عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس در گفت‌وگو با پانا:
سرمایه‌گذاری برای تربیت نیروی ماهر از اولویت‌های اصلی کشور است
اقتصاد کشور تا چه اندازه می‌تواند روی ظرفیت تولید داخلی خود تکیه کند؟
تهران (پانا) - عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی با تأکید بر ضرورت حرکت نظام آموزشی و مهارتی کشور به سمت تربیت نیروی کارآمد گفت که یکی از اولویت‌های اساسی هر کشور، تربیت نیروی ماهر برای افزایش کیفیت و حجم تولید و تقویت توان رقابت در بازارهای جهانی است.
در شرایط عادی، واردات مواد اولیه، قطعات، تجهیزات و کالاهای واسطه‌ای بخشی از زنجیره طبیعی تولید در هر اقتصادی است؛ اما زمانی که جنگ، تحریم یا محدودیت‌های حمل‌ونقل دریایی دسترسی کشور به بازارهای خارجی را دشوار می‌کند، اهمیت یک موضوع بیش از گذشته نمایان می‌شود: توان تولید در داخل
تجربه جنگ رمضان و محدود شدن برخی مسیرهای تجارت و حمل‌ونقل، بار دیگر نشان داد که آسیب‌پذیری یک اقتصاد تنها به میزان واردات کالاهای نهایی محدود نمی‌شود؛ حتی کارخانه‌ای که محصول نهایی آن در داخل تولید می‌شود، اگر برای ماده اولیه، قطعه، ماشین‌آلات یا تجهیزات خود به واردات وابسته باشد، ممکن است با اختلال در زنجیره تأمین مواجه شود.
در چنین شرایطی، «تولید داخل» دیگر فقط یک شعار اقتصادی نیست؛ بلکه به موضوعی مرتبط با تاب‌آوری اقتصادی و استمرار فعالیت واحدهای تولیدی تبدیل می‌شود.
۱۳۴ واحد صنعتی؛ یک تصویر از اثر بحران بر تولید
گزارش کمیسیون صنایع و معادن مجلس درباره وضعیت واحدهای صنعتی آسیب‌دیده در جنگ، تصویری عینی از این مسئله ارائه می‌کند. کمیسیون صنایع وضعیت ۱۳۴ واحد آسیب‌دیده تولیدی و صنعتی را در استان‌های مختلف کشور بررسی و روند رفع مشکلات آنها را پیگیری کرده است. این واحدها در استان‌هایی از جمله تهران، البرز، اصفهان، قم، مرکزی، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، خوزستان، همدان، زنجان، یزد و هرمزگان قرار داشتند.
اهمیت این عدد در آن است که نشان می‌دهد در شرایط بحران، مسئله فقط تأمین کالا برای مصرف‌کننده نیست؛ خودِ ظرفیت تولید نیز باید حفظ شود. به همین دلیل، کمیسیون صنایع در جریان پیگیری وضعیت واحدهای تولیدی، موضوعاتی مانند زیرساخت‌های آسیب‌دیده، گمرکات، تخصیص ارز، مواد اولیه، ماشین‌آلات، صادرات و واردات و جلوگیری از تعطیلی واحدهای تولیدی را مورد توجه قرار داده است.
وقتی کارخانه بدون قطعه متوقف می‌شود
یک کارخانه ممکن است در ایران قرار داشته باشد، کارگران آن ایرانی باشند و محصول نهایی نیز در داخل تولید شود؛ اما اگر یک قطعه کلیدی یا ماده اولیه از خارج تأمین شود، اختلال در تجارت خارجی می‌تواند فعالیت همان کارخانه را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین منظر، تولید داخل را نمی‌توان صرفاً به معنای «ساخت محصول نهایی» تعریف کرد. تولید واقعی زمانی تاب‌آورتر می‌شود که بخش بیشتری از زنجیره آن در داخل کشور شکل گرفته باشد؛ از طراحی و مهندسی گرفته تا مواد اولیه، قطعات، تجهیزات، ماشین‌آلات، خدمات فنی و نیروی انسانی. این همان جایی است که نگاه به تولید داخل، از سطح سیاست تجاری به سطح سیاست صنعتی می‌رسد.
کمیسیون صنایع؛ از مدیریت بحران تا تقویت زنجیره تولید
گزارش کمیسیون صنایع مجلس پس از جنگ نشان می‌دهد که یکی از محورهای پیگیری این کمیسیون، مدیریت شرایط ویژه در حوزه‌های بازار، تولید، صادرات و واردات بوده است.
