انهدام دیتاسنترهای آمازون و زیرساخت‌های هوش مصنوعی در جنگ منطقه‌ای

ساعت ۴:۳۰ بامداد یکشنبه، پهپاد شاهد ۱۳۶ ایرانی به یکی از مراکز داده «آمازون وب سرویس» (AWS) در امارات اصابت کرد. این حمله آتش‌سوزی گسترده‌ای ایجاد و برق را قطع کرد. تلاش برای مهار آتش با آب نیز منجر به خسارت بیشتری شد.

آتش‌سوزی در سرور‌های آمازون؛ هشداری برای عصر جدید درگیری‌ها

دیری نپایید که مرکز داده دوم متعلق به همین شرکت آمریکایی مورد اصابت قرار گرفت. اندکی بعد گزارش رسید که مرکز داده سومی، این بار در بحرین نیز در معرض خطر است.

در همین راستا صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران هم اعلام کرد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی این عملیات را اجرا کرده تا «نقش این مراکز در پشتیبانی از فعالیت‌های نظامی و اطلاعاتی دشمن» را مختل کند.

شبکه زیرساختی که شرکت «جف بزوس» ایجاد کرده، قادر به تحمل از کار افتادن یک مرکز منطقه‌ای است، اما از دست دادن دو مرکز یا حتی سه مرکز از انبار‌های عظیم فناوری آن، خسارت جبران‌ناپذیری به همراه خواهد داشت.

این حمله اثری سریع و ملموسی بر زندگی مردم بر جای گذاشت. صبح دوشنبه میلیون‌ها نفر در دبی و ابوظبی دریافتند که دیگر نمی‌توانند از طریق اپلیکیشن موبایل هزینه تاکسی بپردازند، غذا سفارش دهند یا حتی موجودی حساب بانکی خود را بررسی کنند.

هرچند تأثیر مستقیم نظامی این حملات هنوز مشخص نیست، اما اثرات این جنگ به سرعت به ۱۱ میلیون ساکن امارات که ۹۰ درصد آن را اتباع خارجی تشکیل می‌دهد، انتقال داده شد. آمازون نیز به مشتریان خود توصیه کرد که داده‌هایشان را فورا از منطقه خارج کنند.

تهدیدی برای جاه‌طلبی هوش مصنوعی امارات

مهم‌ترین پیامد این حملات، ایجاد تردید جدی درباره برنامه‌های بلندپروازانه امارات برای تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی است؛ برنامه‌ای که با سرمایه‌گذاری میلیارد‌ها پوند از سوی آمریکا و دیگر کشور‌ها پشتیبانی می‌شود و هوش مصنوعی را «نفت جدید» می‌نامد.

«کریس مک‌گوایر» کارشناس رقابت در حوزه هوش مصنوعی و فناوری که در دولت بایدن در شورای امنیت ملی کاخ سفید فعالیت داشته است، تأکید کرد: «امارات واقعا مصمم است که بازیگر اصلی هوش مصنوعی شود. دولت این کشور بسیار بیشتر از دولت‌های دیگر به این فناوری باور دارد. اگر مسائل امنیتی در این زمینه دخیل شود، امارات ناچار است آنها را بسیار سریع و به شکلی مؤثر حل کند.»

چرا مراکز داده برای هوش مصنوعی حیاتی‌اند؟

دیتاسنتر تأسیساتی است که برای ذخیره‌سازی، مدیریت و پردازش داده‌های دیجیتال طراحی شده است. افزایش تقاضا برای هوش مصنوعی و رایانش ابری که در آن شرکت‌ها به‌صورت پرداخت به‌ازای مصرف از سرور، فضای ذخیره‌سازی و نرم‌افزار استفاده می‌کنند، نیاز به مراکزی با قدرت محاسباتی بسیار بالا را ایجاد کرده است.

این مراکز به برق ارزان و پایدار نیاز دارند. امارات که در مسیر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی گام برمی‌دارد، از مزیت تأمین فراوان و ارزان برق برخوردار است و صندوق ثروت حاکمیتی عظیم خود را نیز برای سرمایه‌گذاری و یارانه‌دهی به این پروژه‌ها به کار گرفته است.

آتش‌سوزی در سرور‌های آمازون؛ هشداری برای عصر جدید درگیری‌ها

بر اساس شاخص جهانی مراکز داده «ترنر‌اند تاونزند»، هزینه ساخت مراکز داده در جهان طی سال ۲۰۲۵ حدود ۵.۵ درصد افزایش یافته، اما امارات از نظر هزینه واحد به ازای هر وات در رتبه ۴۴ از میان ۵۲ کشور قرار دارد؛ به عبارتی یکی از مقرون‌به‌صرفه‌ترین مقاصد مراکز پردازش داده به حساب می‌آید.

جغرافیای امارات همچنین آن را به یکی از نقاط کلیدی فرود کابل‌های زیر دریا تبدیل کرده و ارتباط اروپا و آسیا را تسهیل می‌کند. از این رو، از منظر ژئوپلیتیک نیز آمریکا در تلاش است تا کشور‌های خلیج فارس را از فناوری چینی دور نگه دارد.

تور چهارروزه «دونالد ترامپ» به عربستان، قطر و امارات در ماه مه گذشته نیز با اعلام ساخت پردیس عظیم هوش مصنوعی مشترک امارات و آمریکا همزمان شد؛ پروژه‌ای که هدف آن آموزش مدل‌های بسیار قدرتمند هوش مصنوعی است. در چارچوب این توافق، دولت ترامپ محدودیت فروش تراشه‌های پیشرفته به منطقه را کاهش داد. «اوپن‌ای‌آی» نیز اعلام کرده که این پردیس در نهایت می‌تواند به نیمی از جمعیت جهان خدمات ارائه دهد.

نیاز به بازنگری در امنیت زیرساخت‌ها

مک‌گوایر معتقد است اتفاقات اخیر می‌تواند نقطه عطفی باشد و گفت: «اگر قرار است که مراکز داده بزرگ‌مقیاس در غرب آسیا احداث شود، باید بسیار جدی‌تر از گذشته، نسبت به حفاظت از آنها اندیشید. تاکنون حفاظت را به نگهبانان و امنیت سایبری محدود می‌دانستیم؛ اما اگر بخواهیم سرمایه‌گذاری در منطقه را دوچندان کنیم، شاید لازم باشد به دفاع موشکی روی مراکز داده فکر کنیم.»

«شان گورمن»، مدیرعامل Zephr.xyz (پیمانکار نیروی هوایی آمریکا)، نیز بر این باور است که جاه‌طلبی‌های کشور‌های خلیج فارس در حوزه هوش مصنوعی در کانون توجه برنامه‌ریزان نظامی تهران قرار داشته است.

وی توضیح داد: «ایرانی‌ها ظاهرا از تاکتیک‌های موفق در اوکراین الگوبرداری کرده‌اند. جنگ نامتقارن با هدف قرار دادن زیرساخت‌های حیاتی، از طریق اختلال در ایمنی عمومی و فعالیت اقتصادی، فشار زیادی بر طرف مقابل وارد می‌کند. امارات و بحرین با سرمایه‌گذاری سنگین در مراکز داده و زیرساخت‌های فیبر نوری، خود را به‌عنوان هاب‌های جهانی هوش مصنوعی معرفی کرده‌اند. مختل کردن این زیرساخت‌ها هم موقعیت استراتژیک آنها را تضعیف می‌کند و هم عملیات اقتصادی کلیدی را فلج می‌سازد. هرچند ممکن است تأثیر جانبی بر عملیات دفاعی نیز داشته باشد، اما این احتمالاً هدف ثانوی بوده است.»

گورمن یادآور شد که امارات سابقه طولانی در مدیریت بی‌ثباتی منطقه‌ای بدون درگیر شدن مستقیم دارد، اما تهدید‌ها تنها به حملات هوایی محدود نمی‌شود.

وی افزود: «امارات یکی از متنوع‌ترین نقاط فرود کابل‌های زیر دریا در غرب آسیا را دارد، اما این تنوع از نظر جغرافیایی یکنواخت نیست. بسیاری از ایستگاه‌ها در ساحل شرقی (فجیره) متمرکزند و این تمرکز در یک نقطه، خفگی نسبی ایجاد می‌کند. علاوه بر این، عملیات سایبری ایران علیه زیرساخت‌های دیجیتال همسو با آمریکا در خلیج فارس، تهدید کوتاه‌مدت و مشخص‌تری نسبت به مخاطرات جغرافیایی سنتی برای مراکز داده و خدمات ابری به شمار می‌رود.»

به گفته گورمن، اگر ایران تمایل بیشتری برای هدف‌گیری زیرساخت دیجیتال منطقه نشان دهد، امارات نمی‌تواند به شرکای خود ثابت کند که امنیت این زیرساخت‌ها قابل تامین است.

وی تأکید کرد: «سرمایه‌گذاران باید این پرسش را مطرح کنند که آیا این زیرساخت از پدافند دفاعی مناسب برخوردار است یا نه، نه این‌که آیا جاه‌طلبی هوش مصنوعی در بلندمدت دوام می‌آورد یا خیر.»

«ویلی لهدونویرتا»، استاد سیاست فناوری دانشگاه آلتو و پژوهشگر ارشد مؤسسه اینترنت آکسفورد، اذعان کرد که هزینه‌های ایجاد چنین پدافند‌هایی نیز بسیار بالاست. 

لهدونویرتا معتقد بود که تاکنون بسیاری تصور می‌کردند چنین سناریو‌هایی هرگز عملی نخواهد شد، هرچند سال‌ها به‌صورت علنی مطرح شده بود. او گفت: «اگر این تصور اشتباه بوده باشد، از این پس شاید شاهد باشیم که اپراتور‌های مراکز داده برجسته مانند آمازون وب سرویس، مشابه آنچه اپراتور‌های کشتیرانی در برابر دزدان دریایی انجام دادند، در سیستم‌های دفاع هوایی سرمایه‌گذاری کنند.»

لهدونویرتا در پایان هشدار داد: «ایرانی‌ها به‌خوبی می‌دانند که کابل‌های فیبر نوری متصل‌کننده این مراکز داده به آمریکا و جهان از تنگه هرمز عبور می‌کنند؛ هرچند این مسیر به‌دقت توسط آمریکا و نیرو‌های متحد تحت نظارت است.»

این حمله نشان داد که زیرساخت‌های دیجیتال و هوش مصنوعی دیگر صرفاً اهداف اقتصادی نیستند؛ بلکه به یکی از میدان‌های اصلی درگیری‌های نسل جدید تبدیل شده‌اند.