یادداشت/به بهانه روز کارآفرینی و آموزش فنی و حرفه ای
آموزش فنی و حرفه ای،لزوم بازنگری در سیاستهای آموزش و پرورش کشور
آنچه می خوانید گزارشی است از تلاش های صورت گرفته در آموزش فنی و حرفه ای در کشور به ویژه در بخش آموزش و پرورش و چالش های موجود در این مسیر است که در این برهه از زمان به سبب نیازهای جامعه لزوم بازنگری در سیاست های فنی و حرفه ای و رفع موانع موجود بیش از همیشه به چشم می خورد.
سرویس آموزش و پرورش پانا، بعد از انقلاب صنعتی جهان ما عرصه تحولات گوناگون اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و علمی شد و نظام های آموزشی دنیا را نیز در این تحول با خود همگام کرد. نظامهای آمـوزش سنتـی ، دیگر نمی توانستند همگام با این حرکت های پرشتاب علمی و فنی پیش روند، لذا اهمیت آموزش فنی و حرفه ای بیشتر از دیگر بخش های آموزشی جلوه گر شد .
در این جهان فرا صنعتی امروز ، توسعه به معنی عام ، بدون توجه به آموزش، به ویژه آموزش فنی و حرفه ای، مفهوم نخواهد داشت. امروز ماشین ها ۹۹ درصد کارها را انجام می دهند ، در حالیکه صد سال پیش ، این رقم فقط ۶ در صد بود. بنابراین انقلاب علمی و فنی نیازمند نیروی انسانی ماهر است . فنآوری، آموزش و توسعه مثلث پیشرفت های اقتصادی - اجتماعی را تشکیل می دهند.
علوم و فنآوری ها ، حاصل دست و مغز انسان ها هستند که به یاری آموزش به دست می آیند. این دستاوردها به نوبه ی خود بر شیوه و ماهیت آموزش اثر می گذارند و از این کنش و واکنش ، توسعه و پیشرفت حاصل می شود . امروز بنیان تولید ثروت ، دیگر نه در عضله بلکه در مغز است و روشن است که تربیت مغزاهایی که امروز و فردا به آنها نیاز است ، جز با آموزش امکان پذیر نخواهد بود.
آموزش فنی و حرفه ای چیست؟
آموزش فنی و حرفه ای (Technical & Vocational Training) آموزشهایی است كه به منظور ایجاد مهارت و توانایی برای احراز شغل' حرفه و كسب و كار به افراد ارائه می شود و یا كارآیی فرد را افزایش داده و موجب كاهش هزینه و افزایش كیفیت زندگی می شود . این آموزش ها در كشورمان به صورت آموزش رسمی و غیر رسمی شامل آموزش های متوسطه فنی و حرفه ای و كار دانش، كاردانی فنی و حرفه ای و علمی - كاربردی، ضمن خدمت و مدیریت حرفه ای تخصصی و آموزش های كوتاه مدت برای سه سطح آموزش كارگر(ماهر، نیمه ماهر )، آموزش تكنیسین و آموزش مهندس و كارشناس صورت می گیرد. این آموزش ها در سطح آموزش كارگران (ماهر و نیمه ماهر) عمدتا به صورت ۷۰% عملی و ۳۰% تئوری به كارآموزان ارائه می گردد.
نظام قابل تشخیص مدیریت و سازمان آموزش های فنی و حرفه ای شامل: آموزش حرفه ای، حرفه آموزی بازار كار و حرفه آموزی بنگاه اقتصادی (درون بنگاهی) می باشد که مطابق ۲۲ ماده قانونی موضوعه اجرای حرفه آموزی بازار كار (آموزش های و حرفه ای كوتاه مدت غیررسمی) به سازمان آموزش فنی و حرفه ای كشور واگذار شده است.
آموزش فنی و حرفه ای رسمی در ایران
روز ۶ مرداد که در تقویم رسمی ایران روز ترویج آموزش فنی و حرفه ای نامگذاره شده ما را بر آن داشت تا در این گزارش نگاهی به آموزش فنی و حرفه ای در ایران بیندازیم که بی شک مهم ترین دستگاه مسئول در آموزش رسمی فنی و حرفه ای آموزش و پرورش است که با صدها هنرستان فنی و حرفه ای و کاردانش عهده دار این بخش مهم می باشد.
