یادداشتی درباره فیلم در حال اکران «خنده های آتوسا»؛

کج راهه «خنده های آتوسا»

ساختار روایتی خنده های آتوسا به گونه ای است که بیننده از میانه پرده دوم به ماجراها وصل شده و در جایی که بایستی شاهد گسترش فزاینده کشمکش ها و درگیری ها باشد تا نقطه اوج با مقدمه چینی و طرح مسئله روبرو می شود. به همین علت دغدغه هیچکدام از شخصیت ها به مسئله ذهنی و فکری او بدل نمی شوند

کد مطلب: ۵۰۲۸۵۹
لینک کوتاه کپی شد

به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا؛ نظریه دیوید هیوم در مورد برانگیختن تماشاگر از طریق روایت و اینکه مهمترین شیوه تاثیرگذاری روایت تاخیر در افشای اطلاعات داستانی است قابل تامل است. از نظر هیوم ابتدا بایستی کنجکاوی و احساس شور و شوق را در بیننده برانگیخت و سپس او را با راز داستان آشنا نمود. راز سوال یا مجموعه ای از سوال هاست که مخاطب انتظار برآورده شدن (یافتن پاسخ منطقی) آنها را تا پایان روایت می کشد. این پرسش و پاسخ ها به شبکه ای منسجم بدل می شوند که ساختار پیرنگ را شکل می بخشند. اما هنگامی که بخش قابل توجهی از پرسش های خلق شده در انتهای فیلم بدون پاسخ قانع کننده ای باقی می مانند احساس نارضایتی و سرخوردگی بیننده فراهم می آید. ساختار پرسش گونه روایت یکی از دارایی های عمده سینمای عامه پسند و از عوامل محوری است که فیلم های بازار انبوه را برای مخاطب جذاب و گیرا می نماید. هنگامی که روایت با قاب بندی متغیر سکانس ها و صحنه ها، در یک راستا قرار گیرد به نحوی که موید شبکه پرسش و پاسخ باشد روایت تصویری حاصل، در سطحی از فهم پذیری و وضوح بدون حشو و زوائد خواهد بود که در زندگی روزمره به ندرت دیده می شود. عصب شناسان، اکنون در آغاز راه مشخص کردن رحجان یا اولویتی که مغز برای وضوح قائل می شود هستند. از این لحاظ فیلم ها غذای اشتهاآور مغز به شمار می آیند.

از دیدگاه روایت هرآنچه به کانون توجه انسان آورده شود، عملا شرح داده یا توصیف شده است. داستان خود دارای نوعی تمامیت و قابلیت درک است که به مراتب از حوزه تجربه ما فراتر می رود. از این روی آرزوی خلق معنا و هدفمندی که در بیشتر اوقات در زندگی بشر به تحقق نمی پیوندد می تواند در سینما بازیافته شود که خود به واسطه هماهنگی الگوهای سبکی با ساختارهای روایتی تبیین شده و معینی برانگیخته می شود. با این که روایت شامل بازگویی یا نقل رویدادهای واقعی یا ساختگی است اما عملکرد سینمای روایتی، همان داستان گویی است که بنا بر سلیقه، درک و شناخت فیلمساز از مقوله روایت، سطوح کیفی مختلفی را در بر می گیرد.

روایت در نقطه صفر
ساختار روایی فیلم را بایستی پاشنه آشیل اثر قلمداد کرد که به علت طراحی و گزینش اشتباه رویدادها موجب خلق پیرنگی ضعیف و کم مایه گشته که در عمل به دلیل عدم پیروی از ساختارهای متعارف، توانایی بدل شدن به فرم معناساز را از دست می دهد. اسکلت کلاسیک فیلم با رعایت نکردن اصول اولیه ساختار بندی سه پرده ای، عملا موجب تضعیف و از میان برداشته شدن نقاط عطفی می شود که در سازمان دهی روایت کلاسیک نقش به سزایی ایفا می کند. به بیان دقیق تر کشته شدن مرجان در فیلم «خنده های آتوسا» را با توجه به آنکه روایت را به مسیر جدیدی هدایت و مهمترین پرسش ها و انتظارات را در مخاطب بر می انگیزد بایستی به مثابه نقطه عطف اولیه و آغازگر سیر پیش رونده داستان تلقین کرد در صورتی که این کنش/ رویداد در نقطه اوج به وقوع می پیوندد و لحظاتی پس از آن شاهد خاتمه فیلم هستیم.
با این احتساب، پرده دوم فیلم که بدنه اصلی اثر و فصل کشمکش های درگیرکننده است کارکرد دراماتیک خویش را از دست داده و به بخشی خنثی و فاقد تاثیرگذاری بدل می شود. ساختار روایتی خنده های آتوسا به گونه ای است که بیننده از میانه پرده دوم به ماجراها وصل شده و در جایی که بایستی شاهد گسترش فزاینده کشمکش ها و درگیری ها باشد تا نقطه اوج با مقدمه چینی و طرح مسئله روبرو می شود. به همین علت دغدغه هیچکدام از شخصیت ها به مسئله ذهنی و فکری او بدل نمی شوند چراکه بطور بایسته با انگیزه های روان شناختی شخصیت ها همراه نشده و صرفا به اطلاعاتی که روایت به صورت گذرا و مقطعی درباره آنها ارائه می نماید، محدود می شود. این نوع ساختار بندی روایت با موضوع فیلم چه سنخیتی دارد؟ مگر نه آنکه فرم خود معناست و معنا خلق نمی شود مگر در ساحت ساختار؟ برداشت های ذهنی فیلمساز از نقد اجتماعی به دلیل شناخت ناکافی از اصول داستان گویی، نه تنها ملموس و باور پذیر نمی نماید بلکه در حد و مرز عباراتی خلاصه می شود که در دهان شخصیت ها بارگذاری شده است.
تزلزل پیرنگ، ساختار منطقی فیلم را نیز تحت تاثیر خویش قرار داده است به نحوی که فیلم در پایان انبوهی پرسش بی پاسخ گریبان گیر تماشاگر می شود. در مقام مقایسه، اگر ماریون کرین در «روانی»، اقدام به سرقت پول های کارفرمای خویش می نماید هیچکاک در فصل مقدمه چینی انگیزه ای دراماتیک برای آن فراهم می آورد درحالی که در خنده های آتوسا حجت بر تماشاگر تمام نمی شود و فرار مرجان با مقادیر قابل توجهی ارز از کشور از منطق محکمه پسندی تبعیت نمی کند.
اینکه مرجان سهم خود از جابجایی پول های مافیایی روسایش را حق شرعی و قانونی خویش دانسته و اقدام به سرقت آنها کرده بدون لحاظ نمودن نشانه و سرنخی در این باره، رها شده و علت منطقی مشخصی برای آن ذکر نمی شود. چرا ماموران امنیتی مرجان را پیش از وقوع قتل دستگیر نکرده اند و بدین گونه منفعلانه با این موضوع برخورد می کنند؟ در صورتی که آنها از تخلف مرجان آگاهی کامل دارند. چه ارتباطی میان مطالعه کتاب بی شعوری و داستان سرقت پول ها و قتل مرجان نهفته است؟ کارکرد روایتی و دراماتیک احسان و شیرین در طول فیلم چیست؟ آتوسا به تاسی از کدام منطق با دیگران ارتباط صمیمانه برقرار می کند؟ آیا میان او و زهتاب رابطه ای برقرار است؟ زهتاب کیست و تجارت عجیب او (روده گوسفند) چه کمکی به تماشاگر و در مرحله بعد به پیش برد روایت می کند؟ از چه روی آتوسا برای صرف غذا سر میز وی می نیشند؟ اگر او دختر ساده دل و زودباوری است چگونه می توان پذیرفت که با مشاهده پول های مرجان نزد زن و شوهر اجیر شده، تقاضای حق السکوت می کند؟ بر اساس کدام نشانه راهبردی مخاطب بایستی با عناصری که مجموعه ضدقهرمانان فیلم را شکل می دهند آشنا شود و از نیت و اندیشه ایشان مطلع گردد؟ مگر نه آنکه پول ها و ارزهای سرقتی پس از قتل مرجان و دستگیری زوج اجیر شده در اختیار ماموران امنیتی و پلیس ویژه قطار قرار خواهد گرفت، از چه روی آتوسا اقدام به بیرون ریختن پول ها از پنجره قطار می کند؟
اگر فیلم درباره آتوساست چرا بار دراماتیک داستان در قصه مرجان نهاده شده و اگر روایت حول محور مرجان و کنش ها و واکنش های او می گذرد چرا عنوان اثر خنده های آتوساست؟ درصورتی دکتر از حضور پلیس قطار که در موارد خاص دست به اقدام می زند سخن به میان می آورد تا پایان فیلم، کمترین اثری از آنها به چشم نمی خورد. رفتارهای ساده لوحانه موسی با شمایل کلیشه ای مرد ناموس پرست نه تنها باری از دوش داستان بر نمی دارد بلکه خود به دغدغه پایان ناپذیر روایت بدل می گردد تا جایی که حتی از سوی شیرین و احسان مورد استهزا قرار گرفته و سرانجام با ضربه ای وارد آمده بر سر از پا در می آید و چرایی ناپدید شدن خواهرش نیز تا انتها در هاله ای از ابهام باقی می ماند.
مرگ بی دلیل موسی، بعدی ابزورد به راویتی می بخشد که از شواهد و قراین برآمده از داستان (حرفه آتوسا در وارد کردن لوازم آرایشی و انگیزه احسان برای یافت شغل در ترکیه) قرار است نمایش تباهی انسان هایی باشد که سودای زندگی بهتر در خارج از مرزهای کشور را در سر می پرورانند. با عنایت به این فرضیه، تصمیم مرجان مبنی بر سرقت پول های روسایش و فرار وی بر اساس کدام منطق ساختاری توجیه پذیر می نماید؟ آیا صرفا به این دلیل که چون او عازم کشور ترکیه است و در این مسیر به قتل می رسد بایستی مضمون مورد بحث را وحدت بخش ماجراهای شکل گرفته در داستان و شخصیت های درگیر آن دانست؟ به نظر می رسد مخاطب بایستی از اطلاعات ارائه نشده در پیرنگ، داستان را در ذهن خویش واکاوی و بازسازی نماید. داستانی چندپاره و مبهم که وجه ابهام برانگیز آن نه بر پایه و شالوده انگیزه های زیبایی شناختی که بر اساس ساده انگاری در منطق داستانی و تضعیف پیرنگ بوجود آمده است. هنگامی که گره افکنی در داستان شکل نمی گیرد، شخصیت پردازی به دست فراموشی سپرده می شود (هیچ کدام از کاراکترهای فیلم از سطح تیپ ومرحله شخصیت سازی فراتر نمی روند) و قهرمانی سمپاتیک و پویا برای مبارزه و نقش آفرینی در جهت تغییر بخت، خلق نمی شود، درامی وجود نخواهد داشت که قابلیت تاثیرگذاری و پالایش عواطف تماشاگر را در اختیار گیرد. شخصیت محوری خنده های آتوسا کیست؟ موسی؟ مرجان؟ آتوسا؟ مامور امنیتی؟ آیا قهرمان جمعی برای نقل داستان برگزیده شده؟ در این صورت اسلوب پرورش قهرمان جمعی چیست و چگونه بایستی رعایت گردد؟
با در نظرگرفتن اینکه داستان به درستی در ذهن بیننده نقش نمی بندد و او از همراه شدن با شخصیت ها باز می ماند دیگر جنبه های زیبایی شناختی فیلم از جمله نورپردازی پرکنتراست، فیلم برداری در مکانی بسته همچون قطار و دکوپاژ در زوایای محدود جلوه گری خواهند کرد و این درحالی است که گرایش به فرمالیسم با مضمون مورد علاقه فیلمساز در تناقضی آشکار قرار می گیرد که خود لطمه ای غیرقابل جبران بر پیکر نحیف و آسیب پذیر فیلم است.
یادداشت از: پیام نصیری خرم

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار