بحران کود و یک هشدار جدی برای امنیت غذایی جهان

تنگه هرمز به عنوان شاهراه حیاتی انرژی جهان، از دیرباز در کانون معادلات ژئوپلیتیک قرار داشته است. آنچه امروز رخ داده، حاصل یک انتخاب تهاجمی از سوی هیات حاکمه کاخ سفید است؛ آمریکا با اعلام محاصره دریایی بنادر ایران عملاً قوانین بین‌المللی و حق تردد آزاد کشتی‌ها را نادیده گرفت تا فشار حداکثری جدیدی را بر اقتصاد ایران اعمال کند. در چنین شرایطی، ایران با استناد به حقوق مسلم دفاع از حاکمیت و امنیت ملی خود، پاسخ متناسب را در قالب کنترل تردد در این گذرگاه استراتژیک اعمال کرد.

به اذعان بسیاری از تحلیلگران مستقل، هر کشور مستقلی در موقعیت مشابه، ناگزیر به اتخاذ چنین تدبیری است. اما آنچه این بحران را از بحران‌های مشابه در تاریخ متمایز می‌کند، رویکرد غیرمسئولانه کاخ سفید است. منتقدان بین‌المللی بر این باورند که دولت دونالد ترامپ فاقد یک استراتژی منسجم برای مدیریت پیامدهای اقتصادی این تقابل است. او در حالی پنتاگون را به تشدید فشار نظامی و اقتصادی علیه ایران فراخوانده که کمترین توجهی به اثرات دومینوی این اقدامات بر زندگی شهروندان عادی در سراسر جهان ندارد. از ورشکستگی کشاورزان هندی تا گرسنه ماندن کودکان آفریقایی، همگی قربانیان سیاست دونالد ترامپ به بدترین معنای آن هستند.

عبور قیمت نفت از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه تنها بخشی از داستان بحران ژئوپلیتیک خاورمیانه است؛ در پشت اعداد تکان‌دهنده بازار انرژی، زنگ خطری بسیار نگران‌کننده‌تر برای سفره‌های غذایی میلیاردها انسان در سراسر جهان به صدا درآمده است؛ بسته شدن تنگه هرمز در حالی به پایان دومین ماه خود نزدیک می شود که نه تنها جریان نفت و گاز را قطع کرده، بلکه زنجیره تأمین کودهای شیمیایی حیاتی برای کشاورزی جهانی را نیز از کار انداخته است و به همین دلیل است که کارشناسان هشدار می‌دهند که جهان با یک بحران قریب‌الوقوع غذا مواجه است که آثار آن از ماه‌های آینده در قیمت نان، برنج و ذرت در بازارهای جهانی نمایان خواهد شد.

بحران کود و کشت بهاره

در این میان و در حالی که توجه رسانه‌های جهان بر نوسانات قیمت نفت متمرکز شده، کارشناسان اقتصادی از یک بحران موازی اما کم‌توجه‌تر پرده برداشته‌اند؛ کمبود شدید کودهای شیمیایی. براساس گزارش‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(فائو) بین ۲۰ تا ۴۵ درصد از صادرات نهاده‌های کلیدی کشاورزی جهان به عبور از تنگه هرمز وابسته است که متاسفانه مقیاس این وابستگی نفس‌گیر است.

به گفته شرکت تحلیل داده کپلر، حدود یک‌سوم کل تجارت جهانی کود از این گذرگاه راهبردی عبور می‌کند و به دلیل تنش های موجود در خلیج فارس و غرب آسیا، کود اوره که پرمصرف‌ترین کود نیتروژنی جهان است، بیشترین آسیب را دیده است.

مؤسسه آگوس، آژانس تخصصی گزارش‌دهی قیمت کالاهای انرژی، اعلام کرده که قیمت صادراتی اوره از خاورمیانه حدود ۴۰ درصد جهش داشته و کمتر از ۵۰۰ دلار به بیش از ۷۰۰ دلار در هر تن رسیده است. این رقم در حال حاضر نزدیک به ۶۰ درصد بیشتر از قیمت مدت مشابه در سال قبل است.

تراژدی این بحران زمانی آشکارتر می‌شود که به تقویم کشاورزی نگاه کنیم؛ بسته شدن تنگه هرمز دقیقاً در آستانه فصل کشت بهاره در نیمکره شمالی (اواسط فوریه تا اوایل مه) رخ داده است. «جاش لینویل، تحلیلگر ارشد کشاورزی» براین باور است: ما با سناریویی روبرو هستیم که هیچ مدل اقتصادی پیش‌بینی آن را نمی‌کرد. نابودی زنجیره تأمین کود در خاورمیانه یعنی گرسنگی در بخش‌های دیگری از جهان. «مکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد FAO»، در یک نشست خبری سازمان ملل هشدار داده ؛ اگر نهاده‌های کشاورزی به موقع به دست کشاورزان نرسد، کل نیمه دوم سال جاری با کاهش شدید تولید مواجه خواهد شد.

کدام کشورها بیشتر در معرض خطرند؟

هند، برزیل و چین که از بزرگترین واردکنندگان کود از خلیج فارس هستند، در صدر فهرست کشورهای آسیب‌پذیر قرار دارند. این سه کشور نه تنها مصرف‌کنندگان بزرگ کود هستند، بلکه تأمین‌ کنندگان اصلی غذای جهان نیز به شمار می‌روند. هند، بیش از ۴۰ درصد اوره و کودهای فسفاته خود را از منطقه غرب آسیا تأمین می‌کند و ۲۵ درصد برنج صادراتی جهان را تولید می‌کند. برزیل، تقریباً به طور کامل به واردات کود وابسته است و نزدیک به ۶۰ درصد صادرات سویای جهان را در اختیار دارد.

طبق محاسبات بانک جهانی، شاخص کلی قیمت کشاورزی در ماه مارس ۱.۵ درصد و قیمت مواد غذایی ۲.۷ درصد افزایش یافته است، در حالی که بازار کود شوک ۲۶.۲ درصدی را تجربه کرده که عمدتاً ناشی از افزایش ۵۳.۷ درصدی قیمت اوره بوده است .

هشدار سران نهادهای مالی جهانی

شدت این بحران به حدی است که سران سه نهاد مالی بین‌المللی را به صدور یک بیانیه نادر مشترک واداشته است. در هشتم آوریل ۲۰۲۶، مدیران عامل صندوق بین‌المللی پول (IMF)، بانک جهانی و برنامه جهانی غذا (WFP) از واشنگتن هشدار دادند؛ جنگ خاورمیانه یکی از بزرگ‌ترین اختلالات بازار انرژی در تاریخ مدرن را ایجاد کرده است. افزایش شدید قیمت نفت، گاز و کود، همراه با تنگناهای حمل‌ونقل، به ناچار منجر به افزایش قیمت مواد غذایی و ناامنی غذایی خواهد شد.

کریستالینا جورجیوا، مدیرعامل صندوق بین المللی پرول، در مصاحبه‌ای که با رویترز داشت، مطرح کرده که همه راه‌ها اکنون به قیمت‌های بالاتر منتهی می‌شوند. همچنین جیمی دایمون، مدیرعامل بانک جی‌پی‌مورگان چیس، هشدار داد که این درگیری می‌تواند تورمی «چسبنده‌تر» ایجاد کند.

نکته حائز اهمیت اینجاست؛ بحران کود یک هشدار جدی برای نظام غذایی جهانی به شمار می آید. با ورود به ماه مه (اردبیهشت و خرداد)، کشاورزان در سراسر جهان تصمیمات نهایی خود را برای کشت خواهند گرفت.اگر مسیر حمل‌ونقل باز نشود، جهان نه با یک شوک قیمتی کوتاه‌مدت، که با کاهش واقعی تولید و به دنبال آن قحطی و ناآرامی‌های اجتماعی در کشورهای آسیب‌پذیر روبرو خواهند شد.