آشنایی با آداب و رسوم مردم استان سمنان در ماه محرم
با آغاز ماه محرم، در استان سمنان شاهد برپایی مراسم و آیینهای ویژهای هستیم که در شهرها، روستاها و مناطق مختلف این استان با حضور مردم برگزار میشود. مردم استان سمنان در این آیینها که بهاشکال مختلف برگزار میشود، عشق و ارادت خود را به حضرت اباعبدا...الحسین(ع) و یاران باوفایش نشان داده و در سوگ آنان عزاداری و نوحهسرایی میکنند.
به گزارش خبرنگار پانا از سمنان، عزای سید و سالار شهیدان(ع) و یاران باوفایشان، در جای جای استان سمنان به شیوهها و آیینهای مختلفی که گاه عمری به بلندای این داغ بزرگ دارند، اقامه میشود. اجرای تعزیه، تشکیل هیاتهای عزاداری، سینهزنی و زنجیرزنی، حرکت شتران با کجاوه بهعنوان نمادی از کاروان کربلا و اسرا، نخل گردانی، اطعام و نذری دادن بویژه در شبهای تاسوعا و عاشورا و شامغریبان از جمله سنتهایی است که هر سال در ماه محرم در استان سمنان برگزار میشود.
در شهرستان سمنان چند روز مانده به ماه محرم، زنان و مردان هر محله به نظافت مساجد و حسنییه ها پرداخته، علاوه بر آن سر در خانهها و بازار را سیاه پوش میکنند.
چادر بزرگی موسوم به پوش یا خیمه به نشانه آغاز عزاداری بر روی تکایای نقاط شهری و روستایی بر پا میگردد.
در طول شبهای دهه اول محرم، پس از نماز مغرب و عشاء مجالس عزاداری و سوگواری در مساجد با حضور روحانیون و مداحان انجام میشود.
برپایی این مراسم تا پایان ماه صفر به طول می انجامد. یکی از شیوههای عزاداری این ایام، دسته روی یا دسته گردانی است. معمولاً از شب پنجم محرم به بعد دستجات عزاداری از مقابل حسینیه یا تکایای خود حرکت کرده و هر دسته مسیر مشخصی را در هر یک از شبها طی مینماید.
آیین تعزیه:
تعزیه یکی دیگر از این سنتهاست که طرفداران زیادی دارد. هنرمندان این استان تعزیه را نوعی هنرنمایی برای تثبیت و تجلی نهضت حسینی و قیام عاشورا میدانند و معتقدند زیبایی نهضت کربلا در تعزیه ناب و اصیل متجلی میشود.
طبق سنتهای محلی در استان سمنان در ایام تاسوعا و عاشورا، عموما مردم این استان در عزاداریها بهصورت گروه گروه از طریق هیاتهای محلی حرکت میکنند و عمدتا با خود علم و کتل حمل میکنند و اغلب بهسینهزنی و زنجیرزنی میپردازند.
نخل گردانی، بهخصوص در شهرهای سمنان و شاهرود مرسوم است که نمادی از تشییع جنازه امام حسین(ع) است، همچنین حرکت شتران با کجاوهها که نمادی از کاروان کربلا و اسرا میباشد.
برپایی خیمه نیز یادآور خیمههای امام حسین(ع) در کربلاست، اطعام دادن و نذری دادن در ماه محرم مخصوصا در شبهای تاسوعا و عاشورا به عزاداران حسینی یکی دیگر از رسومات این استان به شمار میرود.
مراسم نخل گردانی در شاهرود، مراسم طوق در روستای علاء سمنان و شام غریبان از جمله دیگر سنتهای محلی مردم استان سمنان است.
در شهرستان دامغان نیز آیین ویژه محرم در یازدهمین روز از این ماه برگزار میشود و مردم این شهر با برپایی دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در سوگ شهادت سرور و سالار شهیدان کربلا امام حسین(ع) و یاران باوفایش به عزاداری میپردازند.