در این گزارش، موضوعاتی مانند اولویت‌دهی تخصیص ارز به مواد اولیه و کالاهای ضروری، سهمیه‌بندی ارزی واحدهای تولیدی با اولویت محصولات استراتژیک و مواد اولیه و واسطه‌ای ضروری، تمدید مهلت ثبت سفارش، استفاده از ارز حاصل از صادرات و تهاتر و رصد واحدهای تولیدی بزرگ و استراتژیک مطرح شده است.
این مجموعه اقدامات یک نکته مهم را نشان می‌دهد؛ در شرایط بحران، تولیدکننده داخلی فقط تولیدکننده یک کالا نیست؛ او بخشی از زیرساخت اقتصادی کشور محسوب می‌شود. بنابراین حفظ خط تولید، تأمین مواد اولیه و جلوگیری از تعطیلی واحدهای صنعتی، می‌تواند به اندازه تأمین کالای نهایی اهمیت داشته باشد.
صنعت ایران چقدر به تولید داخلی نیاز دارد؟
بررسی وضعیت اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵ نیز اهمیت این مسئله را بیشتر نشان می‌دهد. طبق داده‌های مرکز آمار ایران که در گزارش‌های اقتصادی منتشر شده، در بهار ۱۴۰۵ ارزش افزوده گروه صنعت و معدن ۱۴.۷ درصد کاهش داشته است. در همین دوره، تولید صنعت ۲.۵ درصد کاهش و بخش ساختمان ۶.۴ درصد کاهش ثبت کرده است.
این اعداد نشان می‌دهد که صنعت کشور همزمان با مسئله جنگ و اختلال در تجارت، با مجموعه‌ای از چالش‌های اقتصادی و تولیدی نیز مواجه بوده است. در چنین شرایطی، حفظ ظرفیت‌های موجود اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ زیرا ایجاد یک ظرفیت تولیدی جدید ممکن است سال‌ها زمان و سرمایه نیاز داشته باشد، اما تعطیلی یک واحد تولیدی می‌تواند به از دست رفتن نیروی انسانی، بازار، زنجیره تأمین و دانش فنی انباشته‌شده منجر شود.
از واردات کالا تا واردات فناوری
تولید داخل البته به معنای کنار گذاشتن کامل واردات نیست. صنعت مدرن به تعامل با جهان، فناوری، ماشین‌آلات و مواد اولیه نیاز دارد. مسئله اصلی، تفاوت میان وابستگی آسیب‌زا و تعامل اقتصادی هدفمند است.
اگر یک کشور بتواند مواد اولیه را از چند مسیر تأمین کند، بخشی از قطعات را در داخل تولید کند، دانش فنی خود را توسعه دهد و نیروی انسانی متخصص داشته باشد، در زمان بحران گزینه‌های بیشتری برای ادامه تولید خواهد داشت.
در مقابل، اگر یک محصول یا قطعه حیاتی فقط از یک مسیر خارجی قابل تأمین باشد، هرگونه اختلال در آن مسیر می‌تواند تولید داخلی را نیز متوقف کند. بنابراین هدف سیاست صنعتی را می‌توان افزایش عمق ساخت داخل، تنوع زنجیره تأمین و توان فنی دانست؛ نه صرفاً افزایش تعداد کالاهای تولیدشده.
اینجا پای مدرسه به صنعت باز می‌شود
اما یک سؤال مهم باقی می‌ماند؛ چه کسی قرار است این صنعت را اداره کند؟ کارخانه بدون نیروی انسانی ماهر، ماشین‌آلات بدون تکنسین، خط تولید بدون اپراتور متخصص و شرکت صنعتی بدون نیروی فنی نمی‌تواند ظرفیت واقعی خود را حفظ کند.
اینجاست که آموزش‌های فنی و مهارتی وارد معادله تولید می‌شوند. هنرستان‌ها می‌توانند بخشی از نیروی انسانی مورد نیاز صنایع را از دوران متوسطه برای ورود به محیط کار آماده کنند.
دانش‌آموزی که با برق صنعتی، مکانیک، ماشین‌افزار، صنایع فلزی، الکترونیک، شبکه، برنامه‌نویسی، تأسیسات و سایر مهارت‌های فنی آشنا می‌شود، در آینده بخشی از زنجیره انسانی صنعت کشور خواهد بود. به بیان ساده‌تر، اگر سیاست صنعتی به دنبال ساخت داخل است، نظام آموزشی نیز باید به دنبال ساخت نیروی انسانیِ سازنده داخل باشد.
