ما"خبرنگاریم"؛ نه بازجو
واحد آموزش پانا: مناظره، مشاجره، مباحثه، مکالمه،[محاکمه] و “مصاحبه”؛اصطلاحاتی شبیه یکدیگرند [هم از نظر آوایی و فرمی و هم از نظر کارکردی و محتوایی] اما مصاحبه، با همه این کلمات مشابه متفاوت است، مصاحبه هنر پیچیده و ظریفی است که در روششناسی تمامی رشتههای علومانسانی،جایگاه ویژه دارد؛ از جمله در ارتباطات و روزنامهنگاری.مصاحبه ابزار اصلی خبرنگار و گزارشگر است در این مقالۀ آموزشی به تفاوتهای "بازجویی" با "مصاحبه مطبوعاتی" میپردازیم.
باز هم اهمیت مصاحبه
برای بسیاری از شاغلین در رشته علوم انسانی و بهویژه خبرنگاران و گزارشگران، مصاحبه ابزار عمده کار آنهاست.
مصاحبه، دریچه ورود به دنیای ناشناختههاست که بدون بهرهگیری از فنون آن، نمیتوان مطالب و نکات جذابی را جمعآوری و به خواننده عرضه کرد.
باید گفت؛ ضمن آنکه وجوه مشترکی در استفاده از مصاحبه بین بهکارگیرندگان آن وجود دارد؛ مرزبندی روشنی هم در بهرهگیری از تکنیکهای مصاحبه دیده میشود.
"بینگام" و "مور" هدفهای عمومی مصاحبه را در سه مقوله زیر خلاصه کردهاند:
۱- جمعآوری اطلاعات
۲- آگاهی دادن و مطلع ساختن
۳- تحریک و برانگیختن
- اما آیا همه صاحبان فنون، به یک میزان و با روشی یکسان اهداف عمومی مصاحبه را دنبال میکنند؟
مطمئناً "جواب منفی" است. در هر مصاحبهای، متناسب با نوع و کارکرد و ممکن است یکی از اهداف پررنگتر باشد و مصاحبهگر وقت بیشتری را برای رسیدن به آن هدف بگذارد و طبیعتاً تکنیکها و روشهای بهکار رفته برای نیل به آن هدف نیز تغییر میکند.
بازجوها چه میکنند؟
[لطفاً در جریان مصاحبه مطبوعاتی، یادتان نرود شما خبرنگار یا گزارشگرید، نه بازجو.
نگذارید روند مصاحبه شما به محاکمه تبدیل شود و شما نقش بازجوها بگیرید]
از افسر نگهبان یک کلانتری گرفته تا کارآگاهان و بازجویان، همگی برای کسب اطلاعات و خبر در زمینۀ جرمی که به وقوع پیوسته، از فن مصاحبۀ منحصربهفرد خود مدد میگیرند.
در این نوع مصاحبهها:
- مصاحبهگران از موضع بالا و برتر با لحنی خشن و جدی با مصاحبهشونده (متهم یا متهمان) مصاحبه میکنند زیرا ساختار روابط اجتماعی در نظامی که جرم و متهم در یک سوی رابطه و کارآگاهان و بازپرسان در سوی دیگر آن قرار دارند، چنین حکم میکند که مصاحبه به این سمت برود در واقع مصاحبۀ این قشر "بازجویی" نام دارد.
[این یکی از تفاوتهای اساسی بین مصاحبه گزارشگران و بازجوهاست، شما بهعنوان گزارشگر نه از موضع بالا؛ بلکه کاملا برابر و توام با احترام و با حفظ ارزشهای انسانی و اخلاق حرفهای باید سخن بگویید حتی وقتی با یک متهم به قتل هم مصاحبه میکنید، لحن شما نباید آمیخته با عصبانیت، تحقیر و تمسخر باشد. *البته زبان شما باید بهگونهای باشد که برای او قابل درک باشد. ارتباط؛ مصاحبهکننده و مصاحبهشونده در مصاحبه مطبوعاتی متقابل، دوسویه و افقی است ( ۱ ) و نه ( $ )
- این نوع مصاحبه(بازجویی) برای پیونددادن رابطههای مرموز و نهانی بهکار میرود تا سر نخهای اصلی به چنگ آید.
