوین خاچیکیان سپس در پاسخ به پرسشی درباره کتاب «مجموعه آثار ساموئل خاچیکیان» که چند سال پیشمنتشر شد گفت: «این کتاب ترجمه‌ای از نوشته‌ها‌ی او شامل دل‌نوشته‌ها، اشعار و داستان‌هایی است که بهزبان ارمنی نوشته و به فارسی ترجمه شده است. متاسفانه به دلیل هم‌زمانی انتشار کتاب مورد بحث با دورانهمه‌گیری کرونا امکان برگزاری مراسم رونمایی وجود نداشت و طبعاً چندان که باید دیده نشد.»
خاچیکیان سپس با تأکید بر این‌که سینمای ساموئل خاچیکیان را نباید صرفاً به تکنیک محدود کرد گفت: «درستاست که ساموئل خاچیکیان از نظر تکنیکی بسیار پیشرو و ماهر بود اما نمی‌توان منکر حضور محتوا و مفاهیمانسانی در آثار او شد. خاچیکیان با دلِ تماشاگر همراه می‌شد و به همین دلیل فیلم‌هایش همچنان محبوب‌اند وتاریخ انقضا ندارند.»
صحبت‌های فرهاد ورهرام بخش دیگری از این نشست نقد و بررسی بود. این مستندساز پیش‌کسوت با اشاره بهنخستین حضور فرامرزی فیلم «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» در کشور ارمنستان گفت: «نسخه انگلیسیاین فیلم چند ماه پیش در جشنواره‌ای در ارمنستان به نمایش درآمد و از آن‌جا که من به عنوان داور در اینجشنواره حضور داشتم، شاهد استقبال مخاطبان ارمنی و تماشاگران غیر ایرانی از آن بودم.»
وی افزود: «خوش‌بختانه مستندسازانی از کشورهای دیگر هم که در جلسه نمایش این فیلم حضور داشتندارتباط خوبی با این فیلم برقرار کرده بودند. بسیاری از آن‌ها سینمای ایران را تنها با آثار کیارستمیمی‌شناختند اما پس از تماشای این مستند و مقایسه‌ای که در مورد سینمای ساموئل خاچیکیان و آلفردهیچکاک انجام شده، نسبت به تماشای سایر فیلم‌ها نیز ابراز علاقه و کنجکاوی می‌کردند.»
بخش پایانی این نشست نقد و بررسی به صحبت‌های امید نجوان، کارگردان فیلم مورد بحث اختصاص داشت. او گفت: «به تعبیر زنده‌یاد نجف دریابندری (در مقدمه‌ی کتاب «پیرمرد و دریا») هیچ شاهکاری وجود ندارد کهنقص مطلوب نداشته باشد؛ و فیلم من هم از این مساله جدا نیست. امیدوارم نقص‌های این فیلم را بر منببخشید.»
گفتنی است فرهاد ورهرام، محمدحسن دامن‌زن، عباس یاری، کامران ملکی، عباس فاضلی، بهروز صادقی، امیر فرض‌الهی، مهشید افشارزاده، حسن رضایی، پری ملکی و جمعی دیگر از سینماگران و علاقه‌مندان بهسینمای مستند در این برنامه حضور داشتند.
ارسال دیدگاه