قدمت آموزش های رسمی فنی و حرفه ای از زمان تاسیس نخستین هنرستان در سال ۱۳۰۵ در ایران به حدود ۹۰ سال می رسد، و البته هنوز کیفیت آموزش این شاخه نتوانسته سطح توقعات طراحان آن را برآورده کند. رشد و ایجاد هنرستانها بدون تجهیز به کارگاه های در حد استاندارد و تدریس صرف نظری و فراز و فرودهای ناشی از تغییرات فناوری و پیچیدگی در محل کار، هنوز در کیفیت ارایه آموزش های این مراکز سایه افکنده است تا شماری از فارغ التحصیلان همچنان برای ورود به بازار کار با مشکل روبرو شوند.
به باور کارشناسان، تنوع و شمار رشته های تحصیلی، و عدم بروز رسانی سطح علمی هنرآموزان ،کاهش تدریجی و یا قطع کامل سرانه های دانش آموزان فنی وحرفه ای در مقایسه با تعداد کل دانش آموزان و افزایش بهای تجهیزات وماشین آلات نشان می دهد که آموزش های فنی وحرفه ای با افول روبرو بوده است متاسفانه با وجود رشد مطلوبی که طی ۵سال گذشته در آمار گرایش دانش آموزان متوسطه به آموزش های فنی و حرفه ای و کاردانش شاهد بودیم امسال درهنگام ثبت نام شاهد عقب گرد و کاهش در این زمینه هستیم.
سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور وابسته به وزارت کار و امور اجتماعی براساس قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بعنوان متولی و مجری آموزشهای فنی و حرفه ای کوتاه مدت در بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات می باشد. این سازمان که فراگیرترین دستگاه آموزشی کشور در این زمینه می باشد می کوشد در حیطه وظایف خود دستیابی به هدفهای تعیین شده در قانون اساسی را ممکن سازد و تا رفع نیاز بازار کار، فعالیتهای خود را توسعه دهد و در عین حال بر جنبه کیفی آن نیز تاکید داشته، سعی می کند مهارت شاغلین را با تکنولوژی روز همگام سازد.
توجه بودجه ای به هنرستان ها
آذرکیش مدیر کل دفتر آموزش های کاردانش وزارت آموزش و پرورش۲۴ تیرماه ۹۵ به افزایش ۴۰ درصدی اعتبارات هنرستان ها در سال جاری اشاره کرد و گفت: سال گذشته این بودجه ۲۵ میلیارد و ۴۵۰ میلیون تومان بوده که امسال به ۳۶ میلیارد تومان رسیده است.
آذرکیش ادامه داد: سال گذشته صددرصد این اعتبارات تخصیص پیدا کرد که به منظور توسعه آموزش های کاردانش و فنی و حرفه ای به حساب استان ها واریز شد.
وی خاطرنشان کرد: اکنون در شاخه های فنی و حرفه ای و کاردانش، هفت هزار و ۱۰۰ هنرستان در تمامی مناطق کشور داریم که حدود ۷۶۰ هزار هنرجو در این هنرستان ها مشغول به تحصیل هستند.
مدیر کل دفتر آموزش های کاردانش وزارت آموزش و پرورش اضافه کرد: از این تعداد چهار هزار و ۴۰۰ هنرستان کار دانش در سراسر کشور با حدود ۴۵۰ هزار هنرجو فعالیت دارند.
هدایت تحصیلی و آموزش فنی و حرفه ای
سید محسن حسینی مقدم مدیرکل دفتر آموزش های فنی و حرفه ای با اشاره به این که هر آن چه قرار است در توسعه ی مهارت های فنی و حرفه ای اتفاق بیفتد در راهبردهای سند تحول بنیادین اشاره شده است افزود: امسال ۹۶۸ هزار و ۹۶۰ دانش آموز در کل کشور در پایه ی نهم مشغول به تحصیل هستند که سال آینده وارد پایه ی دهم می شوند و طبق پیش بینی های صوت گرفته از این تعداد ۱۷ و ۳۹ صدم از دانش آموزان سهم رشته های فنی و حرفه ای است که باید به این حیطه هدایت شوند.
