گفتگو با کارگردانان نمایش «بزرگراه»
نمایش و تئاتر بازتاب زندگی است
این روزها در سالن سرو (انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس) نمایش «بزرگراه» به کارگردانی «ابوالفضل حاج علیخانی» و «شقایق فتحی» به روی صحنه رفته است. در این نمایش سیر حرکت یک خانواده مبارز و انقلابی در طول چندین نسل روایت می شود. با کارگردانان این نمایش گفتگویی انجام داده ایم که بخش دوم آن را در زیر می خوانید.
در ورژن های پیشین از نمایش، شخصیت هایی حضور داشتند که در ورژن کنونی نمایش خبری از آنها نیست. آیا به دلیل عدم کارکرد، این شخصیت ها از نمایشنامه کنار گذاشته شده اند؟
حاج علیخانی : خیلی از دوستان من بعدها که این نمایش را دیدند به من می گفتند چرا نمایش را خراب کرده ای. حتی نمایشنامه اولیه را یکی از آن دوستان خواست که آن را نمایشنامه خوانی کند. گفت که آن نمایشنامه خیلی رنگ آمیزی بهتری داشته است. خیلی مردمی تر بود. خیلی درد مردم را بهتر می گفت. گفتم خوب این نظر هر کسی می تواند باشد. اینجا باز بحث همان تئاتر حکومتی است. دوستان در انجمن نظرشان این بود که این بخش ها از نمایش اضافه است.
الان شاید بحث این باشد که مردم حوصله ندارند که ۶۰- ۷۰ دقیقه وقت بگذارند و یک نمایش را ببینند. اما همیشه اینطور نیست. من در نمایش قبلی ام بنام «جین جین» که زمان آن ۱۰۰ دقیقه بود و در سالن باران که در آن زمان امکانات حرارتی و برودتی هم نداشت، تماشاگر می آمد و لذت هم می برد. ۹۰ دقیقه می خندید و در ۱۰ دقیقه پایانی متاثر می شد و حتی بعضی از این تماشاگران اشک هم می ریختند. چرا آن نمایش اینطور شد؟ چون بازیگران سر جای خودشان قرار داشتند. من معتقدم نمایشنامه «هملت» شکسپیر هم اگر برجسته ترین نمایشنامه دنیا باشد من اگر بخواهم آن را کارگردانی کنم چه بسا برخی قسمت های آن را حذف کنم. شاید نصف شخصیت های آن را دور بریزم.
بازیگر را بیخود نمی گویند که سلطان صحنه است. این به چه معناست؟ چون ضربه آخر را بازیگر می زند. من برای بازیگرانی که در بزرگراه بازی کردند احترام خاصی قائلم و تشکر می کنم از آنها چون به زعم خودشان تلاش بسیار کردند اما شاید این ضعف من بوده است چون نتوانسته ام آنچه را که مورد نطرم بوده است را به بازیگر انتقال دهم. من اگر ۱۵ بازیگر مانند خودم داشتم آنوقت اگر ۲ ساعت و نیم این نمایش به درازا می کشید، می دیدیم که بزرگراه چه چیزی از آب درمی آمد.
فتحی : این شخصیت ها اگر در روند داستان تاثیرگذار نبوده اند ولی یک اتفاقی که اینجا افتاده این است که هر کدام از این کاراکترها نماینده یک قشر از اجتماع هستند. یعنی اگر آقای علیخانی صحبت از مردمی تر بودن متن اولیه می کنند یکی از دلایلش این است که به قشرهای مختلف جامعه هم پرداخته شده بود. آن هم شده اما کم رنگ تر شده. چون قرار بر این بود که به همان مضامینی که با حمایت کننده نمایش، از اول بر سر آن توافق کرده بودیم پرداخته شود. ولی من فکر می کنم که در هر نمایشی گرچه یک روند قصه ای دارد اما یک کاراکتر فرعی هم تاثیرگذار می تواند باشد. چون ممکن است که نشانه ای باشد برای فهم اتفاقات بعدی نمایش. یک نمایشنامه نویس وقتی یک شخصیت را خلق می کند ، اگر آن شخصیت ۲ دیالوگ بیشتر هم نداشته باشد لابد یک دلیلی پشت آن وجود دارد و اینها هم هرکدام نماینده یک قشر از اجتماع هستند. هر کدام به نوعی حرف برای گفتن دارند.
آنچه که ما در وهله اول از نمایش می بینیم قصه سطح نمایش است. ما در نمایش خانواده ای می بینیم در طول زمان و اتفاقاتی که برای آنها می افتد. این خانواده نماینده ملت ماست. آن خانه نماد کشور ماست. بزرگراه مسیر مبارزه و عدالت طلبی ملت ماست که در راه دفاع از میهن قدم می گذارند. این قصه ای که در حال حاضر می بینیم قصه سطح نمایش است. حالا اینکه چرا این آدم ها حضور دارند ولی در روند اصلی داستان و کشمکش داستان تاثیر ندارند، دلیل آن این است که عرض کردم. این ملت ماست و آن ادم ها نماینده قشرهای مختلف جامعه ما هستند. حتی ما میزانسی داشتیم که در آن، این آدم ها آماده مبارزه بودند ولی برداشت این نباشد که شهرداری نماد اجنبی است. نه، به این معنا.
خوب باید به این هم توجه داشت که این قرائت از متن باید با درنطر گرفتن تمام جوانب انجام شود و آن هم بستگی به زمان و مکان اتفاقات قصه دارد. من یک بخش از این تعابیر را می توانم بپذیرم و بخش دیگر را نمی توانم بپذیرم. من هنوز روی این حرفم هستم که شخصیت ها در روند اصلی داستان نیستند! در ورژن اولیه تازه مسئله اصلی که قرار بود توجه تماشاگر را بخود جلب کند در دقیقه ۴۷ رخ می داد. من به شخصه مشکلی با رنگ آمیزی شخصیت های داستان ندارم اما به نظرم می بایست مسئله اصلی همان اول داستان مطرح شود و آنگاه شخصیت ها وارد بازی شوند و داستان را با کنش های خود پیش ببرند.
علیخانی : من هیچ وقت نمی گویم که حرف نمایش بزرگراه این بود ولاغیر. من در نوشته هایم سعی می کنم که دیکشنری مطرح کنم. یک مجموعه ای خاص. چون من یاد گرفته ام که نمایش و تئاتر بازتاب زندگی است. زندگی را نمی شود از یک روز از صبح تا شب در یک اکت و عمل تعریف کرد.
فتحی : در تعریفی که حاج علیخانی از زندگی ارائه دادند در این مسیر ما با راننده تاکسی ، موتوسوار و .. برخورد می کنیم. چه اشکالی دارد که در روند این قصه کوتاه یک شتکی به آن مشکلات موتورسواره وارد شود. چه اشکالی دارد که کوتاه به یکی از مشکلات راننده تاکسی پرداخته شود که در زندگی روزانه ما حضور دارند. اتفاقا من فکر می کنم که همین هاست که مخاطب را جذب می کند که بنشینند و نمایش را ببیند. این را هم بگویم که این هم یک نوع طراحی در فیلمنامه نویسی است که به این شکل است که ریزقصه هایی این وسط برای کاراکترهای فرعی مان روایت می شود.
من با این نظر شما موافق نیستم علت آن هم این است که هر کنشی در داستان باید در مسیر اصلی قصه باشد. حال این کنش از سوی شخصیت فرعی باشد یا اصلی، تفاوتی ندارد. ما در قصه نمی توانیم گریزی به دیگر شخصیت ها بزنیم فقط به این منطور که تصورمان این باشد که این شخصیت ها نماد قشرهای مختلف جامعه هستند. بله آنها نماد قشرهای مختلف جامعه هستند. اما چه تاثیری در روند قصه دارند؟
شقایق فتحی : وقتی قصه ای روایت می کنیم تعدادی ریزقصه های کوچولو کوچولو می بینیم. زمانی که ما به آن ریز قصه ها می پردازیم ممکن است که با زمان پیشین ما فرق داشته باشد. اما وقتی روند کلی کار ] نمایش [ تمام می شود این باعث می شود که تماشاگر درک بهتری از موقعیت سایر شخصیت ها پیدا کند و جواب برخی سوالات را بگیرد.
خوب من با این قضیه مشکلی ندارم. اما آیا در بزرگراه هم این اتفاق می افتاد؟ به نظر من در ورژن های اولیه چنین اتفاقی بر اساس این تعریف شما، ما نمی دیدیم.
شقایق فتحی : اینهایی که اشاره کردم به پرداخت اصلی داستان کمک می کند. شاید تصمیمی که حسام الدین در رابطه با خانه اش می گیرد بخاطر کسانی است که در آنجا دفن شده اند. اما تصمیمی که درباره مستاجرانش می گیرد. پیش زمینه ذهنی است که درباره زندگی هایشان دارد. این پیش زمینه ها را اگر نشان ندهیم به آن تصمیم نهایی حسام الدین نمی رسیم و دلیل این تصمیم گیری را بدرستی درک نمی کنیم.
ولی ما در نمایش نمی بینیم که حسام الدین ارتباط چندانی با مستاجرینش داشته باشد. در ورژن های اولیه هم ارتباط حسام الدین با مستاجرینش از طریق پیشکارش بود.