تولید داخل بدون نیروی ماهر ممکن نیست
تجربه بحران‌های اخیر یک واقعیت را پررنگ‌تر کرده است: ظرفیت صنعتی کشور فقط به تعداد کارخانه‌ها و میزان سرمایه‌گذاری وابسته نیست. دانش فنی، نیروی متخصص و تکنسین ماهر نیز بخشی از سرمایه تولید محسوب می‌شوند.
حتی در گزارش‌های مرتبط با سیاست صنعتی و دانش‌بنیان نیز بر اهمیت تربیت نیروی انسانی به عنوان یکی از زیرساخت‌های توسعه فناوری و صنعت تأکید شده است. از این زاویه، آموزش مهارتی را نمی‌توان یک موضوع جدا از سیاست صنعتی دانست. هرچه صنعت پیچیده‌تر شود، نیاز آن به نیروی انسانی ماهر نیز بیشتر خواهد شد.
۴۵ درصد دانش‌آموزان؛ یک ظرفیت برای آینده صنعت
در سال‌های اخیر، سیاست توسعه آموزش‌های مهارتی در دوره متوسطه نیز جدی‌تر دنبال شده و حدود ۴۵ درصد دانش‌آموزان دوره متوسطه دوم در شاخه‌های مهارتی تحصیل می‌کنند. این عدد اگر با نیازهای واقعی صنعت پیوند بخورد، می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
مسئله این نیست که همه دانش‌آموزان باید وارد کارخانه شوند؛ مسئله این است که بخشی از دانش‌آموزانی که استعداد و علاقه فنی دارند، بتوانند از دوران مدرسه مسیر مشخصی برای ورود به بخش‌های صنعتی، تولیدی و فناوری کشور پیدا کنند. به این ترتیب، هنرستان می‌تواند حلقه‌ای میان مدرسه و کارخانه باشد.
از بحران امروز تا نیروی انسانی فردا
جنگ ممکن است مسیر واردات را برای مدتی دشوار کند؛ تحریم می‌تواند دسترسی به برخی کالاها و فناوری‌ها را محدود کند و اختلال در حمل‌ونقل می‌تواند هزینه تأمین مواد اولیه را افزایش دهد. اما واکنش یک کشور به این شرایط فقط به سیاست‌های ارزی و تجاری محدود نمی‌شود.
بخشی از پاسخ را باید سال‌ها قبل در مدرسه ایجاد کرد؛ با دانش‌آموزی که مهارت دارد، با هنرستانی که به تجهیزات واقعی مجهز است، با آموزشگاهی که با صنعت ارتباط دارد و با نظام آموزشی‌ای که نیازهای واقعی تولید را می‌شناسد.
تولید داخلی؛ زنجیره‌ای که از مدرسه شروع می‌شود
گزارش کمیسیون صنایع درباره ۱۳۴ واحد آسیب‌دیده در جنگ نشان می‌دهد که حفظ ظرفیت تولید در شرایط بحران یک مسئله واقعی و چندلایه است. از ارز و مواد اولیه گرفته تا زیرساخت، ماشین‌آلات و تجارت، همه حلقه‌های زنجیره تولید باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.
اما در کنار همه این حلقه‌ها، یک حلقه کمتر دیده‌شده نیز وجود دارد: نیروی انسانی. کارخانه‌ای که امروز برای ادامه فعالیت خود به قطعه، ارز یا زیرساخت نیاز دارد، فردا برای توسعه و بازسازی به تکنسین، مهندس، اپراتور و نیروی ماهر نیاز خواهد داشت. از همین منظر، بحث تولید داخل را می‌توان از مجلس و سیاست‌گذاری صنعتی تا مدرسه و هنرستان دنبال کرد.
اگر قرار است کشور در زمان محدود شدن مسیرهای تجارت، روی ظرفیت داخلی خود بایستد، این ظرفیت فقط در کارخانه‌ها ساخته نمی‌شود؛ بخشی از آن در کلاس‌های درس، کارگاه‌های هنرستان و دست‌های ماهر دانش‌آموزان امروز ساخته خواهد شد.