حسینی مقدم درادامه خاطر نشان کرد:از سال آینده با استقرار سیستم آموزشی ۳،۳،۳،۳ ،دوره ی آموزشی درهنرستان ها نیز سه ساله خواهد شد و برخی از رشته های جدید مانند مگاتورنیک،حمل ونقل و معماری داخلی به مجموعه رشته های فنی وحرفه ای اضافه خواهد شد.
مدیرکل دفتر آموزش های فنی و حرفه ای وزارت آموزش وپرورش درادامه اذعان داشت :باید نگاه به رشته های جدید به گونه ای باشد که دانش اموزان هرچه زودتر بعد از فارغ التحصیلی بتوانند وارد بازار کار شوند.
آموزش فنی و حرفه ای و اقتصاد مقاومتی
رئیس مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه مهارت های فنی و حرفه ای و حرفه آموزی جوانان ستونی از اقتصاد مقاومتی محسوب می شود تصریح کرد: قطعا اگر کشور به سمت آموزش های فنی و حرفه ای و مهارت های حرفه ای سوق داده شود، به طور حتم شاهد تغییرات بنیادین و حرکت و توسعه ملی خواهیم بود.
علی لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی یکشنبه ۳ مرداد ماه در دیدار با رئیس و معاونان سازمان آموزش فنی حرفه ای کشور و مسئولان کانون انجمن های صنفی آزاد آموزشگاه های فنی و حرفه ای کشور، با تبریک به مناسبت فرا رسیدن روز ملی مهارت گفت: امیدوارم اهداف خوب و مثبت سازمان آموزش فنی و حرفه ای کشور در سال های آینده محقق شود.
لاریجانی با بیان اینکه مهارت های فنی و حرفه ای و حرفه آموزی جوانان ستونی از اقتصاد مقاومتی محسوب می شود تصریح کرد: قطعا اگر کشور به سمت آموزش های فنی و حرفه ای و مهارت های حرفه ای سوق داده شود، به طور حتم شاهد تغییرات بنیادین و حرکت و توسعه ملی خواهیم بود.
هنرجویان فنی و حرفه ای و مسئله اشتغال
علی زرافشان معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش و پرورش خردادماه ۹۵ گفت: اگر چه در حال حاضر اطلاعات دقیقی از وضعیت جذب فارغ التحصیلان سراسركشور وجود ندارد، اما نتایج پژوهش های انجام شده در سال های اخیرموید جذب بیش از ۴۰ درصدی فارغ التحصیلان هنرستانی در برخی رشته ها مانند مكانیك خودرو، برق ساختمان ، جوشكاری و تراشكاری به بازار كار می باشد .
وی با بیان این كه به كارگیری فارغ التحصیلان هنرستانی در قوانین و مقررات كشوری در اولویت استخدام كشوری قرار دارد، تصریح كرد: تهیه سند توسعه استانی در برنامه ششم توسعه كشور در چهار زمینه صنعت، خدمات، كشاورزی و هنر به تفكیك استان، شهرستان و منطقه توسط وزارت تعاون ، كار و رفاه اجتماعی با مشاركت نمایندگان مركز آمار ایران ، استانداری ها و نماینده كمیته توسعه متوازن در ادارات كل آموزش و پرورش استان ها به طوری كه جذب دانش آموزان در رشته های مختلف فنی و حرفه ای و مهارتی براساس این سند انجام گیرد .
زرافشان خاطر نشان كرد: معرفی رشته های فنی و حرفه ای و كاردانش از طریق وسایل ارتباط جمعی به خصوص رسانه ی ملی ، مساعدت مالی وفنی دولت به فارغ التحصیلان كار آفرین هنرستانی به منظور خود اشتغالی در قالب وام های بدون بهره و یا كم بهره ، ایجاد سامانه ی كشوری به منظور معرفی كالاها و خدمات فارغ التحصیلان هنرستانی در راستای درآمد زایی ، ایجاد بانك اطلاع رسانی وضعیت بازاركار استان ها با محوریت وزارت تعاون ، كار و رفاه اجتماعی ، توسعه هنرستان های وابسته به وزارتخانه های مختلف ، توسعه ی هنرستان های جوار كارخانه به منظور تربیت نیروی كار مورد نیاز كارخانجات، توسعه برنامه ی آموزش همراه تولید در هنرستان ها با هدف اشتغالزایی و درآمد زایی هنرجویان هنرستانی، به روز رسانی تجهیزات كارگاهی، اجرای مطلوب آموزش های عملی مطابق با نیاز بازار كار، برگزاری مسابقات و جشنواره ها درحوزه ی آموزش های فنی و حرفه ای و ایجاد زمینه بازدید هنرجویان از مراكز صنعتی در قالب اردوهای صنعتی از اقدامات مهم آموزش و پرورش به منظور افزایش میزان جذب هنرستانی ها به بازاركار است . خاطرنشان كرد: طی چند سال گذشته ساختار جدیدی درآموزش و پرورش در راستای تامین منابع انسانی،آموزش مدیران مدارس،آماده سازی دانش آموزان به ویژه در بحث هدایت تحصیلی ایجاد شده که در این زمینه اتفاقات خوبی افتاده است.
آموزش فنی و حرفه ای راهی برای توزیع متوازن نیروی انسانی
علی اصغر فانی زیرآموزش و پرورش نیز اخیرا با اشاره به جلسه شورای عالی اشتغال كه با حضور رئیس جمهور برگزارشد گفت: در این شورا هدف گذاری تا پایان برنامه ششم توسعه رسیدن به تحصیل ۴۶ درصد دانش آموزان در شاخه های فنی و حرفه ای و كار ودانش می باشد و دلیل آن این است كه فارغ التحصیلان این رشته ها می توانند سریعتر با نیاز جامعه به اشتغال برسند و راهی برای مبارزه با بیكاری به عنوان یك سیاست می تواند مورد استفاده جامعه و دولت ها قرار بگیرد
وی خاطر نشان كرد : اگر به فكر توسعه واقعی كشور هستیم چاره ای غیراز توزیع متوازن در رشته ها و شاخه های كار و دانش و فنی حرفه ای نداریم .و حتی باید به این سمت حركت كنیم كه هر دانش آموز رشته های نظری نیز در دوره ی تحصیلی خود یك مهارت فنی را فرا می گیرد .
هر دانش آموز یک مهارت
علی اکبرزاده دبیرکل فرهنگی و هنری وزارت آموزش و پرورش نیز با اشاره به پایگاه های تابستانی آموزش و پرورش در سال ۹۵ اظهار داشت: در این مراکز فعالیتهای مختلف فرهنگی، هنری، قرآنی، ورزشی، مهارت آموزی و اجتماعی انجام خواهد شد اظهار کرد: شعار "هر دانش آموز، یک مهارت" برای پایگاهها درنظر گرفته شده و دانش آموزان در طول تابستان حداقل یک مهارت را می آموزند.
علی اکبرزاده افزود: چهار میلیون نفر در پایگاههای تابستانی در سال گذشته شرکت کردند و امیدواریم امسال هم استقبال خوب باشد البته باید مدنظر داشت که تشکل های دانش آموزی نیز برنامههای مختلفی را برای تابستان برنامه ریزی کردهاند.
چرا دانش آموزان از شاخه های فنی و حرفه ای استقبال نمی کنند؟
هر چند شاخه های فنی و حرفه ای و کاردانش تمام تلاش خود را برای تربیت هنرجویان توانمند برای حضور در بازار کار انجام می دهند اما به نظر می رسد که تبلیغات و فرهنگ سازی لازم برای ترغیب دانش آموزان برای ادامه تحصیل در این شاخه صورت نگرفته است.
