«روشنایی شب» در آینه رسانه‌های اسرائیلی؛ رقابت روایت‌ها در ژانر جاسوسی
تهران (پانا) - مقایسه سریال ایرانی «روشنایی شب» با مجموعه اسرائیلی «تهران» در رسانه‌های خارجی، بار دیگر توجه‌ها را به نقش مجموعه‌های جاسوسی در بازنمایی تقابل‌های امنیتی و سیاسی جلب کرده است؛ دو مجموعه‌ای که با قرار دادن عملیات اطلاعاتی و حضور عوامل خارجی در مرکز داستان، ماجرا را از دو زاویه متفاوت روایت می‌کنند.
خبرگزاری اسرائیلی Ynet Global در گزارشی با عنوان «پاسخ ایران به تریلر جاسوسی اسرائیل؛ تلویزیون دولتی در میانه جنگ، درام جاسوسی تولید می‌کند»، به سریال «روشنایی شب» پرداخته و آن را با مجموعه «تهران» مقایسه کرده است. این گزارش، علاوه بر شباهت‌های داستانی دو اثر، به تفاوت زاویه دید آن‌ها در روایت تقابل اطلاعاتی ایران و اسرائیل توجه دارد.
دو سریال با یک میدان مشترک؛ عملیات اطلاعاتی
سریال «روشنایی شب» که در ایام نوروز از تلویزیون ایران پخش شد، مجموعه‌ای ۳۰ قسمتی است که بنا بر گزارش Ynet و اطلاعات نقل‌شده از خبرگزاری مهر، با الهام از رویدادهای واقعی ساخته شده و فعالیت یک واحد اطلاعاتی را در شناسایی و مقابله با شبکه‌های جاسوسی و خرابکاری در داخل کشور روایت می‌کند.
در مرکز داستان این مجموعه، زنی به نام راموس قرار دارد که به‌عنوان یک عامل خارجی با مأموریتی پیچیده وارد ایران می‌شود. در مقابل، روایت اصلی بر تلاش نیروهای اطلاعاتی ایران برای شناسایی و متوقف کردن فعالیت‌های او متمرکز است.
در سوی دیگر، سریال اسرائیلی «تهران» داستان تمار رابینیان، مأمور موساد با مهارت‌های سایبری را دنبال می‌کند که برای انجام مأموریتی مرتبط با تأسیسات هسته‌ای ایران وارد تهران می‌شود. این مجموعه از زاویه دید مأمور نفوذی، عملیات مخفی و چالش‌های او در محیطی ناآشنا را به تصویر می‌کشد.
تفاوت اصلی؛ دوربین از نگاه چه کسی روایت می‌کند؟
شباهت دو مجموعه در استفاده از عناصر آشنای ژانر جاسوسی، از جمله مأموریت مخفی، نفوذ، عملیات اطلاعاتی و تلاش برای خنثی‌سازی برنامه‌های طرف مقابل، زمینه مقایسه آن‌ها را فراهم کرده است؛ اما تفاوت مهم‌تر، جایگاه شخصیت محوری و نقطه دید روایت است.
در «تهران»، مخاطب عمدتاً همراه مأمور اسرائیلی وارد فضای عملیات می‌شود و روند پیشبرد مأموریت او را دنبال می‌کند. در «روشنایی شب»، تمرکز داستان بر نیروهایی قرار دارد که در پی شناسایی و مقابله با نفوذ خارجی هستند. به این ترتیب، یک موقعیت کلی مشابه، در دو مجموعه از منظر دو طرف متفاوت بازسازی می‌شود. <Cite این تفاوت صرفاً به انتخاب قهرمان داستان محدود نمی‌شود؛ زیرا زاویه دید، اطلاعاتی را که در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد، نحوه معرفی شخصیت‌ها و چگونگی تعریف تهدید را نیز شکل می‌دهد. در آثار جاسوسی، مخاطب معمولاً از مسیر اطلاعات و تجربه شخصیت اصلی، درباره درست یا نادرست بودن تصمیم‌ها و ماهیت نیروهای درگیر قضاوت می‌کند.
از سرگرمی تا بازنمایی امنیت ملی
ژانر جاسوسی به دلیل برخورداری از تعلیق، عملیات پنهانی، رمزگشایی و تقابل شخصیت‌ها، ظرفیت بالایی برای تبدیل موضوعات پیچیده سیاسی و امنیتی به داستان‌هایی پرکشش دارد. در چنین آثاری، مفاهیمی مانند امنیت ملی، نفوذ خارجی، وفاداری و مقابله با تهدید، نه در قالب گزارش‌های خبری، بلکه از مسیر شخصیت‌پردازی و اتفاقات داستانی به مخاطب منتقل می‌شوند.
از همین رو، تولید و پخش مجموعه‌های جاسوسی در کشورهایی که روابط سیاسی و امنیتی پرتنشی دارند، می‌تواند فراتر از سرگرمی مورد توجه قرار گیرد. در این چارچوب، روایت هر مجموعه از طرف مقابل و نحوه نمایش نیروهای اطلاعاتی، بخشی از تصویری است که اثر از جهان سیاسی و امنیتی خود ارائه می‌کند.
البته تحلیل این آثار مستلزم تفکیک میان واقعیت‌های مستند، ادعاهای مطرح‌شده در داستان و برداشت سازندگان از رویدادهاست. اشاره یک مجموعه به رویدادهای واقعی، به‌تنهایی به معنای تأیید مستقل همه جزئیات روایت آن نیست.
توجه رسانه‌های خارجی به «روشنایی شب»
گزارش Ynet Global، با معرفی «روشنایی شب» به‌عنوان پاسخی ایرانی به سریال «تهران»، این مجموعه را وارد چارچوب مقایسه‌ای مشخصی کرده است؛ چارچوبی که در آن، شباهت‌های ژانری دو اثر در کنار تفاوت روایت آن‌ها بررسی می‌شود. همچنین صفحه تخصصی The Spy Stories نیز با انتشار مطلبی درباره این مجموعه، به مقایسه آن با سریال اسرائیلی «تهران» پرداخته است.
با این حال، بازتاب یک مجموعه در رسانه‌های خارجی را نباید به‌تنهایی معادل موفقیت بین‌المللی، استقبال گسترده مخاطبان یا اثربخشی فرهنگی آن دانست؛ ارزیابی چنین موضوعاتی به اطلاعاتی درباره میزان مخاطب، دامنه انتشار، نقدهای مستقل و بازخورد بینندگان نیاز دارد.
آنچه از مقایسه «روشنایی شب» و «تهران» می‌توان دریافت، اهمیت زاویه دید در روایت داستان‌های جاسوسی است؛ جایی که عملیات اطلاعاتی، علاوه بر ایجاد تعلیق و پیشبرد درام، به بستری برای بازنمایی امنیت، تهدید و تقابل میان دو طرف تبدیل می‌شود. از این منظر، بررسی این دو مجموعه فرصتی برای شناخت چگونگی روایت یک میدان مشترک از دو دیدگاه متفاوت فراهم می‌کند.
فاطمه آبروش
ارسال دیدگاه