گفت وگو با عوامل نمایش «کچلو» (بخش دوم)
نیازی نیست قهقهه تماشاگر را بشنویم
قصه «حسن کچل» بارها در اجرای نمایش و فیلم دستمایه هنرمندان ایرانی قرار گرفته است. این بار «رضا کشاورز» کارگردان خوش ذوق کشورمان این قصه را با ترکیبی از شیوه کمدی دلآرته و مایم بر روی صحنه برده است. شیوه اجرایی متفاوت از این قصه سبب شده است که شاهد نوعی از کمدی با کمترین میزان کلام باشیم. نمایش «کچلو» این روزها در ایرانشهر بر روی صحنه است. با رضا کشاورز و «کاوه توکلی» یکی از بازیگران این نمایش گفتگویی انجام داده ایم که در زیر می خوانید.
به نظر شما این نوع اجرا (مایم) می تواند نوع فرهنگ ایرانی را با کمترین دیالوگ و حتی بدون دیالوگ به مخاطبین خارجی انتقال دهد؟ کشاورز : «مایم» زبانی جهانی است، مثل عکاسی که زبان جهانی دارد. شما وقتی عکس یک سرباز را می بینید یا عکس یک فستیوال را می بینید شما نیازی ندارید که عکاس پایین تصویر توضیحی درباره آن عکس بدهد. شما مستقیم با تصویر ارتباط برقرار می کنید. هرچه که درون عکس است دریافت می کنید. کاری که ما انجام دادیم همین بود، ما اسکلتی را ساختیم، سپس فرهنگ خودمان را داخل آن ریختیم و این جذابش کرد. حتی برای خارجی ها هم جذاب شده بود. آنها از ما می پرسیدند که آیا شما در ایران «مایم ایرانی» دارید؟ من هم گفتم، الان دیگه داریم. ما می توانیم بگوییم که لاینی از نمایش را باز کردیم که می توان خیلی کارها در آن کرد. خیلی خلاقیتها انجام داد و محدودیت هم نداشت.
آقای توکلی شما در نمایش کچلو نقش «داروغه» را داشتید؟
توکلی : یکی از لباسهایی که می پوشیدیم لباس داروغه است. در واقع همه اینها تیپ هستند. دیشب با رضا هم داشتیم درباره این صحبت می کردیم که هر ورود به صحنه و خروجی می تواند یک شخصیت و یکی از آدم های اطراف ما باشد. درباره نقش داروغه که در واقع آنها پهوان هستند اما یکی از نقش هایی است که بازی می کنم داروغه است و البته یک عالمه نقش خرد و ریز دیگر.
شما با این سبک کار کمدی «مایما کلون» پیش از بازی در نمایش «کچلو» آشنایی داشتید؟
توکلی : گاهی فکر می کنم وقتی داریم درباره «مایماکلون» صحبت می کنیم داریم درباره نمایش «کچلو» صحبت می کنیم. کچلو یک محصول دوساله است. اسفند سال ۹۳ اجرایی رفتیم و در آنجا بازخوردهایی داشتیم. به قولی پالایشی در خودمان رخ داد که بدانیم کارگردان دقیقا چه از ما می خواهد و چه ایده ای دارد. بهرحال به نتایجی رسیدیم که همچنان ادامه دارد. مثل دیشب که داشتیم درباره مسئله ای گپ می زدیم، من از رضا می پرسیدم که در نمایش وقتی شخصیت یک به نقطه ای جابجا می شود من در آن لحظه بیکارم و باید چکار کنم. چه کنشی باید انجام دهم. منظورم از این صحبت این است که این کار یک زندگی در آن جاری است. که ما هر شب چک می کنیم که باید در لحظه ها چکار کنیم؟ اینکه ما می گوییم ما یک اسکلتی را طراحی کردیم و فرهنگ مان را داخل آن ریختیم باید این را توجه داشته باشیم که من بازیگر دارم از چه چیزهایی از فرهنگ مان استفاده می کنم. از چه تکنیک هایی استفاده می کنم؟ از تکنیکهای «مایم» و «پانتومیم» روی ساختمان دلآرته. من آن تمرین های قبلی را انجام داده بودم. من شاید ۴-۵ سال بعد از اینکه رضا شروع به تمرینات پانتومیم کرد، تمرینات در این زمینه را شروع کردم. با مایم آشنایی داشتم. در محیط دانشگاهی تجربه کسب کرده بودم. درنمایش های ایرانی بازی کرده بودم و با نمایش های ایرانی آشنایی داشتم. مثلا پرده خوانی کرده بودم. نقش بچه مرشد را بازی کرده بودم. کارهای خیابانی زیادی انجام داده بودم و با اینها آشنا بودم. اما اینکه این مسائل جسته گریخته در اطراف ما وجود دارد اینجا جایی بود که این تلفیق را رضا انجام می داد. ما بر اساس ایده ها و نظرات رضا رفتار می کردیم. این اتفاق را در آنجا ما شروع به دست و پنجه نرم کردن با آن کردیم. اما کلیت تجربه را به صورت متفاوت و جدا از هم انجام داده بودم. اما اینکه همه این تجربه های من بازیگر بیاید و روی ساختمان دلآرته بنشیند کاری بود که رضا انجام داد.