یکی از اهداف و سیاست های کلی وزارت آموزش و پرورش، توسعه کمی و کیفی رشته های فنی و حرفه ای و کاردانش است تا از این طریق زیرساخت های لازم برای اشتغال جوانان در کنار افزایش دانش آنان فراهم شود. وزارت آموزش و پرورش هر چند در این زمینه گام هایی برداشته اما تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیاد وجود دارد. برای بررسی عدم استقبال کافی از هنرستان های فنی و حرفه ای نگاه کوتاهی به مزایا و معایب هنرستان ها در نظام فعلی آموزش و پرورش داریم:
محاسن و امتیاز هنرستانها
مدت کمتر زمان تحصیل، ساده تر بودن دروس نسبت به از رشته های نظری، تنوع در تحصیل به دلیل دروس عملی و نظری، نحوه امتحانات و نمره دهی، احتمال قبولی راحت تر در کنکور فنی وحرفه ای معمولا نسبت به کنکور سراسری، نداشتن پیش نیاز در اکثر رشته ها، آموختن یک فن و ایجاد خوداشتغالی البته دربعضی از رشته ها، امکان گرفتن دیپلم برای باردوم یاسوم در رشته های نظری یاکاردانش پس از اخذ دیپلم فنی وحرفه ای، کم بودن تعداد منابع برای کنکور،
معایب و محدودیت های هنرستانها:
کلاسها تا ساعت ۲ بعد از ظهر معمولا دایراست (بین ۴۰تا ۴۸ ساعت آموزش در هفته)، نمره قبولی درسهای کارگاهی وعملی ۱۲ هست، در همه درسها نمی توان از تکماده استفاده کرد، پس از قبولی در کنکور فقط ادامه تحصیل در مقطع کاردانی امکان پذیر است، اگر قصد اخذ کارشناسی را دارید باید مجددا در کنکور کاردانی به کارشناسی قبول شوید، اگر معدل کاردانی شما ۱۴ کمتر باشد باید پس از قبولی در دوره کاردانی به کارشناسی ۲۴ واحد که حدود دو ترم هست دروس جبرانی بگذرانید، دبیران خوب و مقتدر معمولا هنرستانها را برای تدریس انتخاب نمی کنند، مسئولان آموزش و پرورش در تقسیم بندی دبیران اولویت را به مدارس نظری می دهند، دبیران تخصصی هنرستانها معمولا روش تدریس دبیری را نگذارنده پس در اداره کلاس مشکل خواهند داشت، بعضی هنرستانها از دانش آموزان به علت هزینه بر بودن هنرستان ها هزینه تحصیـل بالایـی دریافـت می کنند، اکثر دانش آموزان متاسفانه آنچنان که شایسته بازار کار هست در طول دو سال آماده فعالیت در بازار کار نمی شوند مگر آنکه حداقل دو سال در بیرون کنار دست یک استاد کار کنند، عدم تجهیز کامل کارگاهها .ومشهود بودن کمبود امکانات و به طبع تاثیر روی تحصیل و یادگیری هنرجویان، اجبار به ادامه تحصیل در همان رشته انتخابی که دیپلم گرفته اند در کنکور دولتی و آزاد، محدودیت تعداد دانشکده (آموزشکده) برای بعضی از رشته ها در سطح کشور، عدم توسعه رشته ها در سطح کاردانی به کارشناسی دولتی بطوریکه بعضی رشته فقط دارای دانشگاه غیرانتفاعی هستند و روزانه و شبانه دولتی ندارند. بقیه هم معمولا پذیرش کم دارند.
اینها و دهها مشکل دیگر باعث کم شدن استقبال از هنرستان ها می شود که در صورت نیاز جامعه به ترویج رشته های فنی و حرفه ای چاره ای جز رفع این موانع نیست.
معلمها چه می گویند؟
مدیر یکی از هنرستان ها در این خصوص می گوید: سرانه هنرستان ها پایین است و باید در این زمینه تجدید نظر صورت گیرد چراکه هزینه اداره هنرستان ها قابل مقایسه با دبیرستان ها نیست.
