نگاهی به فیلم سینمایی «ابد و یک روز» با تحلیل روانشناسانه و جامعه شنا

زیر پوست شهر

بازنمایی سبک زندگی طبقات اجتمای در سینمای ایران سال هاست با شمایل کلیشه ای و تغییر ناپذیرش به حیات خود ادامه می دهد.

کد مطلب: ۴۹۰۴۹۹
لینک کوتاه کپی شد

فیلم های اجتماعی همواره رویکرد مشخصی را در قبال طبقات اجتماعی اتخاذ کرده اند. بازنمایی سبک زندگی طبقات اجتماعی در سینمای ایران سال هاست با شمایل کلیشه ای و تغییرناپذیرش به حیات خود ادامه می دهد. موقعیت طبقات مرفه و متوسط به انواع رذالت های اخلاقی، دروغ، پنهان کاری و خیانت، تجمل گرایی و مصرف زدگی مزین شده و قشر فرودست در نقطه مقابل، با معضلات اقتصادی خلل ناپذیر دست به گریبان است و به نظر می رسد عبارت فرودست با مناسبات مادی و تجاری پیوند جاودانه ای خورده. نمایش معضلاتی چون بی کاری، فقر، اعتیاد، بحران های اقتصادی و... که مهمترین تهدید کننده سلامت خانواده به شمار می روند در نمونه هایی قابل ردیابی هستند که تمرکز اصلی روایت بر خانواده هایی از طبقه فرودست جامعه است. روستایی در «ابد و یک روز» خانواده ای از سطوح پایین دست اجتماع را برای روایت داستان خویش برگزیده که مشکلات و مصائب پایان ناپذیری ارکان آن را هدف قرار داده است؛ از اعتیاد برادر کوچک تر (محسن) تا قول و قرارهای برادر بزرگتر (مرتضی) در راستای معاوضه سیمه با پول شیربها و راه انداختن مغازه فلافل فروشی، از ازدواج سمیه با یک خانواده افغان تا استفاده اعظم از حقوق مستمری همسرش و گریز از ازدواج مجدد، از تنهایی و انزوای خودخواسته لیلا تا کشمکش های درون خانوادگی شهناز، از بیماری مادر علیل خانواده تا بی پناهی و سرگشتگی نوجوانی به نام نوید.

