نگاهی به فیلم «ماجرای نیمروز»
یک نیمروز بدون احساسات گرایی، بدون شعارزدگی
شاید یکی از مهمترین دلایلی که سبب می شود که ما یک داستان پرکشش و جذاب و به نوعی فیلمی ماجراجویی با روایتی درست ببینیم، نیفتادن کارگردن در ورطه شعارگویی است.
ساده ترین تعریف از سبک یعنی تکرار و تداوم یک ویژگی و موتیف در یک عمل خلاقانه. تکرار یک موتیف، عنصر یا ویژگی در عمل خلاقانه کارگردانی فیلم تبدیل به ویژگی سبکی می شود. در سینمای ایران انگشت شمار بوده اند که برای خود یک ویژگی سبکی تعریف کرده اند اما با مورد تقلید قرار گرفتن و به معنای واقعی نداشتن یک عامل کاملا متمایز کننده یا بکار رفتن این ویژگی خاص در آثار دیگر سینماگران جهان ولو به صورت محدود سبب شده است که خصوصیت منحصربفرد بودن در این گونه آثار از بین برود و به سرعت مورد تقلید قرار بگیرد؛ در حالی که کسی نهی کننده این عمل نیز نیست. نمونه بارز آن می توان به اصغر فرهادی اشاره کرد که امروز سبک فرهادی چه در قصه گویی و چه در کارگردانی بسیار مورد تقلید قرار می گیرد.
در دو سال گذشته کارگردانی در سینمای ایران ظهور کرده است که مهمترین ویژگی فیلم هایش سبک کارگردانی اوست. حسین مهدویان تا کنون دو فیلم ساخته است که از قضا هر دو فیلم او به عنوان فیلم های برگزیده جشنواره فیلم فجر انتخاب شده اند. ویژگی سبکی این کارگردان در شیوه کارگردانی اوست. تکرار و مداومت در استفاده از لنز تله و ایجاد یک فاصله بین تماشاگر و کاراکترهاست.
مهدویان پیش از دو فیلم سینمایی اش این شیوه کارگردانی را در فیلم «آخرین روزهای زمستان» بکار برده بود. در هر سه فیلم این کارگردان به زندگی اشخاص تاریخی و حقیقی پرداخته می شود. دوربین در هر سه فیلم همانند یک چشم حقیقت بین عمل می کند که از فاصله خاصی به موضوع می نگرد. این شیوه همانند دریچه ایست که می توان از طریق ان به موضوع نگریست. یک چشم تعقیب کننده و حقیقت بین. چشمانی که برای خوب دیدن تا نهایت باز می شوند تا موضوع را خوب بنگرند. گویی شاهدانی بر ماجرا بوده اند که کسی از وجود آنها مطلع نبوده است.
وجه دیگر این ویژگی سبکی مستند نگاری است. دوربین روی دست است و همانند فیلمبرداری از یک واقع مستند و همانند یک گزارش خبری دوربین تکان می خورد و هیچ تلاشی هم در جهت ایستایی دوربین نمی شود. در واقع تلاش کارگردان برای نزدیک شدن به فرم فیلم های مستند بوده است.
«ماجرای نیمروز» از معدود فیلم های ایرانی است که در ژانر جستجو و معمایی روایت کاملی دارد و بدون زیاده پردازی داستان خود را به درستی روایت می کند. داستان فیلم درباره یک گروه از نیروهای اطلاعات است که در سال ۶۰ تلاش می کنند که نیروهای منافق (مجاهدان خلق) که دست به ترور مردم و مسئولین می زنند را دستگیر کنند.
فیلم هدف خاصی را برای شخصیت های خود تعریف می کند. در واقع فیلم در ابتدا باید قهرمان خود را از میان نیروهای اطلاعات پیدا کند. روایت شخصیت های مثبت داستان را در یک گستره وسیع و دست جمعی معرفی می کند و سپس از میان آنها سه نفر را به عنوان شخصیت های محوری خود بر می گزیند. شخصیت سعید که از دانشجویانی است که با بسیاری از نیروهای مجاهدان در دانشگاه آشنایی داشته است. اواولین شخصیتی است که در نخستین صحنه از فیلم در هیات یک عکاس او را در اجتماع خیابانی مجاهدان خلق می بینیم. در ادامه با درگیر شدن سعید در ماجرای سهیلا (از نیروهای مجاهدان خلق) خط داستان فرعی باز می شود و انگیزه تازه ای برای سعید ایجاد می شود که در پاکسازی منافقین فعالتر باشد. او به همین منظور از تیم جستجو در وزارت اطلاعات جدا می شود و به تیم پاکسازی به سرپرستی کمال می پیوندد. روایت بعد از تغییر مسیر سعید آگاهانه این شک را در بیننده ایجاد می کند که او یک نیروی نفوذی است. حتی وقتی که سعید با کمال و مسئول سابق خود از آشنایی قبلی خود با سهیلا حرف می زند؛ همچنان این شبهه پابرجاست. حتی زمانی که وجود یک نیروی نفوذی احساس می شود و عباس از نیروهای سازمان دستگیر می شود این شک همچنان وجود دارد که نیروی نفوذی در واقع همان سعید است.