معاون آموزشی این هنرستان نیز اظهار داشت: استقبال از رشته های فنی و حرفه ای هر ساله با سیر صعودی مواجه است و استقبال بیشتر دانش آموزان و همچنین والدین نسبت به این رشته ها، نیازمند تبلیغات و فرهنگ سازی است.
معاون فنی این هنرستان نیز درباره مشکلات موجود در رشته های فنی و حرفه ای، گفت: از مشکلات مهم و اساسی رشته های فنی و حرفه ای، نحوه هدایت تحصیلی دانش آموزان است. متاسفانه مشاوران تحصیلی در پایه اول دبیرستان به خوبی دانش آموزان را برای انتخاب رشته های تحصیلی مشاوره نمی دهند و دانش آموزانی که دارای معدل های پایین هستند را به رشته های فنی و حرفه ای و کاردانش هدایت می کنند با این تصور که تحصیل در این رشته ها سهل و آسان است.
وی با اشاره به اینکه باید انتخاب رشته ها و نیازسنجی جامعه با مدیریت صحیح صورت گیرد، افزود: والدین نیز باید نسبت به رشته های فنی و حرفه ای آشنایی داشته باشند تا با تحصیل فرزندان خود در شاخه های فنی و حرفه ای و کاردانش مخالفت نکنند و باید تصور عمومی جامعه نسبت به این رشته ها تغییر کند،گفت: این تغییر باید در آموزش و پرورش و با توجیه مشاوران تحصیلی آغاز شود.
یک معلم کامپیوتر در یکی از هنرستان ها می گوید: بسیاری از رشته های تحصیلی بیش از ظرفیت موجود جامعه در یکرشته، دانش آموز و یا دانشجو پذیرش می کنند در حالی که این فارغ التحصیلان باید جذب بازار کار شوند.
وی با بیان اینکه رشته های کامپیوتر و حسابداری از رشته هایی است که در جامعه متقاضی بسیاری دارد و از سویی دیگر بازار کار در این زمینه اشباع شده است، ایشان افزود: این در حالی است که در برخی از رشته ها از جمله معماری و طراحی، با کمبود نیروی متخصص مواجه هستیم و در این زمینه تبلیغات لازم صورت نگرفته است.
چند پیشنهاد
نتایج تحقیق حاضر نشان میدهد انتصاب مشاوران کارآمد و متخصص درهنرستانهای کاردانش استان از ضروریات افزایش انگیزش تحصیلی هنرجویان کارودانش بوده زیرا وجود مشـاوران کـارآمد باعث می شود رفتارهای مناسب هنرجویان از طریق یک برنامه تقویت مثبت پروش یافته و رفتار نامناسب آنـان از طـریق یک فرآیندی نظام دار و سیستماتیک کاهش رفتار منفی حذف گردد. جای خالی چنین پست حساسی در وضع موجود هنرستانهای کـاردانش به چشم می خورد که یکی از عوامل کاهش انگیزش تحصیلی هنرجویان می باشد.
یکی دیگر از راه های شکوفایی این رشته ها ایجاد منزلت اجتماعی دورههای فنی و حرفهای است، به گونهای که فارغالتحصیلان این آموزشها از شأن و منزلت خاصی برخوردار باشند و این موجب خواهد گردید تا انگیزه کارآفرینی در آنان تقویت شود.
استفاده از برنامههای آموزشی مناسب، معلمان توانمند و مربیان ماهر جهت نائل آمدن به اهداف آموزشهای فنی و حرفهای، همچنین تعیین هدفهای آموزشی و تربیتی با توجه به احتیاجات و مشکلات اجتماعی از دیگر راه های برون رفت از این مشکل است.
توجه به نیازها، علایق و امکانات فراگیران در تعیین اهداف سیستم آموزش فنی- حرفهای و غییر جهتگیری دروس به سمت نیازهای بازارکار و بکارگیری الگوهای جدید یادگیری فعال که درنهایت به بهبود چشمانداز اشتغال فارغالتحصیلان منتهی گرد از دیگر ضروریات این عرصه می باشد.
احسان میرزامحمدی
ارسال دیدگاه