آنچه خانواده به تصویر درآمده در ابد و یک روز را گرد هم می آورد و به شناسنامه ای مشترک برای ایشان بدل می شود، معضلی به نام فقر است که اگر پیشینه ای به قدمت تاریخ سینمای ایران نداشته نباشد در عوض چندین دهه هسته مرکزی و جان مایه اصلی ملودرام های ایرانی را شکل داده است. از ›شب قوزی» و «گنج قارون» و «گوزن ها» تا «زیر پوست شهر» و «بوتیک»، «مهمان مامان»، »مرگ کسب و کار من است«، «جدایی نادر ازسیمین»، «قصه ها» و «استراحت مطلق». سایه سنگین فقر اقتصادی بر خانواده پر جمعیت ترسیم شده در فیلم، در سطحی وسیع تر فقر فرهنگی را موجب می شود تا جایی که برادر بزرگتر را وا می دارد تا با پنهان کاری و دور از چشم دیگران برای بهره جویی از عواید مادی، خواهر کوچکتر را به عقد یکی از اتباع غیرایرانی در آورد و مادر را به اعلام رضایت از اعمال مجرمانه محسن مبنی بر فروش موادمخدر جهت تامین معاش خانواده سوق دهد. در حقیقت موضوع فقر چنان با تار و پود این خانواده گرده خورده که حتی پایبندی به اصول اخلاقی نیز با دیده تردید نگریسته می شود. با تماشای ابد و یک روز تماشاگران از خود می پرسند آیا اخلاق زاده ارزش افزوده نیست؟ آیا جز این نیست که میان فقر و اخلاق گریزی رابطه مستقیمی برقرار است؟ آیا این پرسش ها ما را به این نتیجه تلخ نمی ساند که اصولأ اخلاق پدیده ای بورژوایی است؟ اینجاست که می توان ردپای سینمای فرهادی در باب اخلاق مداری در جامعه معاصرایران و ارتباطی تنگاتنگ آن با مناسبات مادی را مشاهده کرد. حجت جدایی نادر... نیز در مقام مقایسه با مرتضی، برای رهایی از فشارهای اقتصادی موازین اخلاقی را نادیده می گرفت تا جایی که حاضر بود سرمایه معنوی خود را به بهای اندکی در معرض فروش قرار دهد. البته این ابهامات را نمی توان به معنای ضعف فیلم و گرته برداری صرف فیلمساز در نخستین تجربه سینمای اش قلمداد کرد.
سایه سنگین فقر، نه تنها سیر نزولی و زوال زندگی برادران خانواده را تشدید می کند بلکه بیش از همه آینده سمیه را تحت تاثیر قرار می دهد و به بیانی دقیق تر تر و خشک را با هم به ورطه نابودی می کشاند. سمیه که به نوعی تکیه گاه تمام اعضای خانواده محسوب می شود با آگاهی از قول و قرارهای پنهانی مرتضی، میان ماندن و رفتن، میان زندگی شخصی و نجات خانواده، راه دوم را بر می گزیند تا شاید با عواید حاصل از ازدواج او، خانواده از تنگناهای اقتصادی رهایی یافته و اندکی روی آرامش را به خود ببیند. این چنین است که سمیه حاضر می شود به رغم بی میلی باطنی به خواستگار افغان، با تن سپردن به ازدواجی ناخواسته و سر تسلیم فرود آوردن در مقابل سرنوشتی مبهم، که به قربانی شدن آینده او منتهی خواهد شد، نقش منجی خانواده ای متزلزل و در آستانه فروپاشی را بر عهده گیرد که در چرخه ای از بی آرمانی و فقدان هدف گذاری برای آینده، روزمرگی و یکنواختی، رخوت و رکود از یکدیگر پیشی می گیرند. مضمون درجا زدن و سکون در ساختار داستانی فیلم نیز مشاهده می شود و در غالب پیرنگی با تک موقعیت ثابت تا پایان داستان پی ریزی شده است. این موقعیت کلی با تعدادی خرده پیرنگ فرعی که به صورت زنجیره ای در یکدیگر تنیده شده اند و در حد فاصل زمانی، عقد سمیه و مراجعت خواستگار افغان برای بردن وی اتفاق می افتند - هیچکدام تاثیر مستقیمی برکنش اصلی پیرنگ نمی گذارد - همپوشانی می شود. بطور کل روایت ابد و یک روز با عدم پیروی از الگوی کلاسیک آرامش، عدم آرامش و بروز بحران و بازگشت مجدد آرامش در پایان داستان و پرهیز از قهرمان فردی و گرایش به قهرمان جمعی (در اینجا فاقد انگیزه و هدف جهت مبارزه و تحول جهان داستان) برجسته می گردد. به وقوع پیوستن ماجرای عقد سمیه به عنوان نقطه عطف این خط سیر پیش از شروع قصه و آغاز داستان با تلاطم و تنش های اعضای خانواده بر سر کوچکترین مسائل، پر رنگ شدن داستانک های فرعی مانند فرار محسن از کمپ ترک اعتیاد، ماجرای درگیری امیر(پسر شهناز)، دعوای محسن و مرتضی با یاسر (پسر نوجوان)، ارتباطات عاطفی و احساسی مرتضی، موفقیت درسی نوید، بیماری مادر و.... که خود به پیرنگی مستقل تبدیل می شوند و بیش از آنکه به پیشبرد روایت و تغییر موقعیت یاری برسانند در خدمت فضاسازی قصه عمل می کنند، از بارزترین ویژگی های ساختار روایی سنت گریز ابد و یک روز محسوب می شود. در حقیقت روایت هایی از جنس ابد و یک روز بر دورنمایه تغییر استوار نشده اند و از رویکردهای کلاسیک به رغم ظاهر سنتی خویش دوری می گزینند. این مرحله را بایستی نقطه تمایز ابد و یک روز با فیلم هایی همچون مهمان مامان دانست که به توصیف موقعیت خانواده هایی از طبقه سنتی اجتماع می پردازند. بر خلاف انتظار، فرم روایی فیلم همراستا باموقعیت یک خانواده سنتی نیست و این یعنی دوری گزیدن عامدانه و آگاهانه از ساختار تثبیت شده خانواده هایی از این دست.