این خط داستانی فرعی و انگیزه شخصی بخوبی تا پایان داستان ادامه می یابد. در هر مرحله از پاکسازی خانه های تیمی منافقین، سعید سراغ جنازه های زنان می رود و با نگرانی به جنازه ها می نگرد که شاید جنازه سهیلا را در میان آنها پیدا کند. این حساسیت و جستجو به کمال نیز انتقال می یابد و او نیز آگاهانه بعد از هر عملیات سراغ سهیلا را از سعید می گیرد.
شخصیت دیگری که نقش محوری در داستان دارد، کمال است. او یک نیروی پرجنب و جوش و ساده است که از خط مقدم جبهه او را برای عملیات پاکسازی فرا می خوانند. همین جا باید به تفاوت و تمایز شخصیت های این فیلم اشاره کرد که بارزترین آنها کمال است. او شخصیت جذابی است که صراحت خاصی در بیان داردو ملاحظه خاصی در رفتارش علیرغم دیگران ندارد. همین خصوصیت سبب می شود که تماشاگر احساس نزدیکی خاصی نسبت به او پیدا کند. حس دیگری که نسبت به این شخصیت ایجاد می شود حس برتری او نسبت به دیگران است. او یک نیروی نظامی است که بنابر همین خصوصیت که باید از زبده ترین ها باشد به تهران برگشته است. تعدد عملیات های او و موفقیت او در عملیات های پاکسازی حس برتری ایجاد می کند که به بیننده انقال داده می شود.
شخصیت دیگری که یک نیروی تازه وارد همچون کمال است که به تیم پاکسازی پیوسته است، شخصیتی است که جواد عزتی نقش او را بازی می کند. او کم حرف و تو دار است و برای کارش ملاحظه کسی را نمی کند براحتی عباس از نیروهای خودی را متهم می کند و در اوج داستان، طراحی اصلی برای حمله به مقر منافقین را انجام می دهد.
این سه شخصیت هر سه کارکترهایی هستند که از بیرون به داستان فراخوانده می شوند. یعنی آشفتگی اولیه ایجاد شده است و حال این سه نفر وارد داستان می شوند تا تعدل را به زندگی مردم برگردانند.
از همان ابتدای داستان نقطه هدف مشخص است آنها باید نفر اول و دوم منافقین را دستگیر کنند. در سر راه آنها تا هدف با ترور شدن اشخاص مهم کشور موانع متعددی برای انها ایجاد می شود. حتی با ترور شدن دختری که با انها همکاری می کند حلقه زنجیره آنها تا رسیدن به هدف قطع می شود. هدف آنها از کشور فرار می کنند اما همچنان ترورها ادامه دارند. تا اینکه (وحید) از نیروهای منافقین که در ابتدای داستان دستگیر شده بود و از قضا با مسعود بازجویش از قبل همکلاس بوده است؛ با اعترافات او راه رسیدن به خیابانی نفر سوم و سردسته منافقین در تهران باز می شود.
بحران در داستان زمانی شکل می گیرد که از میان سه ساختمان منافقین که تحت نظر هستند، یکی ازساختمان ها از سوی سعید اصرار می شود که به ان حمله کنند. گر چه در این ساختمان خیابانی سردسته منافقین دیده شده است اما یک دلیل دیگر برای سعید که اصرار بر حمله دارد این است که سهیلا دختر مورد علاقه خودش را در این ساختمان دیده است. پس اصرار او به نوعی تلاش برای نجات سهیلا نیز هست. سعید در آخرین لحظات قبل از حمله حضور سهیلا در ساختمان را به کمال می گوید. حمله انجام می شود و در نقطه اوج قهرمان( سعید) با سهیلا مواجه می شود و دختر برای شلیک به سعید تردید نمی کند. اما با پشتیبانی کمال، دختر کشته می شود. در نهایت داستان با کشته شدن نیروهای هدف به پایان می رسد.
شاید یکی از مهمترین دلایلی که سبب می شود که ما یک داستان پرکشش و جذاب و به نوعی فیلمی ماجراجویی با روایتی درست ببینیم، نیفتادن کارگردن در ورطه شعارگویی است. در این فیلم به ایدئولوژی اشتباه منافقین و محکومیت آنها پرداخته نمی شود در واقع محکومیت آنها جنایات وحشتناکی است که در طول فیلم به آن پرداخته می شود. از طرفی افراد ترورشده نیز به عنوان سوی دیگر ماجرا به دلایل ترور انها و پرداخت های احساسی اشاره نمی شود. آنچه مهم است روایتی است از تلاش برای دستگیر کردن عاملان جنایات شهر تهران، بدن احساس گرایی متداول در فیلم های ایرانی.
می توان گفت که فیلمساز خیلی خوب برخی فیلم های فیلمسازان خارجی را علیرغم تفاوت در موضوع سرمشق خود قرار داده است و یا اینکه ناخوداگاه نوع روایت «ماجرای نیمروزم به این دسته از فیلم ها مانند: «ارتباط فرانسوی» و « سالواتوره جولیانو» نزدیک است.
ارسال دیدگاه