جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل؛ از شوک نفتی به اقتصاد غرب تا تثبیت قدرت راهبردی ایران در خلیج فارس

در پی تشدید تنش‌ها در منطقه و تحولات مرتبط با خلیج فارس، بازارهای جهانی نفت دستخوش نوسانات چشمگیری شده است. در ادامه مروری بر مهم‌ترین رویدادها و واکنش‌های بین‌المللی در این زمینه ارائه می‌شود.

بازگشت نفت به کانال ۱۰۰ دلار

همزمان با مطرح شدن لزوم استفاده از اهرم راهبردی تنگه هرمز، قیمت نفت خام بار دیگر به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه بازگشت.  خبرگزاری رویترز و ان‌بی‌سی نیوز گزارش دادند که به دنبال اظهارات مقام‌های جمهوری اسلامی ایران درباره بستن تنگه هرمز، قیمت نفت خام برنت از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده است.

این افزایش قیمت نشان‌دهنده تأثیرگذاری راهبردی ایران بر بازارهای جهانی انرژی و اهمیت حیاتی تنگه هرمز به عنوان شاهراه اصلی انتقال نفت جهان است.

پیچیدگی استراتژی جنگی آمریکا

پایگاه خبری اکسیوس در گزارشی تحلیلی نوشت که تهدید ایران برای ایجاد اختلال در تنگه هرمز، استراتژی جنگی ترامپ را پیچیده کرده است. بر اساس این گزارش، در حالی که ترامپ در مورد کمپین نظامی علیه ایران اطمینان دارد، کاخ سفید به شدت نگران تأثیر اقتصادی آن بر بازارهای جهانی و افزایش قیمت نفت است. این پیچیدگی استراتژیک نشان می‌دهد که ایران با در اختیار داشتن اهرم تنگه هرمز، توانسته معادلات نظامی و اقتصادی آمریکا را تحت تأثیر قرار دهد.

دونالد ترامپ در اظهاراتی مدعی شد: «کشور ما بزرگترین تولیدکننده نفت است و وقتی قیمت‌ها بالا می‌رود، سود زیادی کسب می‌کنیم، اما مهم‌ترین مسئله جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح‌های هسته‌ای است.» این در حالی است که جمهوری اسلامی ایران همواره بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای خود تأکید کرده است.

تحولات میدانی و واکنش کشورها

در سوریه، ویدیوهایی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی از منطقه الحسکه به سمت عراق را نشان می‌داد. منابع محلی تأکید کردند که این نیروها نفت سوریه را نیز با خود برده‌اند.

همزمان با این تحولات، شوک نفتی ناشی از تنش‌ها به اروپا نیز رسید. خبرگزاری CNBC گزارش داد که لارس آگارد، وزیر انرژی و تاسیسات دانمارک، با توجه به ادامه‌دار شدن افزایش سرسام‌آور قیمت نفت، از شهروندان خود خواست در مصرف انرژی صرفه‌جویی کرده و استفاده از خودرو را کنار بگذارند. وی با تأکید گفت: « لطفا، اگر رانندگی با ماشین ضرورت ندارد، این کار را نکنید.»

مواضع اروپا و نشست‌های اضطراری

امانوئل مکرون، رئیس جمهور فرانسه، پس از جلسه سران گروه ۷ اعلام کرد که بحران کنونی انرژی ناشی از جنگ ایران نباید به تغییر تحریم‌ها علیه روسیه منجر شود. وی همچنین گفت که «هیچ تاییدی» مبنی بر کارگذاری مین دریایی ایران در تنگه هرمز ندارد.

پولیتیکو در گزارشی مفصل، وضعیت کنونی را به بحران انرژی سال ۲۰۲۲ ناشی از جنگ اوکراین تشبیه کرد. بر اساس این گزارش، وزرای دارایی گروه ۷ در جلسه‌ای اضطراری اعلام کردند که آماده‌اند «اقدامات لازم» از جمله برداشت از ذخایر اضطراری نفت را اتخاذ کنند.

اورسولا فون درلاین، رئیس کمیسیون اروپا، هشدار داد: «ما اکنون شاهد یک درگیری منطقه‌ای با عواقب غیرمنتظره هستیم و این عواقب همین حالا هم به واقعیت بدل شده‌اند.»

تأثیر بر اقتصاد جهانی و بازارهای مختلف

رویترز در گزارشی اعلام کرد که قیمت نفت خام امروز حدود ۲۵ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح از اواسط سال ۲۰۲۲ رسید. نفت خام برنت دریای شمال در مسیر ثبت بیشترین رشد یک‌روزه قرار گرفت. در همین حال، ارزش سهام داو جونز ۸۵۱.۶ واحد یا ۲ درصد کاهش یافت.

شاخص‌های اس ان پی ۵۰۰ و نزدک نیز به ترتیب ۱.۷۳ درصد و ۱.۶۵ درصد کاهش داشتند که نشان‌دهنده ادامه نگرانی‌ها از شوک‌های وارده به بازار انرژی و افزایش تورم در آمریکا است.

به گزارش انجمن آمریکایی بنزین، در پی شوک ناشی از حملات علیه ایران، میانگین قیمت بنزین در آمریکا به ۳.۴۵ دلار در هر گالن رسید که نسبت به هفته قبل ۱۶ درصد افزایش داشته است.

افزایش قیمت نفت بر بازارهای دیگر نیز تأثیر گذاشت. قیمت روغن پالم مالزی ۹ درصد افزایش یافت و روغن سویا در شیکاگو به بالاترین سطح خود از اواخر سال ۲۰۲۲ رسید. قیمت گندم نیز به بالاترین حد خود از ژوئن ۲۰۲۴ رسید. در مقابل، قیمت طلا با تقویت دلار بیش از ۲ درصد کاهش یافت.

اقدامات بین‌المللی برای مهار قیمت‌ها

وزارت امنیت انرژی انگلیس در بیانیه‌ای اعلام کرد که لندن همراه با سایر کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی تصمیم گرفته‌اند بخشی از ذخایر راهبردی نفت خود را برای مهار نوسان قیمت‌ها وارد بازار کنند. بر اساس این تصمیم، در مجموع ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر کشورهای عضو در اختیار بازار قرار می‌گیرد که سهم انگلیس ۱۳.۵ میلیون بشکه است.

وال‌استریت ژورنال نیز از پیشنهاد آژانس بین‌المللی انرژی برای بزرگترین آزادسازی ذخایر نفتی در تاریخ خبر داد. مقامات آگاه اعلام کردند این آزادسازی از ۱۸۲ میلیون بشکه نفتی که ۳۲ کشور عضو آژانس در سال ۲۰۲۲ آزاد کردند، فراتر خواهد رفت.

تحولات میدانی جنگ و پاسخ ایران

تجاوز نظامی مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران از بامداد روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد. این اقدام در حالی صورت گرفت که مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا با میانجی‌گری برخی کشورهای منطقه در جریان بود. در پی این تجاوز، آیت‌الله خامنه‌ای رهبر کبیر انقلاب اسلامی به شهادت رسیدند.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای اعلام کرد: «تنگه هرمز بدون تردید و لحظه‌ای غفلت تحت مدیریت هوشمند نیروهای شجاع دریایی سپاه پاسداران قرار دارد. متجاوزان آمریکایی و شرکایش حق عبور ندارند.»

جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به این تجاوز، عملیات‌های موشکی، پهپادی و هوایی دقیقی را علیه مواضع نظامی و امنیتی رژیم صهیونیستی در شهرهای مختلف فلسطین اشغالی و همچنین پایگاه‌ها و مراکز استقرار نیروهای آمریکایی در منطقه انجام داد. مقامات رسمی ایران تأکید کرده‌اند این عملیات‌ها در چارچوب حق ذاتی دفاع مشروع طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل متحد انجام شده است.

مجلس خبرگان رهبری ایران نیز بامداد امروز در بیانیه‌ای، آیت‌الله «سید مجتبی حسینی خامنه‌ای» را به عنوان رهبر جدید انقلاب اسلامی ایران تعیین و معرفی کرد.

کاهش تولید کشورهای منطقه و تداوم صادرات ایران

با تشدید بحران، شرکت ملی نفت ابوظبی اعلام کرد که در بحبوحه جنگ، تولید در بخش فراساحل را مدیریت می‌کند و شرکت کویت‌پترولیوم کاهش تولید نفت را آغاز و وضع اضطراری اعلام کرده است.

منابع مطلع همچنین اعلام کردند که کویت پس از تکمیل ظرفیت مخازن ذخیره‌سازی نفت خام، کاهش تولید در بعضی از میدان‌های نفتی را آغاز کرده است.

در مقابل، وال‌استریت ژورنال به نقل از داده‌های شرکت ردیابی نفتکش «کپلر» گزارش داد که ایران نفت بیشتری نسبت به قبل از جنگ از طریق تنگه هرمز صادر می‌کند. بر اساس این گزارش، در طول ۶ روز گذشته، نفتکش‌ها به طور متوسط روزانه ۲.۱ میلیون بشکه نفت ایران بارگیری کرده‌اند که بالاتر از صادرات روزانه ۲ میلیون بشکه‌ای ایران در اوایل ماه فوریه و پیش از آغاز جنگ است.

این گزارش تأکید کرده که این آمار نشانگر آن است که تهران کنترل این آبراهه استراتژیک را در دست دارد.

واکنش‌های داخلی ایران

علیرضا کلاهی صمدی، رئیس کمیسیون صنعت اتاق بازرگانی ایران، در گفت‌وگویی اظهار داشت: «بروز جنگ ائتلاف آمریکایی-صهیونیستی علیه ایران، باعث بی‌ثباتی در اقتصاد جهانی شده و به شدت بازارهای نفت و انرژی را ملتهب کرده است.»

وی افزود که کاهش تولید نفت منجر به آسیب به چاه‌ها و خطوط انتقال نفت می‌شود و نوسانات قیمتی شدیدی ایجاد خواهد کرد.

آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، نیز با اشاره به عبور بیش از ۳۵ درصد انرژی فسیلی دنیا از خلیج فارس، هشدار داد که با ایجاد محدودیت‌ها، ذخایر استراتژیک چین و آمریکا دچار کاستی خواهد شد.

وی تأکید کرد: «چنانچه آمریکا نتواند تورم را کنترل کند، با فشار محافل و بنگاه‌های اقتصادی و سایر دولتمردان جهان روبه‌رو خواهد شد که باید پاسخگوی پیامد و تبعات آن باشد.»

نوسانات قیمت و اظهارات ترامپ

در تحولی دیگر، قیمت نفت برای اولین بار پس از اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه جنگ در ایران «عملاً» تمام شده است، کاهش یافت.

لو فیگارو گزارش داد که پس از این ادعا، سرمایه‌گذاران نفس راحتی کشیدند و قیمت نفت خام برنت با ۵.۲۰ درصد کاهش به ۸۷.۸۷ دلار در هر بشکه رسید. با این حال، کارشناسان نسبت به این اظهارات با تردید نگاه می‌کنند.

ترامپ در پیامی در شبکه اجتماعی خود مدعی شد: «قیمت‌های نفت در کوتاه‌مدت، که به سرعت پس از پایان تهدید هسته‌ای ایران کاهش خواهد یافت، بهایی بسیار اندک برای آمریکا، جهان، امنیت و صلح است.»

این در حالی است که رهبران اروپایی همچنان نگران پیامدهای اقتصادی جنگ هستند و اد دیوی، از وزرای انرژی سابق انگلیس، در واکنش به این تحولات به بی‌بی‌سی گفت: «این جنگ بی‌پروا و غیرقانونی باعث خواهد شد که مردم قیمت‌های بالاتری در پمپ بنزین بپردازند و قبوض انرژی‌شان افزایش یابد. مردم وقتی می‌خواهند پول را پرداخت کنند، خواهند گفت چه کسی این وضع را به وجود آورد؟ جواب این سوال می‌شود دونالد ترامپ.»

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده

با وجود ادعاهای دونالد ترامپ درباره پایان یافتن جنگ و تأثیر آن بر کاهش موقت قیمت نفت، شواهد میدانی و داده‌های بازار نشان می‌دهد که این کاهش پایدار نبوده و قیمت نفت خام بار دیگر به کانال ۱۰۰ دلار در هر بشکه بازگشته است. نوسانات قیمتی این روزها بیش از آنکه ناشی از تحولات واقعی میدانی باشد، تحت تأثیر اظهارات سیاسی و تلاش برای مدیریت انتظارات بازار صورت گرفته است.

آنگونه که تحلیلگران مستقل تأکید می‌کنند، بازگشت دوباره قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار، نشانه روشنی از تداوم بحران و اختلال در عرضه انرژی از منطقه خلیج فارس است. تنگه هرمز همچنان به عنوان مهم‌ترین شاهراه انرژی جهان، تحت تأثیر تنش‌ها قرار دارد و صدها نفتکش همچنان در انتظار عبور از این آبراه استراتژیک هستند.

پیامدهای جنگ برای اقتصاد جهان

جنگ جاری آسیب‌های جدی و گسترده‌ای به اقتصاد جهانی وارد کرده است. افزایش سرسام‌آور قیمت نفت و حامل‌های انرژی، تورم را در کشورهای صنعتی به ویژه آمریکا و اروپا تشدید کرده و قدرت خرید شهروندان را کاهش داده است. سقوط شاخص‌های بورس در وال‌استریت، کاهش ارزش سهام شرکت‌های بزرگ و افزایش نگرانی‌ها از رکود تورمی، تنها بخشی از پیامدهای این بحران برای اقتصاد غرب است.

درخواست اضطراری وزیر انرژی دانمارک از شهروندان برای کاهش مصرف و کنار گذاشتن خودروها، جلسات فشرده وزرای دارایی گروه ۷، و بزرگترین آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت در تاریخ آژانس بین‌المللی انرژی، همگی حکایت از عمق بحران و ناتوانی غرب در مدیریت پیامدهای این جنگ دارد. اروپا که هنوز خاطره تلخ بحران انرژی سال ۲۰۲۲ را از یاد نبرده، اکنون با شوکی جدید و شاید عمیق‌تر مواجه شده است.

ایران؛ کنترل کننده معادلات، نه قربانی بحران

در سوی دیگر معادله، جمهوری اسلامی ایران نه تنها آسیب چندانی از این بحران متحمل نشده، بلکه توانسته است موقعیت راهبردی خود را در منطقه تقویت کند. داده‌های شرکت معتبر ردیابی نفتکش «کپلر» که وال‌استریت ژورنال نیز به آن استناد کرده، نشان می‌دهد صادرات نفت ایران در بحبوحه جنگ نه تنها کاهش نیافته، بلکه افزایش نیز داشته است.

بر اساس این گزارش، ایران در طول روزهای اخیر به طور متوسط روزانه ۲.۱ میلیون بشکه نفت از طریق تنگه هرمز صادر کرده که این رقم از صادرات ۲ میلیون بشکه‌ای این کشور در روزهای پیش از جنگ فراتر رفته است. این آمار روشن‌ترین دلیل بر این مدعاست که کنترل تنگه هرمز در دست ایران قرار دارد و برخلاف دیگر تولیدکنندگان منطقه که مجبور به کاهش تولید و توقف صادرات شده‌اند، تهران با اقتدار کامل به داد و ستد نفتی خود ادامه می‌دهد.

تغییر موازنه قدرت در خلیج فارس

در حالی که عربستان سعودی، امارات، کویت و عراق به دلیل اختلال در تنگه هرمز و پر شدن مخازن خود، ناچار به کاهش تولید و حتی توقف صادرات شده‌اند، ایران نه تنها تولید خود را حفظ کرده، بلکه مسیر صادرات نفت سایر کشورها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. این تغییر موازنه، معادلات قدرت در منطقه را به نفع جمهوری اسلامی ایران تغییر داده است.

پیش‌بینی تحلیلگران جی‌پی مورگان حاکی از آن است که اگر تنگه هرمز بسته بماند، عراق تنها ۳ روز و کویت ۱۴ روز فرصت خواهند داشت تا صادرات خود را متوقف کنند، در حالی که ایران بدون مشکل به صادرات ادامه می‌دهد. این واقعیت میدانی، وزن ژئوپلیتیک ایران در منطقه را بیش از پیش آشکار ساخته است.

دفاع مشروع و پاسخ قاطع

جمهوری اسلامی ایران در برابر تجاوز نظامی مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی، پاسخی قاطع، هدفمند و متناسب ارائه داد که ضمن تأمین بازدارندگی، پیام روشنی به متجاوزان مخابره کرد. این پاسخ مشروع در چارچوب حق ذاتی دفاع مشروع طبق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل انجام شد و نشان داد که ایران هرگونه تعرض به تمامیت ارضی خود را بی‌پاسخ نخواهد گذاشت.

شهادت آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی در این تجاوز، اگرچه ضایعه‌ای بزرگ و اندوهی عمیق برای ملت ایران بود، اما انسجام ملی و اراده مردم برای دفاع از کشور را مستحکم‌تر کرد. تعیین سریع آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید توسط مجلس خبرگان، نشان‌دهنده ثبات نظام جمهوری اسلامی و تداوم راه انقلاب در هر شرایطی است.

نگاه به آینده

چشمانداز پیش رو حاکی از آن است که تا زمانی که خواسته‌های به‌حق جمهوری اسلامی ایران تأمین نشود و امنیت این آبراه استراتژیک تضمین نگردد، بازارهای جهانی نفت در وضعیت شکننده‌ای باقی خواهند ماند. ایران ثابت کرده است که نه آغازگر جنگ، اما در دفاع از منافع ملی خود مصمم و استوار است.

کارشناسان اقتصادی هشدار می‌دهند که ادامه این وضعیت می‌تواند به انفجار تورمی ۵ تا ۶ درصدی در جهان منجر شود و فشار بی‌سابقه‌ای بر اقتصاد کشورهای صنعتی وارد کند. در این میان، کشورهای چین و روسیه به عنوان شرکای راهبردی ایران، نقش مهمی در تعدیل فشارها و پیشبرد راهکارهای دیپلماتیک برای خروج از بحران ایفا می‌کنند.

در پایان، آنچه مسلم است اینکه جمهوری اسلامی ایران با درایت و هوشمندی، توانسته است از پیچیده‌ترین بحران‌های منطقه‌ای سربلند بیرون آید و نه تنها آسیب نبیند، بلکه مواضع خود را در معادلات جهانی انرژی و ژئوپلیتیک منطقه مستحکم‌تر از گذشته تثبیت کند.