یکی از آیینهای ویژه و سنتهای محلی در این شهر که قدمت ۱۲۰ساله دارد، مراسم سنگزنی است، در اینمراسم عزاداران با در دست داشتن دو تکه چوب صیقل داده در عزای سالار شهیدان به سنگ زنی و عزاداری میپردازند.
آیین های سنتی سمنانی ها:
حرکت شتران با کجاوه، اطعام فقرا و عزاداران، طوق بندان و شام غریبان، سنگ زنی و علم گردانی و نخل گردانی از آداب و رسوم مردم استان سمنان در ماه محرم و در عزاداری های خاص این ماه است.حرکت شتران با کجاوه؛ در این رسم دیرینه، کودکانی با قبای سفید و دستار سبز بر روی شترها مینشینند و مسافت معینی را طی میکنند.
این رسم با نوحه خوانی و سینه زنی همراه است.برپایی خیمه ها؛ خیمه هایی در نقاط مختلف شهر بر پا می شود که نمادی از خیمه های امام حسین(ع) و یارانش در کربلاست. مردم با مشاهده این خیمه ها و گریستن در عزای حسینی، یاد شهدای قیام کربلا را در اذهان زنده می کنند.
نذری دادن؛ اطعام فقرا و عزاداران و نذری دادن نیز از دیگر سنت هاست که در روزهای تاسوعا و عاشورا به اوج خود می رسد. در این روزها بسیاری از مردم در خانه های خود یا مساجد و تکایا به نذری دادن مشغول می شوند و در عزای حسینی می گریند. علم گردانی و نخل گردانی؛ علم گردانی و نخل گردانی از جمله آداب مردم استان سمنان در ماه محرم بوده و در زمره عزاداری های خاص این ماه است.
در استان سمنان با تشکیل گروه هایی از مردم و عزاداران حسینی در هیئت های محلی، سنت دیرینه علم گردانی اجرا می شود. نخل که نمادی از پیکر مقدس امام حسین(ع) محسوب می شود و با پارچه های سبز متبرک شده به بارگاه آن حضرت پوشانده می شود، عمدتا از چوب و در برخی موارد آهن است که وزن آن به بیش از یک تن می رسد.
مردم استان سمنان نخل را بر روی دستان خود بلند و با طی مسافتی قابل توجه در سطح شهر حمل می کنند و در نقاطی آن را می گردانند. در این سنت حسنه مردم حاجتمند درگاه حسینی، سیب های سرخ و سفید خود را در محفظه ای که در نخل وجود دارد قرار می دهند و در پایان مراسم تعدادی از آن را برای تبرک و شفای بیماران پس می گیرند و تعدادی را نیز برای کمک به حسینیه ها و عزاداری ها به مسئول هیئت می دهند تا با فروش آن به دوستداران حسینی، کمکی به حسینیه کرده باشند.
سینه زنی و زنجیرزنی؛ در این سنت پسندیده گروه هایی از مردم در قالب هیئت های عزاداری سامان دهی شده در نقاط معینی از سطح شهرها و روستاها حرکت کرده و با نوحه خوانی رهبر گروه به زنجیر زنی یا سینه زنی می پردازند.
در این سنت که هر ساله با استقبال بی نظیر مردم استان سمنان روبه رو می شود، مردم سایر شهرهای مقیم این استان نیز گروه هایی را تشکیل می دهند و در سطح شهرها حرکت می کنند.
آیین طوق بندان و شام غریبان؛ آیین طوق بندان و شام غریبان نیز هر ساله در روستای علاء (سمنان) اجرا می شود و در آن کاروان های عزادار به کوچه ها و خیابان های قدیمی شهر می روند و عزاداری می کنند.
آیین سنتی علم گردش در روستای طزره دامغان نیز از آیین های باسابقه ای است که هر ساله در این روستا برگزار می شود.
این آیین که سابقه ای ۵۰۰ ساله دارد همه ساله از پنجم محرم الحرام به یاد شهادت علمدار کربلا حضرت قمر بنی هاشم(ع) در این روستا آغاز و تا روز عاشورا ادامه دارد.
آیین سنگ زنی؛ آیین سنگ زنی نیز از سنت های ویژه مردم دامغان است که در شب یازدهم محرم برگزار می شود. در این مراسم عزاداران با در دست داشتن ۲ تکه چوب صیقل داده شده در عزای سرور و سالار شهیدان به سنگ زنی و عزاداری می پردازند.
ثبت مراسم سنگ زنی استان سمنان در فهرست آثار ملی:
مراسم سنگ زنی یکی از شیوه های سنتی عزاداری ماه محرم در برخی از نقاط استان سمنان است که به شماره ۸۳ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این مراسم سنتی در استان سمنان بیش از ۲۰۰سال قدمت دارد.
سنگ زنان در این مراسم ۲چوب کوچک دایره ای شکل به اندازه کف دست با قطر تقریبی ۷سانتی متر را با هدف عزاداری، همراه با آهنگ نوحه و در ۲شیوه تک ضرب و ۳ضرب به هم می زنند. مراسم سنتی سنگ زنی همه ساله و در ایام دهه محرم در روستای کهن آباد گرمسار، صالح آباد و دامغان، علاء (سمنان) و شهر بسطام برگزار می شود.
آیین علم بندان:
علم، چوب بلندی است که یک پنجه فلزی در راس آن نصب شده است. علم بندان از دیگر آئینهای محرم در سمنان است که در بیشتر نقاط شهرستان با اندکی تفاوت در زمان و نحوه اجرا، انجام میشود.
بسیاری از مردان و زنان به جهت برآورده شدن حاجات خود در این مراسم شرکت نموده و نذورات خود شامل پول و پارچهها را به علم میبندند. بدین ترتیب بدنه علم از پارچههای نذری اهالی پوشیده میشود.
پس از پوشیدن علم، آن را با احترام بلند کرده و در این لحظه همگان صلوات میفرستند. برخی از افراد بنا به نذر خود در جلوی علم گاو یا گوسفند قربانی میکنند.
آیین نخل گردانی:
یکی دیگر از نشانه های عزاداری در نقاط مختلف استان سمنان نخل گردانی است. نخل را با پارچههای سبز و مشکی پوشش داده و در قسمت جلوی آن تصاویر امامان، شهدا و آینه میآویزند.
برای بلند کردن نخل عزاداران شال سیاه به گردن خود میاندازند. نخل را در برخی نقاط، شب های محرم همراه با هیاتهای عزاداری حمل میکنند. این شیوه در روزهای تاسوعا و عاشورا چشمگیرتر است.
آیین «یا عباس، یا عباس» در روز پنجم محرم در شاهرود:
مردم شاهرود نیز هر سال در روز پنجم ماه محرم آیین «یا عباس، یا عباس» را به یاد جانفشانی های سردار دشت کربلا حضرت ابوالفضل العباس(ع) برگزار می کنند.
این آیین طبق آداب و سنت های قدیمی همه ساله در عصر روز پنجم ماه محرم با به راه افتادن دسته های چاوش خوانی و سینه زنی با حضور انبوه عزاداران حسینی در محدوده بافت قدیمی شهر شاهرود برگزار می شود.
تکیه بازار شاهرود از بزرگ ترین تکایای این شهر که به «تکیه زنجیری» معروف است، وظیفه جمع آوری طوق ها و برگزاری دسته طوق بندان را بر عهده دارد.
در شهر شاهرود همچنین در روز ۲۷ ذی الحجه یک نفر از خدام تکیه بازار (زنجیری) شیپور تکیه را به صدا در می آورد مبنی بر اینکه محرم فرارسیده است.
منبرخانه های قدیمی شهر همچون منبرخانه کربلایی عابدین که از قدیمی ترین منبرخانه هاست را نیز سیاهپوش می کنند. پنجه ها و علم ها را با پارچه های مشکی و سبزرنگ پوشش داده و خود را برای عزاداری ماه محرم مهیا می کنند.
در شهر شاهرود طی روزهای اول و دوم ماه محرم روضه حضرت مسلم، روز سوم و چهارم روضه حر بن ریاحی، روز پنجم روضه حضرت ابوالفضل، روز ششم روضه حضرت علی اکبر(ع) و حضرت قاسم(ع)، روز هفتم و هشتم روضه حضرت قاسم و حبیب بن مظاهر و در روز نهم محرم به چگونگی حوادث واقعه عاشورا می پردازند .
آیین ورود امام حسین(ع) به دشت کربلا در گرمسار:
در گرمسار آیین خاصی با عنوان ورود حضرت امام حسین(ع) به دشت کربلا در روزهای اولیه ماه محرم برگزار می شود که در این برنامه شیفتگان سیدالشهدا(ع) با برتن کردن لباس عزا و در قالب دسته های مخصوص همراه با علم و کتل، در میان اشک و ناله سوگواران صحنه ورود کاروان امام حسین(ع) را به تصویر می کشند.
در شهر بسطام هر محله دارای یک منبرخانه یا تکیه است که زنان و مردان به سیاهپوش کردن آن مبادرت می ورزند. در اکثر منبرخانه ها، تکایا، مساجد، حسینیه ها و حتی خانه ها مراسم روضه خوانی و ذکر مصیبت امام حسین(ع) بر پا می شود.
در شهر بیارجمند زنان و مردان همه روزه هنگام صبح به حسینیه ها و مساجد محله رفته و در مجالس روضه ماه محرم شرکت می کنند.
از شب اول ماه محرم در مساجد و تکایا پس از نماز مغرب و عشاء مجالس مداحی، ذکر مصیبت و سینه زنی برپا می شود. علاوه بر آن عزاداران در اماکن ذکر شده با اطعام نذری پذیرایی می شوند.
غذای نذری که شامل آبگوشت و یا برنج و گوشت است عمدتاً با همیاری اهالی هر محله تهیه شده و یا اینکه دو یا چند خانوار با همیاری مبادرت به پخت غذای نذری در ایام ماه محرم می کنند.
آیین روز تاسوعا و عاشورا:
اوج عزاداری ماه محرم در شب های تاسوعا و عاشورا است. اهالی هر محله پس از تجمع در تکایا و حسینیه های خود به سوگواری پرداخته و سپس در قالب دستجات عزاداری در سطح شهر یا روستا به حرکت در می آیند.
در روز تاسوعا دستجات عزاداری مهدیشهر از حسینیه اعظم به طرف کوه تاسوعا حرکت میکنند. در میان دسته، علامت، علم، نخل و دیگر نشانههای عزاداری به چشم میخورد.
عزاداران این شهر زنجیروار نخل را در مسیری شیب دار به فراز کوه برده و پس از عزاداری به محل قبلی باز میگردانند. مراسم نخل گردانی شهمیرزاد در بعد از ظهر روز عاشورا انجام میشود.
عزاداران در قالب دستجات منظم همراه با حمل نشانههای عزاداری به ارتفاعات همجوار شهر رفته و از آن مکان به مقبره پیغمبران در ارتفاعات جانب دیگر شهر سلام میدهند. در میان دستجات این شهر حرکت ذوالجناح نیز مرسوم میباشد. عزاداران شهر سرخه بعد از نماز ظهر عاشورا نخل را در میان حسینیه، پنج نوبت میچرخانند.
آتش زدن خیمهها از دیگر مراسم شهر سرخه و برخی نقاط استان میباشد. مراسم نخل گردانی محله جهادیه سمنان در بعدازظهر تاسوعا بسیار باشکوه است و جمعیت زیادی برای شرکت در این مراسم در محل حضور مییایند.
در ایام تاسوعا و عاشورا در میان دستجات عزاداری نشانههایی چون نخل، علم، علامت، پرچم، سقا، چلچراغ و غیره مشاهده میگردد، پخت غذای نذری و تقسیم آن در بین اهالی هر محله از دیگر آداب این ایام میباشد.
آیین معنوی "چِلچِلا" در شهر تاریخی مجن:
شهر زیبا و پلکانی شکل مُجن كه در فاصله ۳۳ كيلومتري شمال غرب شاهرود واقع شده همه ساله در ايام ماه محرم میزبان هزاران تن از عزاداران حسيني و گردشگران مذهبی از اقصي نقاط كشور خصوصاً تهران و گرگان است.
مجن داراي چند تکیه به نامهاي تکیۀ بالا(قلعه)، پائين(مركزي)، سادات، ملاگوهر و ذوالجناح و نيز تعدادي منبرخانه است كه از چند روز مانده به ماه محرم غبار روبي و سياه پوش مي شود.
از قدیم الایام از شب سوم ماه محرم در صحن دو تکیۀ بزرگ مجن تکایای بالا و پایين مقارن با غروب آفتاب مراسم با شکوهی تحت عنوان "چِلچِلا" انجام شده و این آیین تا شب دهم با حضور خادمین و انبوه عزاداران ادامه مییابد.
در تکیۀ پایین قبل از غروب آفتاب ابتدا فراشان تکیه را آب و جارو میکنند پس از آن فضای تکیه را با تعدادی جاجیم و چادر شب فرش نموده و چهل پایه چراغ شمعدان برای برگزاری مراسم در محل میچیینند. گویا به همین دلیل است که این مراسم زیبای معنوی را چلچلا یا همان چهل چراغ نامیدهاند.
خدام تکیه مقابل چراغ ها و رو به جمعیت حاضر میایستند و فردی که غالباً متولی و به اصطلاح محلیها بابای تکیه است، شروع به خواندن دعا با لحنی دلنشین مینماید.
زنان و دختران بر پشت بام های پلکانی اطراف تکیه به تماشای مراسم می نشینند. ایشان بر این باورند که هنگام غروب دعا زودتر مستجاب شده و نباید این فرصت را از دست بدهند.
تکیه پایین از فضای معنوی خاصی برخوردار است. پوششی چادری که بروی صحن تکیه و بر فراز ستون چوبی برافراشته شده نمادی از خیمه گاه اباعبداله الحسین(ع) است.
در این آیین پس از ذکر صلوات قسمت هایی از دعای زیارت عاشورا خوانده میشود. آنگاه برای سلامتی و فرج آقا امام زمان(عج) دعا میکنند و حضار همگی با الهی آمین پاسخ می گویند.
قسمتی از این دعا بدین شرح است: « از جهت تعجیل ظهور حامل لواح ولایت الهی/ و صابح محبت لایتناهی/ نور انوار شارقه احدیت/ و نور انوار بارقه عزلیت/ شمس فلک عصمت و طهارت/ قمر آسمان عزت و جلالت حجت پروردگار و زریه احمد مختار و ... »
در همین حین مردم نذورات خود که بیشتر شامل نان محلی و قند بوده و برای مراسم اطعام روز بعد عزاداران مورد استفاده قرار میگیرد را به تکیه آورده و بروی سفرههای کرباسی قرار میدهند ایشان در قبال آن بستهای کوچک از نبات را به عنوان تبرک از خادمان دریافت میدارند.
در پایان مراسم نیز جهت آمرزش اموات، شفای بیماران و رفع و دفع بلیات و قبولی نذورات دعا و فاتحه میخوانند. سپس چراغ ها را دست به دست میبوسند و میچرخانند و برای اقامه نماز مغرب آماده میشوند.
آیین معنوی "چلچلا" بهمن ماه ۱۳۹۱ در هفتمین اجلاس شورای ثبت آثار معنوی کشور در شاهرود به ثبت رسید.
ارسال دیدگاه