[گرچه مصاحبهکننده در مصاحبههای مطبوعاتی همگاه به دنبال رابطههای پنهانی بین حوادث برای بدست آوردن و فاشکردن اسرار و یافتنِ باصطلاح "نیمکاسههایی است که در زیرکاسهها پنهان شدهاست". اما شیوه این رمزگشایی در بین مصاحبهکنندههای مطبوعاتی و بازجوها متفاوت است. گزارشگران صادقانه و واضح، شفاف و بیپرده سوال خود را از مصاحبهشونده میپرسند و هیچگاه اصراری برای اثبات حرف خود در قالب سوال و نتیجه گیری پس از آن ندارند و قضاوت را به عهده مخاطب میگذارند]
- از ویژگیهای این نوع مصاحبه، تکرار سوالات به صورت متمادی و مسلسلوار است و بدینترتیب مصاحبهشونده(متهم) شدیداً برای ارائه اطلاعات تحت فشار قرار میگیرد.
[در حالیکه در مصاحبه مطبوعاتی، گزارشگر یا خبرنگار بههیچعنوان نباید مصاحبهشونده را نه با سوالات خود و نه با کنترل یا لحنش تحت فشار قرار دهد در جریان این نوع مصاحبهها، مصاحبهشونده ستاره مصاحبه است و اوست که باید در یک فضای ایمن و خودخواسته به سوالات پاسخ گوید.
- در بازجویی، سوالات کوتاه و تند و در حد جوابگویی" آری" یا "خبر" است و مصاحبهکننده (بازجو) پشت سرهم و با ریتمی متناوب و تند و گاه با تحکم از مصاحبهشونده (متهم) سوال میکند.
[بنابراین هرگاه نوع سوالات شما و شیوۀ پرسیدنها به این سو_ که ذکر کردیم_ هدایت شد، باید بدانید کم کم به نقش یک بازجو نزدیک میشوید و ممکن است مصاحبه هر لحظه از سوی مصاحبهشونده قطع شود. این مصاحبه مطبوعاتی مخدوش است و ممکن است؛ مصاحبهشونده را برای مصاحبههای بعدی از دست بدهید علاوه بر اینکه در ذهن مخاطبان نیز تصویری حرفهای نخواهید داشت.]
- [کنترل، ادامه یا قطع مصاحبه در این نوع مصاحبهها (بازجویی) در دست مصاحبهکننده(بازجو) است مصاحبهشونده(متهم) نقشی ندارد اما در مصاحبه مطبوعاتی این مصاحبهشونده است که هر زمان مایل بود میتواند یا سوالی پاسخ ندهد و یا درخواست کند مصاحبه قطع شود ولو اینکه بسیاری از سوالات شما بهعنوان خبرنگار باقی ماندهباشد. پس کمتر مصاحبهشونده را عصبانی و دلخور کنید در عینحال که به او باج نمیدهید. چون در جریان مصاحبۀ رسانهای این مصاحبهکننده است که چون کارگردان صحنه مصاحبه را هوشمندانه مدیریت میکند .]
اهداف متفاوت :
- [نکته مهم آنکه: هدف از بازجویی "رسیدن به مدرک جرم" بر اساس پیش زمینههایی است که بازجو در ذهن دارد و بر اساس آن پیشفرضها به سراغ مصاحبهشونده (متهم) میرود تا مدارک جرم را بدست آورد.
حال آنکه هدف در مصاحبه رسانهای_ بدون هیچ پیشداوری و قضاوتی_ روشنگری و اقناع افکارعمومی است. ]
--------------------------------------------------------------------------------------
*برگرفته از کتاب روزنامهنگاری حرفهای(مجموعهمقالات)/ مصاحبهمطبوعاتی،حسامالدین شریعتپناهی /مرکزمطالعات و تحقیقات رسانهها -
**بخشهای مقایسهای( مطالب داخل [ ] ) از واحد آموزش پانا
ارسال دیدگاه