حجت‌الاسلام سیدجواد حسینی‌کیا؛ نماینده مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با پانا با اشاره به اهمیت نیروی انسانی ماهر در مسیر توسعه اقتصادی اظهار کرد: «یکی از اولویت‌های هر کشوری این است که بتواند نیروی ماهر و توانمند برای تولید بهتر و باکیفیت‌تر تربیت کند.»
وی افزود: «امروز در کشورهای مختلف، شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های فناور بر اساس مزیت‌هایی که ایجاد کرده‌اند، توانسته‌اند در عرصه جهانی رقابت کنند. در ایران نیز در سال‌های گذشته برای حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان اقداماتی از جمله تصویب مشوق‌ها و معافیت‌های مالیاتی در مجلس انجام شده است.»
تولید رقابتی به نیروی متخصص نیاز دارد
عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس ادامه داد: «همان‌طور که برای توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و فعالیت‌های فناورانه باید زمینه و زیرساخت لازم فراهم شود، در حوزه نیروی کار نیز باید سرمایه‌گذاری جدی صورت گیرد؛ چراکه تولید بیشتر، تولید باکیفیت‌تر و حضور رقابتی در بازار، بدون نیروی انسانی توانمند امکان‌پذیر نیست.»
حسینی‌کیا با تأکید بر ظرفیت نیروی جوان کشور گفت: «وجود جمعیت جوان، متعهد و توانمند، مسئولیت دستگاه‌های مختلف را بیشتر می‌کند و مسئولان باید تلاش مضاعفی داشته باشند تا این ظرفیت در مسیر تولید و پیشرفت اقتصادی قرار گیرد.»
وی خاطرنشان کرد: «لازم است آموزش‌ها بیش از گذشته به سمت فنی و مهارتی شدن حرکت کند و نیروی انسانی به گونه‌ای تربیت شود که بتواند نیاز واقعی بخش تولید و صنعت را پاسخ دهد.»
ضرورت پیوند آموزش با نیاز واقعی جامعه
این نماینده مجلس با بیان اینکه تربیت نیروی ماهر نباید صرفاً به دریافت مدرک محدود شود، اظهار کرد: «زمانی که هدف، افزایش تولید و ارتقای کیفیت محصولات است، آموزش نیز باید متناسب با همین نیاز طراحی شود.»
وی افزود: «نیروی انسانی زمانی می‌تواند در عرصه تولید مؤثر باشد که علاوه بر دانش، مهارت لازم برای انجام کار را نیز داشته باشد. بنابراین توجه به آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و مهارت‌هایی که مستقیماً با نیازهای صنعت و تولید ارتباط دارند، اهمیت زیادی دارد.»
حسینی‌کیا ادامه داد: «حرکت به سمت فنی و مهارتی شدن می‌تواند زمینه استفاده بهتر از ظرفیت جوانان را فراهم کند و بخشی از نیاز واحدهای تولیدی به نیروی کارآمد را نیز پاسخ دهد.»
طرح ایده سربازی حرفه‌ای در برخی جلسات مجلس
عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس همچنین به موضوع حرفه‌ای شدن دوره سربازی اشاره کرد و گفت: «یکی از موضوعاتی که گاهی در دستور کار برخی فراکسیون‌ها و جلسات غیررسمی مجلس قرار می‌گیرد، حرکت سربازی به سمت حرفه‌ای شدن است.»
وی توضیح داد: «در این نگاه، می‌توان به جای اینکه دوره سربازی صرفاً در چارچوب آموزش‌های نظامی تعریف شود، بخشی از ظرفیت آن را به سمت تربیت و تقویت مهارت‌های حرفه‌ای سوق داد تا سربازان در کنار انجام وظایف خود، مهارت‌هایی نیز کسب کنند که در آینده شغلی و حرفه‌ای آنان مؤثر باشد.»
حسینی‌کیا تأکید کرد: «این نگاه نشان می‌دهد که حرکت به سمت مهارت‌آموزی تنها محدود به نظام آموزشی نیست و باید در بخش‌های مختلف جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد.»
وی با تاکید بر اهمیت تربیت نیروی ماهر گفت: «نباید از نیروی کارآمد و متعهد کشور غافل شد و باید با برنامه‌ریزی مناسب، زمینه استفاده از ظرفیت نیروی جوان در مسیر تولید، صنعت و پیشرفت کشور فراهم شود.»
آرمیتا رزاقیان
ارسال دیدگاه