این اسکلت و ساختمان مایم در کار بازیگری دقیقا چه جور راهنمایی برای شماست؟
توکلی : وقتی کارگردان یک ایدئولوژی و یک خط فکری درباره کارش دارد، این مثل یک تنه درخت می ماند که من بازیگر دست ازشاخه ها نمی گیرم که خودم را بالا بکشم همین تنه اصلی را می گیرم و خودم را بالا می کشم. نگاه کارگردان برایمان مشخص می شود و می دانیم که اصلا به چه فکر کنیم به چه نوع طنزی فکر کنیم. به چه جور کارکترسازی هایی فکر کنیم. شخصیت ها و تیپ هایی که بازی می کنیم چه شکلی باشند که به ایده اصلی نزدیک باشند. اگر در بعضی از شب های اجرا یک کلمه یا تیکه کلامی اززبان من بازیگربیرون بیاید در همان لحظه تماشاگر آن را حس می کند و می گوید که این تیکه از کارتان زد بیرون، نمی خندد و ارتباط برقرار نمی کند. خنده تماشاگر خنده ای است که فکر می کنیم لودگی بوده. دلیل همه اینها این است که نمایش یک اسکلت مشخص دارد.
کشاورز : این قالب اجرایی در نمایش نمی گذارد که ما هرز برویم. ما واقعا دو سه لحظه جذاب و خنده دار و عالی ساختیم اما در این اسکلت جای نمی گرفت. ناچار شدیم پا روی قلبمان بگذاریم و آن را کنار بگذاریم تا این ساختار حفظ شود یعنی داشتن یک ساختار برای یک نمایش خیلی مهم است. این تئاترهایی که به زور می خندانند را ببینید، البته من نمی خواهم که یک کار یا شیوه ای را محکوم کنم. اما معمولا آنها یک متن دارند و یا یک کمدین دارند که همه آن کمدی ها را اصطلاحا باید آن کمدین بزنه. اگر پارتنر یهویی یک بداهه ای روی صحنه بازی کند آن کمدین اصلی بعد از اجرا دعوا می کند؛ چون خودم همچین صحنه هایی را دیدم. سوال اینجاست که چرا باید یک کمدین در نمایش وجود داشته باشد. اگر کار کمدی است پس باید همه آدمهایی که روی صحنه هستند کمدین باشند. بازیگر تراژدی که نیستند در آن کار بازی کنند و بار کمدی نمایش فقط بر عهده یک نفر باشد. در واقع روابط در کمدی دلآرته به این صورت است که هر نقش و شخصیتی دنیای خودش را دارد که باید ساخته شود.
توکلی : شاید آن چیزی که الان می خواهم بگویم سبب شود که ما از بحث اصلی دور شویم. وقتی وارد صحنه می شوی و چشم تماشاگر به تو می افتد، دیگر هستی و باید مثبت و موثر داشته باشی. این کار اینطوریه.
توکلی : الان شما کچلو را که تماشا می کنی فکر می کنی که یک کار ۱۰۰ دقیقه ای را در حال تماشا هستی در حالی که کار ۷۰ دقیقه است. ما خیلی چیزها را از نمایش حذف کردیم. بقول رضا پا روی قلبمان گذاشتیم. در اجرای سالن «آو» ما صحنه ای درخشان داشتیم که در آن صحنه حسن با همزادش در حمام مواجه می شود . در این صحنه دستهای همزاد بلند می شند و به در و دیوار می رسند و خیلی باعث خنده تماشاگر می شد. صحنه ای بود که بسیاری از تماشاگران به آن اشاره می کردند. اما در اجرای ایرانشهر احساس کردیم که نمی شود این صحنه را اینجا اجرا کرد. چون شرایط سالن «آو» را ندارد. این صحنه در فاصله نزدیک بازخورد داشت اما حالا که در ایرانشهر فاصله تماشاگر از صحنه زیاد شده بود آن بازخورد لازم را دیگر نداشت.
آیا در اجرای مایم می توان گفت که بازی بازیگران در شب های متوالی تاثیر متفاوت داشته باشد و بازخورد متفاوتی هم از تماشاگران دریافت کند؟
توکلی : این اتفاق هر شب برای ما رخ می دهد. هر اجرا یک اتفاق تازه است. هر مخاطبی که دارد این کار را می بیند در واقع زنده بودن نمایش را حس می کند. منظورم از زنده بودن در لحظه بودن نمایش است. لحظاتی که از دست می رود و کار تبدیل به یک کار ناخودآگاه روتین می شود، آن لحظات ما تماشاگر را از دست داده ایم . یک لحظاتی در بازی این اتفاق می افتد. یعنی بازیگر در لحظه زنده بودن در بازی اش جدا می شودو یک لحظاتی آن کاری را که هر شب انجام می دهد را می کند. در آن لحظات ما همواره تماشاگر را از دست می دهیم. چون تماشاگر باهوش است.
لحظاتی بوده که من اتودی را در لحظه انجام دادم و خنده از تماشاگر گرفتم. اما لحظاتی هم بوده که صحنه ای را به صورت روتین و از پیش تعیین شده اجرا کردیم ولی در آن لحظه دیگر تماشاگر را با خودمان نداشته ایم. یک مواقعی هم هست که یک کاری را ما خودمان حس می کنیم که جذاب است، اما برای تماشاگر بامزه نیست. خیلی از مواقع پیش می آید. خیلی از مواقع انرژی هم می گذاریم اما بازخورد نداشت. خنده ای که در نمایش کچلو می بینیم از آن نوع خنده هاست که روی لب تماشاگر می ماسد. خنده اش می گیرد اما مجبوره که همان لحظه فکر کند. پس نیازی نیست که من حتما قهقهه تماشاگر را بشنوم اما لحظاتی هم بوده که تماشاگر بدون استثنا هر شب قهقهه می زند. مثلا جایی که درخت سیب با پرتاب سیب پدر حسن را می زند.
کشاورز : این قوانین برای خندیدن تماشاگر قوانین شخصی نیست. اینها قوانین کلی و عمومی است. ما گاهی اوقات قهقهه ایجاد می کنیم و برخی مواقع فقط یک گوشه کوچکی از لب تماشاگر را می جنبانیم. ولی به طور کلی یک خنده طولانی مدت بر لبش نگه می داریم. و این شاید اثر خوبی داشته باشد که یک تماشاگر به مدت یک ربع، نیم ساعت، یک ساعت و هر بار یک استراحت چند ثانیه ای بر لب های او ایجاد می شود. و اینکه فکرش را هم بکار بگیریم.
توکلی : این یک موج سینوسی دارد. فکر می کند، می خندد و قهقهه می زند. دوباره آرام می شود و لبخند می زند. این اتفاق وجود دارد چون نمی تواند مونو تن باشد.
کشاورز : اگر شما دوباره نمایش را ببینید متوجه می شوید که کلی دیتیل به آن اضافه شده یا کلی دیتیل از آن حذف شده است. چون ما هر روز داریم روی آن کار می کنیم و سعی داریم که آن را زنده نگه داریم.
چقدر در اجرای تان سعی می کنید که تماشاگر را به تفکر وا دارید؟
کشاورز : باید باشه. اگر اینطوری نباشه نمایش را از دست می دهیم. تماشاگر باید بفهمه که ما سرش را کلاه نمی گذاریم. قرار نیست با شوخی های رکیک و مبتذل او را بخندانیم. مثلا در نمایش کچلو صحنه درخت و پدر حسن به این صورت است که پدر حسن مثل نیوتن زیر درخت می نشیند که چطور حسن را از خانه بیاورد بیرون. مثل نیوتن یک سیب روی سر حسن می افتد. او جاذبه را کشف می کند این هم به این نتیجه می رسد که با این ترفند می تواند حسن را بیاورد بیرون. اینجا ما یک نکته ای گذاشتیم و آن شباهت نیوتن به بابای حسن. ما داریم در اینجا از حافظه تماشاگر استفاده می کنیم. یعنی می دانیم اگر ما این کار را بکنیم تماشاگر به کجا فکر می کند. ما در این صحنه به درخت یک هویت دادیم. یک هویت انسانی و یک هویت مانا که اینجا از وقتی که پدر حسن به نتیجه می رسد می شود با سیب حسن را از خانه بیرون بیاورد. و بعد چیدن سیب ها پشت در با یک معضل تازه مواجه می شود و آن چیدن سیب های درخت است. اینجا باید یک ارتباطی بین پدر حسن و درخت به وجود بیایید. بابای حسن سیب ها را می چیند و یک سیب بر درخت باقی می ماند که درخت می خواهد آن یک سیب را برای خودش نگه دارد. بابا دنبال ترفند می گردد و بالاخره با همه سیب ها به درخت حمله می کند و درخت سیب هم در دفاع از خود، عصبانی می شود و با آن یک دانه سیب باقی مانده بر شاخه هایش پدر حسن را می زند. تماشاگر اینجا می خندید. چون می دید که ما داریم اینجا ذهنش را قلقلک می دهیم. به او می گوییم که اینجا فکر کن.
بعضی ها فکر می کنند که برای ایجاد کمدی باید کارهای عجیب انجام داد در حالی که با یک کار ساده هم می شود صحنه های کمدی ایجاد کرد. این ساده گی در همه مردم پیدا می شود برای همین ما دست روی آن نطفه ساده می گذاریم که بین همه مشترک است. و با آن ارتباط برقرار می کنیم. البته این هم مقداری کار سختی است. ولی خوب شدنی است.
گفت و گو از وحید یگانه
ارسال دیدگاه