وقتی سیاست صنعتی از مدرسه آغاز می‌شود؛
آینده شغلی از هنرستان شروع می‌شود / ۵۰ درصد دانش‌آموزان پایه دهم در مسیر هنرستان
حمایت مجلس و دولت از توسعه هنرستان‌ها
تهران (پانا) - نماینده مجلس شورای اسلامی با اشاره به تأکید برنامه هفتم پیشرفت بر هدایت ۵۰ درصد ثبت‌نامی‌های پایه دهم به سمت هنرستان‌ها گفت: این سیاست می‌تواند از همان ابتدای دوره متوسطه، مسیر مهارت‌آموزی و آینده شغلی بخشی از نیروی جوان کشور را هدفمند کند و ارتباط میان آموزش و بازار کار را تقویت کند.
تولید داخل تنها در کارخانه و کارگاه شکل نمی‌گیرد؛ بخشی از آینده آن سال‌ها پیش از ورود یک نیروی انسانی به محیط کار، در مدرسه ساخته می‌شود. نیروی ماهر، تکنسین و کارآفرینی که قرار است در سال‌های آینده بخشی از ظرفیت تولید کشور را به حرکت درآورد، می‌تواند مسیر خود را از هنرستان آغاز کند.
از همین منظر، توجه همزمان مجلس شورای اسلامی و دولت به توسعه آموزش‌های فنی و مهارتی را می‌توان یکی از سیاست‌های حمایتی مهم در مسیر تقویت تولید داخل دانست؛ سیاستی که در برنامه هفتم پیشرفت نیز جایگاه مشخصی پیدا کرده و هنرستان را به نیازهای بازار کار، صنعت، شهرک‌های صنعتی و آینده اقتصاد کشور پیوند می‌دهد.
مجلس؛ توسعه هنرستان در متن برنامه هفتم
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های نگاه حمایتی مجلس به هنرستان‌ها، گنجاندن توسعه آموزش‌های فنی، حرفه‌ای و مهارتی در قانون برنامه هفتم پیشرفت است.
در بند «ث» ماده ۸۹ این قانون، بازطراحی رشته‌های آموزش‌های فنی، حرفه‌ای و کاردانش بر مبنای آمایش سرزمین و آینده‌پژوهی مورد تأکید قرار گرفته و توسعه زیرساخت‌های کمی و کیفی هنرستان‌ها نیز در قالب بسته‌های حمایتی دولت و با مشارکت صنایع، شهرک‌های صنعتی، اصناف، اتحادیه‌های حرفه‌ای و بنگاه‌های اقتصادی پیش‌بینی شده است.
این حکم از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد نگاه قانون‌گذار به هنرستان صرفاً افزایش تعداد مدارس یا دانش‌آموزان نیست؛ بلکه هنرستان در برنامه توسعه کشور به‌عنوان بخشی از زیرساخت تربیت نیروی انسانی مورد نیاز اقتصاد دیده شده است.
در واقع، مجلس تلاش کرده است مسیر توسعه هنرستان‌ها را به مسیر توسعه اقتصادی کشور متصل کند؛ به این معنا که رشته‌ای که در هنرستان ارائه می‌شود، تا حد امکان با نیازهای واقعی بازار کار و ظرفیت‌های اقتصادی منطقه ارتباط داشته باشد.
دولت؛ تبدیل حمایت قانونی به برنامه اجرایی
در کنار قانون‌گذاری مجلس، دولت نیز برای اجرایی شدن این سیاست‌ها مجموعه‌ای از برنامه‌ها و آیین‌نامه‌های حمایتی را تصویب کرده است.
هیئت وزیران در سال ۱۴۰۳ «آیین‌نامه تقویت و توسعه مهارت‌آموزی دانش‌آموزان» را تصویب کرد؛ آیین‌نامه‌ای که برای ساخت و بازسازی هنرستان‌ها، تجهیز کارگاه‌ها، تأمین نیروی انسانی متخصص و ارتقای هنرستان‌ها به هنرستان‌های تولیدی و کارآفرین برنامه‌ریزی کرده است.
بر اساس همین چارچوب، برای ساخت و بازسازی هزار هنرستان در طول برنامه هفتم و تأمین اعتبار تجهیزات و کارگاه‌های آنها پیش‌بینی صورت گرفته است. همچنین ارتقای حداقل ۲۵۰۰ هنرستان به هنرستان تولیدی و کارآفرین تا پایان برنامه هفتم در نظر گرفته شده است.
این مجموعه احکام نشان می‌دهد که حمایت از هنرستان‌ها صرفاً در حد توصیه یا تأکید بر اهمیت مهارت‌آموزی باقی نمانده و برای توسعه زیرساخت، نیروی انسانی و ظرفیت تولیدی هنرستان‌ها نیز برنامه اجرایی تعریف شده است.
پای صنعت هم به هنرستان باز شده است
یکی از مهم‌ترین نقاط قوت این سیاست، ورود مستقیم دستگاه‌های صنعتی و اقتصادی به فرآیند توسعه آموزش مهارتی است.
بر اساس آیین‌نامه دولت، وزارت صنعت، معدن و تجارت مکلف شده است با هماهنگی وزارت آموزش و پرورش و با مشارکت معادن، صنایع و مشاغل مستقر در شهرک‌های صنعتی، بر اساس نیازسنجی آینده‌نگرانه، برای ایجاد هنرستان‌های جامع جوار شهرک صنعتی و معدن اقدام کند.
این رویکرد می‌تواند یک اتفاق مهم در رابطه میان آموزش و تولید باشد؛ چراکه صنعت به جای آنکه تنها در زمان استخدام با نیروی انسانی مواجه شود، می‌تواند از مرحله آموزش و مهارت‌آموزی در تربیت نیروی مورد نیاز خود مشارکت داشته باشد.
در چنین مدلی، مدرسه و صنعت دو مجموعه جدا از یکدیگر نیستند؛ بلکه می‌توانند در یک زنجیره مشترک، از آموزش مهارت تا ورود به بازار کار، همکاری کنند.
از هنرستان جوار تا هنرستان فناور
دولت در آیین‌نامه اجرایی بند «ث» ماده ۸۹ برنامه هفتم نیز توسعه هنرستان‌های جوار کارخانه، شهرک صنعتی و پارک‌های علم و فناوری را مورد توجه قرار داده است.
این آیین‌نامه وزارت آموزش و پرورش را مکلف کرده است رشته‌های موجود را بر اساس آینده‌پژوهی، نیازهای حال و آینده بازار کار، آمایش سرزمین و داده‌های بازار کار بازطراحی کند. همچنین حمایت از راه‌اندازی هنرستان‌های جوار در پارک‌های علم و فناوری نیز در آن پیش‌بینی شده است.
در نتیجه، سیاست حمایتی دولت تنها متوجه صنایع سنتی نیست؛ بلکه تلاش شده آموزش مهارتی به حوزه‌های جدید فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان نیز متصل شود.
این مسئله می‌تواند به هنرستان‌ها کمک کند تا از تصویر سنتی «مدرسه آموزش چند حرفه فنی» فاصله بگیرند و به محیطی برای تربیت نیروی انسانی متناسب با اقتصاد آینده تبدیل شوند.
هنرستان؛ سرمایه‌گذاری برای تولید آینده
نگاه مثبت مجلس و دولت به هنرستان‌ها را می‌توان در مجموعه‌ای از اقدامات حمایتی مشاهده کرد؛ از افزایش ظرفیت و ساخت هنرستان گرفته تا تجهیز کارگاه‌ها، تأمین نیروی انسانی، توسعه هنرستان‌های جوار و ایجاد مشوق برای مشارکت بخش غیردولتی.
حتی در موضوع حفظ زیرساخت‌های موجود نیز رویکرد حمایتی دیده شده است. در جریان سیاست مولدسازی، مسئولان آموزش و پرورش بر مستثنی بودن هنرستان‌ها از تغییر کاربری تأکید کردند؛ چراکه توسعه این مدارس برای تحقق اهداف برنامه هفتم و پاسخ به نیاز اشتغال کشور ضروری دانسته شد.
این مجموعه سیاست‌ها یک پیام روشن دارد: هنرستان دیگر یک ظرفیت فرعی در نظام آموزشی نیست که تنها در صورت وجود امکانات مازاد توسعه پیدا کند؛ بلکه خود بخشی از سرمایه‌گذاری کشور برای آینده نیروی انسانی و تولید محسوب می‌شود.
حمایت از تولید، از حمایت از مهارت آغاز می‌شود
برای افزایش تولید داخل، کشور به کارخانه، سرمایه، فناوری و بازار نیاز دارد؛ اما همه این عوامل در نهایت توسط نیروی انسانی به کار گرفته می‌شوند.
اگر تکنسین ماهر، اپراتور آموزش‌دیده، نیروی فنی و متخصص مورد نیاز صنایع به اندازه کافی تربیت نشود، توسعه زیرساخت‌های تولید نیز نمی‌تواند تمام ظرفیت خود را نشان دهد.
به همین دلیل، توجه مجلس به توسعه هنرستان‌ها را می‌توان بخشی از سیاست حمایت از تولید دانست؛ سیاستی که به جای تمرکز صرف بر مرحله نهایی تولید، از سال‌های مدرسه برای تأمین یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید یعنی نیروی انسانی برنامه‌ریزی می‌کند.
این نگاه به‌ویژه برای صنعتی که در مسیر بومی‌سازی، توسعه زنجیره ارزش و کاهش وابستگی به خارج حرکت می‌کند، اهمیت بیشتری دارد.
هنرستان؛ حلقه‌ای میان آموزش و اقتصاد
آنچه امروز در سیاست‌های مجلس و دولت درباره هنرستان‌ها دیده می‌شود، حرکت به سمت ایجاد همین حلقه ارتباطی است؛ حلقه‌ای میان مدرسه، مهارت، صنعت و بازار کار.
از یک سو مجلس با قرار دادن توسعه هنرستان‌ها در قانون برنامه هفتم، مسیر کلی سیاست‌گذاری را مشخص کرده و از سوی دیگر دولت با تصویب آیین‌نامه‌های اجرایی، برای ساخت، تجهیز، تأمین نیروی انسانی و ایجاد هنرستان‌های جوار سازوکار تعریف کرده است.
در چنین شرایطی، توسعه هنرستان‌ها می‌تواند همزمان چند هدف را دنبال کند: کمک به انتخاب مسیر تحصیلی متناسب با استعداد دانش‌آموزان، توسعه فرهنگ مهارت‌آموزی، تأمین نیروی انسانی مورد نیاز صنایع، تسهیل ورود جوانان به بازار کار و در نهایت تقویت ظرفیت تولید کشور.
یک سیاست حمایتی با نگاه بلندمدت
نکته مهم این است که ثمره توسعه هنرستان‌ها در کوتاه‌مدت ظاهر نمی‌شود. دانش‌آموزی که امروز وارد یک رشته مهارتی می‌شود، ممکن است چند سال بعد وارد بازار کار شود و آثار این سرمایه‌گذاری در سال‌های آینده خود را نشان دهد.
به همین دلیل، استمرار حمایت از هنرستان‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. تجهیز کارگاه‌ها، به‌روزرسانی رشته‌ها، استفاده از استادکاران متخصص، ارتباط مستمر با صنایع و توسعه هنرستان‌های جوار باید به یک روند پایدار تبدیل شود.
از این منظر، برنامه‌های حمایتی مجلس و دولت را می‌توان نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده اقتصاد کشور دانست؛ سرمایه‌گذاری‌ای که به جای آنکه تنها به تولید امروز نگاه کند، برای نیروی انسانی مورد نیاز تولید فردا برنامه‌ریزی می‌کند.
تولید داخل از کلاس درس آغاز می‌شود
تولید داخل زمانی می‌تواند قدرتمند و پایدار باشد که زنجیره آن از ابتدا تا انتها شکل گرفته باشد. یکی از نخستین حلقه‌های این زنجیره، تربیت نیروی انسانی است و هنرستان‌ها در این نقطه نقش مهمی دارند.
حمایت مجلس از توسعه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای در برنامه هفتم و برنامه‌های اجرایی دولت برای ساخت و تجهیز هنرستان‌ها، توسعه هنرستان‌های جوار و پیوند دادن رشته‌ها با نیاز بازار کار، نشان می‌دهد که سیاست‌گذار به این حلقه توجه جدی دارد.
هنرستان را می‌توان جایی دانست که بخشی از سرمایه انسانی آینده کشور در آن شکل می‌گیرد؛ سرمایه‌ای که قرار است سال‌ها بعد در کارخانه‌ها، کارگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و واحدهای تولیدی کشور به کار گرفته شود.
بنابراین، هر اندازه سیاست حمایت از تولید داخل جدی‌تر دنبال شود، توجه به آموزش مهارتی نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه تولید قدرتمند، پیش از آنکه به نیروی کار در کارخانه نیاز داشته باشد، به نیروی ماهر در مدرسه نیاز دارد.
حجت‌الاسلام سیدجواد حسینی‌کیا در گفت‌وگو با پانا اظهار کرد: «توجه به هنرستان‌ها و تعیین هدف برای هدایت دانش‌آموزان به سمت آموزش‌های فنی و مهارتی، نقش کلیدی در آینده کشور دارد؛ چراکه این موضوع از همان ابتدا مسیر توانمندی افراد را برای آینده زندگی و فعالیت حرفه‌ای آنان مشخص می‌کند.»
وی افزود: «دانش‌آموزی که از دوره متوسطه وارد هنرستان می‌شود، از همان ابتدا می‌داند که قرار است در چه حوزه‌ای مهارت کسب کند و در آینده در چه زمینه‌ای بتواند وارد بازار کار شود. این جهت‌دهی می‌تواند به جوان کمک کند مسیر زندگی، یادگیری و مهارت‌آموزی خود را هدفمندتر دنبال کند.»
کاهش فاصله میان تحصیل و بازار کار
عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس ادامه داد: «یکی از مشکلاتی که ممکن است برای برخی جوانان اتفاق بیفتد، طی کردن سال‌های طولانی تحصیل در دانشگاه و دریافت مدارک کارشناسی، کارشناسی ارشد و حتی مقاطع بالاتر، بدون آنکه در پایان مسیر، شغل متناسب با رشته و توانمندی آنان وجود داشته باشد.»
حسینی‌کیا گفت: «ممکن است فردی سال‌ها برای تحصیل وقت بگذارد اما در پایان متوجه شود بازار کار متناسب با رشته تحصیلی او ظرفیت کافی ندارد؛ چنین شرایطی می‌تواند موجب سرخوردگی فرد شود و فاصله‌ای میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی جامعه ایجاد کند.»
وی در مقابل، هنرستان را یکی از مسیرهایی دانست که می‌تواند از ابتدای دوره آموزش، دانش‌آموز را با یک حوزه مهارتی مشخص آشنا کند و افزود: «دانش‌آموز با انتخاب یک رشته مهارتی، از همان ابتدا می‌داند که باید برای کسب چه توانمندی‌هایی تلاش کند و این مهارت‌ها در آینده چه کاربردی خواهند داشت.»
هدایت استعدادها از ابتدای مسیر
این نماینده مجلس تأکید کرد: «هدف‌گذاری برای توسعه هنرستان‌ها را باید نوعی جهت‌دهی به نیروی جوان، پرتوان و پرتلاش کشور دانست؛ چراکه این افراد می‌توانند از همان سال‌های نخست، مسیر علمی و مهارتی خود را مشخص کنند.»
وی افزود: این موضوع هم برای آینده خود فرد و هم برای آینده کشور اهمیت دارد. وقتی جوان از ابتدا مهارت مشخصی را دنبال می‌کند، علاوه بر اینکه امکان ورود سریع‌تر و هدفمندتر به عرصه اشتغال را پیدا می‌کند، کشور نیز می‌تواند از ظرفیت نیروی انسانی آموزش‌دیده در حوزه‌های مورد نیاز استفاده کند.
حسینی‌کیا ادامه داد: «توسعه آموزش‌های مهارتی می‌تواند به ایجاد تناسب بیشتر میان توانمندی نیروی انسانی و نیازهای اقتصادی کشور کمک کند و بخشی از نیاز بازار کار به نیروهای متخصص و ماهر را پاسخ دهد.»
هنرستان؛ مسیری برای انتخاب آگاهانه‌تر
عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس با تأکید بر اینکه انتخاب مسیر هنرستان به معنای کنار گذاشتن مسیر دانشگاهی نیست، اظهار کرد: «مسئله اصلی این است که دانش‌آموز بتواند از ابتدا مسیر متناسب با استعداد، علاقه و توانمندی خود را انتخاب کند و برای آینده‌ای که می‌خواهد بسازد، آموزش ببیند.»
وی خاطرنشان کرد: «اگر دانش‌آموز از همان ابتدا بداند در چه حوزه‌ای باید تلاش کند و این تلاش قرار است به چه مهارتی منجر شود، می‌تواند با هدف مشخص‌تری مسیر تحصیل و حرفه خود را ادامه دهد.»
حسینی‌کیا در پایان تأکید کرد: «توجه به هنرستان‌ها و تقویت آموزش‌های فنی و مهارتی، در صورت اجرای صحیح، می‌تواند هم به آینده شغلی جوانان کمک کند و هم کشور را از ظرفیت نیروی انسانی ماهر برای توسعه و پیشرفت بهره‌مند سازد.»
آرمیتا رزاقیان
ارسال دیدگاه