حاج علیخانی : اینها مربوط به بخش های نادیده نمایش است. مشخص است که حسام الدین تک تک این آدم ها را می شناسد و در زندگی آنها دخیل بوده است. حرف اصلی بزرگراه به عقیده من که نویسنده این نمایشنامه هستم این است که قانون زندگی را بر اساس آموزه های دینی و اخلاقی مان به ما می اموزاند. متن، خانه را مملکت مان نشان می دهد. من در این متن یک خانواده افغانی را گنجانده بودم، چون ایران کشور بزرگی است و بعد از انقلاب مردم خیلی جاها مخصوصا شیعیان وارد ایران می شوند و این مامن است برای سایر مردم دنیا. همانند سوره حجرات که می گوید ما شما را خلق کردیم شعبه به شعبه قبیله به قبیله تا یکدیگر را بشناسید. در این متن سیاه و سرخ و عرب و عجم نداریم و من به این دلیل افغانی ها را آوردم. این مسئله می خواستم نشان دهم که از زمان کمال الدین این سنت گذارده شده بود که خانه ها را به مردم کرایه بدهید اما از آنها اجاره نگیرید. بجای اجاره گرفتن، خانه را روی پا نگه دارید. امارت را زنده نگه دارید. مملکت تان را حفظ کنید. خاک تان را نفروشید و آقاحسام الدین که الان آخرین رهبر این خانواده است تمام هم و غمش حفظ مکتبش است و جلال الدین و کمال الدین پدربزرگش آینده مکتبش است و همسایه هایی که هرچند نادان اما سقف بالای سرشان را تامین کند. که ارسلان که الان معتاد است پس فردا بدتر نشود. بچه اش را نبرد بگذارد سرراه. اسماعیلی که الان گوسفند نگهداری می کند پس فردا نرود که موادفروش شود. و خیلی چیزهای های دیگر.
فتحی : حسام الدین مانند کسی است که فتوا می دهد. این بزرگراه که ساخته می شود در عوض این آدم های این خانه آواره نشوند و این آرامگاه و قداست این شهید حفظ بشود.
حاج علیخانی : علی اکبر ولایتی چند سال پیش جمله خوبی درباره کشورمان گفتند. ایشان گفتند که ایران کشوری است غنی از معادن مختلف که براحتی ۵۰۰ هزار نفر می توانند در آن در رفاه زندگی کنند، نه در شعب ابی طالب. اما دلیل چیست که بخش عمده ای از مردم کشورمان که یکی از انها بنده هستم در رفاه که چه عرض کنم بسختی زندگی می کنیم. من به عنوان یک هنرمند اندیشمند این مملکت ناچارم که صبح بروم و با موتورم کار کنم. بزرگراه می خواهد بگوید که باید عزم را جزم کنیم. هم و غم مان را بگذاریم روی هم و آن کسانی که در باقرشهر و پایین مرقد امام روزگار می گذرانند را نجات دهیم. و ما یکبار همراه گروهی رفتیم و برای آن افراد در باقر شهرموادغذایی بردیم. در وضعیت اسفباری بسر می بردند و با همت یکدیگر به این وضعیت خاتمه دهیم. پیغمبر از مکه به مدینه هجرت کرد و مهاجرین آمدند و با انصار زندگی کردند، مکتب ما این را می گوید.
تعامل شما برای کارگردانی مشترک چگونه بود.
حاج علیخانی : خانم فتحی به عنوان مشاور نویسنده و کارگردان در این پروژه همکاری می کردند و این کار مشترک بسته شد. ولی برای اینکه به وحدت بیشتری در گروه برسیم. خانم فتحی این لطف را کردند و گفتند که من کنار می ایستم و به کار بازیگری ام بیشتر متمرکز می شوم. بخاطر سیاستی که در گروه اعمال کردیم که یک لیدر درگروه باشد.
فتحی : آقای حاج علیخانی چون خودشان نویسنده متن هستند همیشه این دافعه را دارند ولی همیشه در این رابطه چالش داریم و خیلی کلنجار می رویم تا به آن چیزی که می خواهیم برسیم. در مورد کارگردانی هم اینگونه است. یک جاهایی من ایده های خوبی دارم و یک جاهایی ایشان. بهرحال این ایده ها را وسط می گذاریم با همدیگر کلنجار می رویم تا به یک نظر واحد می رسیم. اینجوری هم نیست که راحت این نظرات را از همدیگر قبول کنیم. همیشه این چالش را داریم. این هم طبیعیه تا به یک وحدت و نظر مشترک برسیم. من همیشه این اعتراض را دارم که این همه تندتند و سریع کار نکنیم چون واقعا به ما فشار وارد می شود. کارها سنگینه، کار تئاتر به گونه ایست که به روح و روان آدم فشار وارد می شود. وقتی تندتند کار می کنم خسته می شودم.
حاج علیخانی : من از خدام هست که سالی فقط یک نمایش کار کنم اما آیا این یک کار زندگی مرا تامین می کند؟
چطور شد که برخی از شخصیت های نمایش نسبت به متن نمایش حذف شدند؟
این خرده ای بود که انجمن به ما گرفت که نمایش طولانی است. و من مجبور شدم که چندین شخصیت را بیرون بکشم. در واقع من یک نمایشنامه دیگر نوشتم.
فتحی : البته بر اساس فکری این کار را کردیم وقتی دیدیم که اگر فلان خانواده را از نمایش بیرون بگذاریم چون خانواده دیگری از همان قشر همچنان در نمایش بود پس یکی از آن خانواده ها را از نمایش بیرون گذاشتیم و احساس می کنم که مشکلی در بیان آنچه که می خواستیم بگوییم وارد نشده است.
ارسال دیدگاه