فیلمساز با تمرکز بر مناسبات اقتصادی ساختار مضمونی مورد نظرش را شکل می دهد به طوری که فقر اقتصادی را مانع هرگونه تغییر، دگرگونی و پیشرفت معرفی می نماید. شاید پر بی راه نباشد اگر وضعیت خانواده ابد و یک روز را به ساختار جامعه امروز ایران تشبیه کنیم. با این پیش فرض به نظر می رسد، با اثری سیاه و تلخ روبرو هستیم که دستاوردی جز نکبت و تباهی برای مخاطب ندارد و ارجاع به دیالوگ هایی چون «هر کی از این خونه نره از سگ کمتره .... یا خراب شود خانه ای که بزرگتر ندارد» بر این باور دامن زده و تصور بر آن است که سازندگان اثر تا حدودی رویکرد مورد اشاره را در دستور کار خویش قرار داده اند. اما از منظری دقیق تر بایستی ابد و یک روز را فیلمی دانست که نگرانی خود را از سقوط شتابنده جامعه پنهان نمی کند. سقوطی که در روندی بی وقفه مرزهای اخلاقی را از بین می برد و بنیان های خانواده را یکی به یک ویران می کند. بنا بر ساختار سنتی خانواده درون فیلم مرتضی پس از مرگ پدر، وظیفه هدایت و سرپرستی خانواده را بر عهده دارد. او مظهر اقتدار گرایی شکست خورده و تضعیف شده ای است که به چیزی جز منافع خویش نمی نگرد. لذا تلاش می کند تا با دور کردن سایر اعضای خانواده، سلطه بی چون و چرای خود را بر خانه مستولی گردانده و به تدریج خانه را در تملک خویش درآورد. هراس مرتضی از دستگیر شدن محسن، به عاقبت اندیشی او در قبال برادر کوچکتر اشاره ندارد بلکه از نگرانی وی از بازداشت مجدد خود به دلیل سوء پیشینه اعتیادش خبر می دهد. همچنین موافقت او با عقد سمیه و جوان افغان نیز ریشه در منافع شخصی مرتضی دارد. در مقابل مجموعه کنش ها و واکنش های مرتضی، خانواده در وضعیتی انفعالی قرار دارند و تنها فردی که لب به اعتراض گشوده و مرتضی را مجاب به پاسخگویی می نماید محسن است. جوان معتاد و خرده فروشی که گرچه به علت درگیر شدن با مواد مخدر و تبعات گریزناپذیر آن و به تباهی کشاندن زندگی افراد بیشماری که برای تهیه مواد افیونی نزد او می آیند در سراشیبی سقوط دست و پا می زند اما همچنان دغدغه خانواده را دارد. کسی که در نازل ترین سطح سلامت و موقعیت اجتماعی قرار دارد تندترین مخالفت ها را به مرتضی ابراز داشته و هرگز با او هم مسیر نمی شود. محسن سیمای فراموش نشدنی سید رسول گوزن ها را بار دیگر احیا می کند که گرچه از اسب فرو افتاده اما از اصل هرگز. ابتلا به موادمخدر تعصب و حمیت او در پیشگاه خانواده را از میان نبرده و به رغم وضعیت دشوارش در برابر خودخواهی های مرتضی ایستادگی می کند و به همین دلیل با واکنش سخت برادر بزرگتر روبرو می گردد. در خانواده ای که فقر اقتصادی بیداد می کند و نظام مدیریتی آن بر پایه تک خوانی مرتضی استوار شده چه تضمینی برای برای پرورش صحیح استعدادهای نوید (نماینده نسل آینده) که در اوج دوران کودکی با معضلات بزرگسالی چون بیکاری و اعتیاد و معضلات خانوادگی روبرو گشته وجود دارد؟ نوجوانان فیلم های فرهادی نیز در آشوب های اجتماعی و خانوادگی بزرگسالان اسیر می شدند و راهی جز همراهی با آنان نمی یافتند. اگر ترمه جدایی نادر.... پدر را به محکمه وجدان بیدار و عدالت جوی خویش می کشاند، خانواده ابد و یک روز نیز در برابر نوید احساس مسئولیت کرده و خود را موظف به پاسخگویی و اقناع او می یابند. در هر دو فیلم نوجوانان نقشی انکار ناپذیر در تحولات خانواده برعهده دارند و به بلوغی زودرس می رسند که مقدمه ای است برای ورود ایشان به دنیای پر تلاطم بزرگسالی.
بازگشت سمیه در فصل پایانی فیلم تاکیدی است بر بازگشت خانواده به نقطه سرآغاز و نشانه دیگری است بر جدال پایان ناپذیر شخصیت ها با نیرویی نامرئی به نام سرنوشت. گویا پیشانی نوشت این خانواده گرد آمده از چهار نسل در خانه ای خانه مخروبه و فرتوت، بر تسلسلی باطل و تا ابد و یک روز پس از آن محتوم شده است. گفتار «اینجا کسی عوض بشو نیست، اینجا همه چی ادامه داره» بر روند بهبودی ناپذیر خانواده ای تاکید می کند که توان تغییر و دگرگونی را از کف داده اند و به شرایط اسف بار و رقت انگیز خویش خو گرفته است. روشن کردن چراغ های خانه به وسیله سمیه بر روند تکرار شدنی مسیر تکرار شده خانواده تاکید و آن را امری گریزناپذیر معرفی می کند اما بایستی در نظر داشت تفسیر تلخ و گزنده فیلمساز از جامعه معاصر ایران، هرگز به معنای تعبیر جامع و تام و کمالی از کلیت ساختار اجتماعی کشور نیست. این برداشتی است از واقعیت که با پرهیز از زودباوری و ساده انگاری نمی بایست به سیاه نمایی و کج اندیشی متهم شود.
یادداشت از: پیام نصیری خرم

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار