در گفتوگوی مشروح پانا با مدیر طرح ملی تغییر آبوهوا عنوان شد؛
افزایش ۴.۵ درجهای دمای کشور تا سال ۲۰۵۰
کاهش ۵۰ درصدی رواناب سطحی در کشور، روند پر سرعت شاخصهای خشکسالی از سال ۸۳، تشدید خشکسالی در دو دهه آینده در دامنه غربی زاگرس، فاجعه افزایش ۴.۵ درجهای دمای کشور تا سال ۲۰۵۰ و تغییر فصول سال بخشی از گفتههای مدیرطرح ملی آب و هواست که این موارد را ناشی از تغییر اقلیم در کشور میداند.
به گزارش خبرنگار اجتماعی پانا، در حال حاضر بسیاری از کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته به دنبال راهکارهایی برای نجات محیط زیست خود هستند و ایران نیز که به گفته کارشناسان محیط زیست در آینده با بحران زیست محیطی روبرو میشود به دنبال برون رفت از مشکلات زیست محیطی ناشی از تغییر اقلیم است. با توجه به اهمیت مشکلات تغییر اقلیم با محسن ناصری مدیر طرح ملی تغییر آب و هوا به گفتگو نشسته ایم که در پی می خوانید:
بسیاری از کارشناسان معتقدند که ایران و بسیاری از کشورهای دنیا دچار تغییر اقلیم شده اند، در واقع تغییر اقلیم چیست و آیا تغییر اقلیم همان نوسانات آب و هوایی به شمار میرود؟
وقتی در مورد تغییر اقلیم صحبت میشود، باید مواردی را مد نظر قرار داد. در واقع الگوهای جدید اقلیم به دو دلیل اتفاق میافتد. یکی از این عوامل تغییرات غیر آنتروپوژنیک(Anthropogenic) است، به این معنی که تغییرات بر اساس دورههای بلند مدت اقلیمی و تغییراتی که در زاویه استقرار زمین و مواردی از این دست اتفاق میافتد، صورت میگیرد. بنابراین محدوده زمانی که تغییرات در آن اثرگذار بوده در مقیاس زمین شناسی بلند مدت است.
اما هنگامی که درباره تغییر اقلیم صحبت میکنیم، مشخصاً صحبت از تغییر الگوهای اقلیم و آب و هواست که بر اساس توسعه اتفاق افتاده است. اینکه اتفاق موجود در دنیا بیشتر متأثر از کدام مسأله است، همبستگی معناداری نسبت به میزان افزایش co۲ و گازهای هم اثر در زمین با افزایش دما وجود دارد. از طرفی گزارشهایی که "IPCC" (هیأت بین الدول تغییر اقلیم) با میلیونها دلار هزینه و چندهزار نفر ساعت از متخصصان در سراسر دنیا صرف تهیه گزارشها میکند، نیز این موضوع را تأیید میکند چرا که عجیب به نظر میرسد این همه شهروند جامعه بینالمللی دنبال هیاهو برای هیچ باشند. بنابراین در ادبیات موجود در سطح جهانی وقتی میگوییم تغییر اقلیم منظورمان تغییرات انسان ساخت و در واقع تغییراتی است که متأثر از توسعه بیرویه در کشورهاست.
چه کشورهایی با بحران تغییر اقلیم مواجه هستند؟
در حال حاضر همه کشورهای دنیا با موضوع تغییر اقلیم درگیر هستند، منتها اثرگذاری این تغییرات در برخی مناطق بیشتر و در برخی مناطق کمتر است. در واقع این اثرگذاری در برخی کشورها مثبت و در برخی مناطق منفی است. به طور مثال در برخی مناطق که عرض جغرافیایی بالایی دارند میزان بارش بیشتری دریافت میکنند، در حالی که در مدار رأس السرطان که محدوده کمربند خشک زمین است کشورها با سرعت زیادی با افزایش دما روبرو شدهاند و میزان بارش کمتری را دریافت میکنند. به این معنی که علاوه بر خشکسالی با افزایش دما نیز روبرو هستند.
از طرفی برخی از کشورها نیز ممکن است در شاخصهای دما و بارش آنها تغییر معناداری رخ ندهد، اما برخی اتفاقات مانند وقوع طوفانهای شدید در آن کشور نمود پیدا کند. هر کشوری به دلیل موقعیت قرارگیری در کره زمین و تراز ارتفاع از سطح دریا و توپوگرافی که دارد، میزان اثرپذیری و مخاطراتش متفاوت است اما به هر حال همه کشورها از تغییرات اقلیمی اثرپذیر هستند.
با این اوصاف وضعیت ایران از نظر تغییر اقلیم چگونه است؟
به عبارت دیگر علاوه بر اینکه تمامی کشورها درگیر تغییرات اقلیمی هستند، کشور ما نیز از این قائده مستثنی نیست و تمام مناطق کشور کم و بیش نسبت به تغییر اقلیم اثرپذیر است.
بحران تغییر اقلیم در ایران از چه سالی جدی شد؟
ایران در سال ۲۰۰۴ به پروتکل "کیوتو" پیوست. شاخصهای زمینی ما از نظر رواناب سطحی با دو نقطه عطف در زمینه کاهش قابل ملاحظه بارشها طی سالهای ۷۵ تا ۷۷ و دیگری در سالهای ۸۵ و ۸۶ روبرو شد به طوری که در برخی حوزهها با تقریباً ۵۰ درصد افت در رواناب سطحی مواجه شدیم.
البته این را باید گفت که کاهش رواناب سطحی لزوماً تأثیرپذیرفته از اثرات تغییر اقلیم نیست بلکه عامل آن میتواند استفادههای بیرویه و عدم انطباق برنامههای بین بخشی دستگاهها نیز باشد، ولی به هر حال از ۵۰ درصد کاهش رواناب سطحی که اتفاق افتاده تقریباً ۳۰ تا ۴۰ درصد متأثر از اثرات تغییر اقلیم است. بنابراین میتوان گفت نگرانی از تغییر اقلیم ایران از جایی آغاز شد که در پی آن سازمان حفاظت محیط زیست به پروتکل "کیوتو" پیوست.
چه عاملی در فرایند تغییر اقلیم بیشترین دخالت را دارد؟
ممکن است بخشی از مناطق از نظر افزایش دما و میزان کاهش بارندگی و برخی دیگر نیز صرفاً از نظر افزایش دما تأثیرپذیر باشند اما در کشور ما عمدتاً مورد اول اتفاق میافتد. در عین حال نباید از عامل خشکسالی غافل بود و کشور ما دچار خشکسالی است.
وقتی از خشکسالی صحبت میکنیم باید منظورمان را از خشکسالی روشن کنیم، چرا که خشکسالی انواع مختلفی دارد. اگر منظورمان خشکسالی با معیار بارش است، باید گفت که شاخصهای خشکسالی مبتنی بر مقدار بارش در کشور ما از سال ۸۳ به بعد به وضوح روند پر سرعتی را طی میکند اما اینکه کدام مناطق موثر هستند به وضوح مشخص است که مناطق داخل فلات مانند استانهای فارس، یزد و کرمان بیشترین تأثیرات را از خشکسالی دارند.
غیر از فارس و یزد و کرمان چه مناطقی از خشکسالی متاثر می شوند؟
از طرفی متاسفانه انبار آب ایران که دامنههای غربی زاگرس است، ظرف یکی دو دهه آینده با تشدید خشکسالی روبرو خواهد شد و ظواهر خشکسالی در آن پررنگتر میشود. منتهی در این فرایند حاشیه شمال کشور نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. در مناطق شرقی مانند خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان نیز با تغییراتی روبرو خواهیم بود که منجر به افزایش بارشها در این مناطق میشود که این مساله نیز متأثر از تغییر اقلیم است، اما با توجه به اینکه مقدار مطلق بارش در این مناطق کم بوده و نسبت افزوده شده نیز با توجه به عامل افزایش دما اثر خود را از دست میدهد اساساً رقم قابل ملاحظهای برای برنامهریزی نیست و غیرقابل اعتناست. این تغییرها به گونهای است که در استانهایی که نامشان ذکر شد و حتی برخی از مناطق استان خوزستان تا ۶۵ درصد کاهش رواناب سطحی را خواهیم داشت.
امسال در خوزستان ۵۰ درصد میزان بارش نسبت به سال گذشته افزایش داشته اما آیا میتوان گفت تغییر اقلیم در این منطقه رخ نمیدهد؟ لذا ارتباطی به این مسأله ندارد چرا که درباره شاخصهای بلند مدت مانند میانگین ۲۰ ساله و ۳۰ ساله صحبت میکنیم.
یکی از موضوعاتی که در چند سال اخیر مطرح شده میزان افزایش دما در همه کشورهای دنیاست البته ایران هم از این موضوع مستثنی نیست .شما وضعیت را چگونه ارزیابی می کنید؟
آنچه که در کشور اتفاق افتاده میانگین دما کمی کمتر از یک درجه افزایش یافته البته لنزهای گرمایی متاثر از توسعه صنایع است و کاملا محدودههای کوچکی است. اما تصور بر این است که تا سال ۲۰۵۰ دمای کره زمین به رغم اینکه جامعه ملل متحد علاقمند به کنترل آن به دو درجه و زیر دو درجه هستند، ممکن است بین ۲.۵ تا ۳ درجه افزایش داشته باشد که ممکن است این افزایش در کشور ما تظاهر ۴.۵ درجه ای به طور میانگین داشته باشد که این یک فاجعه برای کشور است.
در اردیبهشت ماه گذشته دمای ۴۶ درجه به نقطه شبنم ۳۲ درجه را در ماهشهر داشتیم که این خیلی اتفاق نادری است و تکرار مجدد آن میتواند نشان از خشکیدگی بسیار عمیقی در کشور ما باشد.
با توجه به افزایش دما و تغییرات دمایی، آیا شاهد تداخل و جابجایی فصول نیز خواهیم بود؟
بله این مسأله وجود دارد و هم اکنون این رخداد را شاهد هستیم. بر اساس آنچه که تا کنون اتفاق افتاده تقریباً یک ماه از فصلهای سال تغییر پیدا کرده است، به این معنی که انتظار ما از فروردین ماه هم اکنون در اسفندماه روی میدهد و این امر منجر به این میشود که منابع ذخیره برفی کشور که باید در فصل کشت تبدیل به رواناب سطحی شود در خرداد ماه که منابع بارشی ما کم است از این ذخیرهها، اقدامات تأمین شود. این رویداد زمانی رخ میدهد که در اردیبهشت ماه به دلیل افزایش دمای هوا ذخایر برفی ذوب میشود و ما در آن زمان بارشهایی داریم که تأمین کننده نیازمان است. در واقع ناهمخوانی بین الگوهای سنتی نیاز ما و آنچه که طبیعت دیکته میکند در حال اتفاق است و این ناشی از تغییر اقلیم در کشور است و احتمال اینکه وضعیت بدتر از این شود وجود دارد.
فرونشست زمین نیز یکی از معضلات جدی محیط زیست کشور است، آیا این مشکل بر اثر تغیر اقلیم اتفاق میافتد؟
اگر گمان میکنید که فرونشست و افت تراز زمین به دلیل گرمایش جهانی است، من هنوز مطالعهای در این رابطه ندیدهام اما اگر هدف این است که کمبود منابع آب در دسترس و عطش انسان برای توسعه بیشتر به مصرف بیرویه آبهای زیرزمینی منجر میشود، این را میتوان عاملی برای افت تراز سطح زمین و از بین رفتن آبخوانها و فرونشست زمین دانست.
در چه مناطقی از کشور شاهد بیشترین میزان فرونشست زمین هستیم؟
این موضوع در مناطق مختلف کشور در حال رخ دادن است، اما در این میان دو استان فارس و کرمان رکوردار فرو نشست زمین هستند و حتی شهر تهران که رقم سرسام آوری در فرونشست زمین به ویژه در جنوب شهر دارد. البته سازمان زمین شناسی کشور عددی را برای مناطق مختلف از جمله تهران اعلام کرده که مورد توجه ما نبوده و ارتباطی نیز با طرح ملی تغییر اقلیم ندارد.
چه راهکاری را برای جلوگیری از فرونشست زمین پیشنهاد می کنید؟
اغلب فرونشستها به دلیل مصرف بیرویه آب زیرزمینی رخ میدهد و منجر به از بین رفتن آبخوانها و فرونشست زمین میشود. در این راستا برنامهای در دستور کار وزارت نیرو قرار دارد که یک برنامه ۲۰ ساله است و در این برنامه باید تعادل بخشی به آبهای زیرزمینی محقق شود، ضمن اینکه میزان کسری مخزن آبهای زیرزمینی نیز باید جبران شود.
متأسفانه برخی آبخوانها از بین رفته و قابل احیاء نیست اما برخی از آنها که قابلیت احیاء دارد و به حالت بحرانی نرسیده در طرح تعادل بخشی آبهای زیرزمینی در دستور کار قرار گرفته و برنامههای این طرح باید منجر به بهبود حال آبخوانها شود و در نهایت فرونشستهای زمین قدری کنترل شود، اما در مجموع همه این مسایل متأثر از فرهنگ مصرف در کشور است که بخشی از آن به ضعف آموزش مربوط است. دشمنها دو دسته هستند که یک دسته، دشمنی است که از مرز یک کشور عبور میکند و دیگری دشمنی است که در داخل کشور وجود دارد. معتقدم مصرف بیرویه منابع کشور مانند دشمن خودی است. بنابراین باید بتوانیم با غیرت ملی با این مسأله برخورد کنیم و غیرت ما در این زمینه تحریک شده تا منجر به اثرات مطلوب شود.
با توجه به اینکه تغییرات آب و هوا منجر به وقوع طوفانها نیز میشود،وقوع پدیده "ال نینو" تا چه اندازه تهدیدکننده است؟
در واقع باید بگویم وقوع پدیده "ال نینو" ارتباطی با مسأله تغییر اقلیم ندارد. طوفان" ال نینو" پدیده ای است که تقریباً به طور سیستماتیک اتفاق میافتد و دور بازگشتهای تقریبا معینی دارد اما موضوعی که در آن اهمیت دارد و مشخص نیست، شدت وقوع این طوفان است که میتواند ضعیف یا قوی باشد. شدت وقوع این پدیده هم متأثر از شرایط محیطی است. در واقع طوفانهای خورشیدی، گرما، شرایط محلی و مقطعی را میتوان عاملی در وقوع آن دانست.
وقتی در مورد تغییر اقلیم صحبت میکنیم منظورمان اتفاق بلند مدت و روندی پایدار است. این پدیده ارتباطی با تغییر اقلیم ندارد و جزو پدیدههای کوتاه اثر اقلیمی است که به طور سیستماتیک اتفاق میافتد.
یکی از موضوعاتی که در پی تغییر اقلیم باعث نگرانی شده تغییر زیستگاهها و مهاجرت است، وضعیت ایران در این رابطه چگونه است؟
در مورد تغییر سکونتگاهها و تغییر الگوی جمعیت ناشی از تغییر اقلیم مطالعهای انجام نشده و در حدود فعالیت تعریف شده برای طرح اقلیم نیز قرار ندارد، اما سازمان ملل طرحهایی در این راستا در دست انجام دارد و بررسی تغییر سکونتگاهی مناطق مختلف را دنبال میکند. البته من همواره این مثال را میگویم که زابلیهایی که در گرگان زندگی میکنند از خود زابل بیشتر هستند. در واقع افت شرایط زندگی در زابل طی سالهای گذشته منجر به حرکت تدریجی مردم این منطقه به سمت گرگان شده است.
فکر میکنم سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ بود که در شرق آسیا شاهد بودیم تقریباً ۴۰ میلیون نفر مهاجرت اقلیمی صورت گرفته است. مهاجرتهایی که متأثر از تغییر شاخصهای آب و هوایی و وقوع طوفانها و مواردی از این دست بوده است. ما در کشورمان آماری در این رابطه نداریم، اما به وضوح مناطق شرق کشور شاهد تغییر سکونتگاهی هستند و مواردی وجود دارد که در فاصله نه چندان دور خالی از سکنه شدهاند. البته این امر به دو دلیل (از بین رفتن زیرساختهای زیستی و بالارفتن استانداردهای مطلوب برای افراد و در دسترس نبودنش در آن منطقه) اتفاق افتاده است که این موارد نیاز به مطالعه دارد.
تأثیرپذیری و تأثیرگذاری تغییر اقلیم در بازار اقتصادی در چه سطحی قرار دارد؟
زمانی شهر زابل انبار غله ایران بود. وقتی میگوییم انبار غله مربوط به هزار سال پیش نیست بلکه این موضوع به ۸۰ سال پیش مربوط است. اینکه میزان اثرپذیری اقلیمی ما در کلان اقتصاد چقدر است باید دو ماه دیگر صبر کرد تا نتایج تحقیق در این زمینه مشخص شود. البته نتیجه گزارش سوم در برخی از بخشها مشخص شده است به عنوان نمونه میتوان گفت به طور متوسط اگر در شرایط بدبینانه تغییر اقلیم در پی میزان بارش و تغییر دما اتفاق افتد به طور سالانه و به طور متوسط در سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۳۰، دوازده هزار میلیارد تومان در بخش کشاورزی تأثیرپذیری منفی خواهیم داشت. همچنین به طور متوسط ۲۰ درصد با کاهش درآمدهای متأثر از آبهای سطحی مواجه خواهیم شد. ضمن اینکه اگر بخواهیم میزان تأثیرپذیری تغییر اقلیم را در صنعت، بهداشت و سایر بخشها بدانیم باید صبر کنیم تا مطالعات گزارش سوم تغییر اقلیم تکمیل و نتیجه آن مشخص شود.
ایران در برنامهریزی و انجام طرح برای حل بحرانهای تغییر اقلیم در چه وضعیتی قرار دارد؟
جایگاه ایران نسبت به کشورهای دنیا بسیار متفاوت است اما نسبت به کشورهای منطقه درجهبندیها متفاوت است. ما در مقایسه با کشورهای منطقه در مدیریت تغییر اقلیم جایگاه خوبی داریم. اما در مقایسه با بسیاری از کشورهای در حال توسعه نسبت به کنترل گازهای گلخانهای فاصله داریم. البته ما در اجلاس COP۲۱ قول دادهایم که میزان گازهای گلخانهای را حداقل ۴ و حداکثر ۱۲ درصد کاهش دهیم.
سازمان حفاظت محیط زیست برای رفع نگرانی از تغییر اقلیم چه اقداماتی انجام داده است؟
در این زمینه تا کنون دو گزارش ملی تهیه شده است و هم اکنون در حال جمع بندی گزارش سوم با مشارکت دستگاههای مرتبط هستیم. متأسفانه دستگاههای اجرایی مرتبط وقتی مظاهر تغییر اقلیم را در حوزههای خود مشاهده کرده به این مسأله ورود میکنند کما اینکه وزارت نیرو از سالهای ۸۵ و ۸۶ را به عنوان سال بد یُمن و شروع سالهای نامناسب با نیازهای کشور یاد میکند، چرا که در این سال با کاهش رواناب سطحی روبرو بودیم و این مسأله تولید محصولات کشاورزی را نیز تحت تأثیر قرار داد.
در واقع میتوان گفت شاید ورود و علاقمندی دستگاههایی مانند جهاد کشاورزی و وزارت نیرو به موضوع تغییر اقلیم از بابت میزان اثرپذیری آنها بوده است. از طرفی تغییر اقلیم در کشور تدریجی صورت گرفته و رفع آن نیز تدریجی است و حتی اگر بنا باشد اتفاقی هم صورت بگیرد، تدریجی رخ میدهد.
بنابراین در شرایط موجود تا مدت زمان نامعلومی میزبان اثرات نامطلوب ناشی از تغییر اقلیم هستیم، البته این اثرات تظاهرات نامطلوبی دارد اما از آنجا که ما کشور پر مصرفی در بخش انرژی هستیم میتواند به اتفاق پسندیدهای در کشور منجر شود. متأسفانه اقلام پایه(آب و خاک) در کشور مورد بیتوجهی قرار گرفته و مصارف بیش از توان تولید و جایگزینی آن در کشور است. البته اگر تغییر اقلیم و کمبودها منجر به این شود که میزان استفاده به عددی مطلوب و به تراز کشورهایی که شرایطی مانند ما دارند برگردد، اتفاقی مثبت است که در کنار این اتفاق نامیمون میتواند تبدیل به فرهنگ شود. البته امیدواریم این فرهنگ در اثر کمبودها رخ ندهد و دانسته و آگاهانه انجام شود.
قرار بود سند راهبردی برای تغییر اقلیم هوا تهیه شود، این سند در چه وضعیتی قرار دارد؟
سندی تهیه شده که این سند در اختیار دستگاههای اجرایی مربوطه(وزارتخانههای نفت، کشاورزی، نیرو، جهاد کشاورزی، بهداشت، امورخارجه و معاونت علمی ریاست جمهوری) قرار دارد که امیدواریم طی روزهای آینده نظرات دستگاهها به ما اعلام شود. برنامه مذکور سند راهبردی تغییر اقلیم کشور است که در آن جایگاه کشور طی ۱۵ سال آینده مشخص میشود. در واقع این سند در سه برنامه پنجساله تنظیم خواهد شد و مسیرهایی که باید طی کنیم و همچنین وظایف دستگاهها در آن مشخص میشود.
البته نباید فراموش کرد سند راهبردی تغییر اقلیم سندی سیاستی بوده و اقدامی نیست، بنابراین طبیعی است که سیاستها باید شکسته شود و تبدیل به برنامههای اقدامی شود و بستههای اجرایی از آن نیز استخراج شود. این سند هم اکنون تهیه شده و پیش نویس آن آماده است و انتظار داریم که دستگاهها نظراتشان را هر چه سریعتر ارائه کنند، تا بتوانیم در پایان سال جمع بندی نهایی آن را اعلام کنیم.
یکی از انتقاداتی که به موضوع بررسی تغییر اقلیم در سازمان محیط زیست میشود، موازی کاری با سازمان هواشناسی است، آیا این مسأله وجود دارد؟
باید گفت که این موضوع برداشت تنگ نظرانه و کوتاه بینانه از تغییر اقلیم است. تغییر اقلیم جنبههای متعدد و متنوعی دارد. در بهترین حالت آن سازمان هواشناسی بر اساس شبکه پایشی که دارد، میتواند افزایش دما و سناریوهایی از این دست(تغییر دما و میزان بارش) را مورد بررسی قرار دهد اما تغییر اقلیم مباحث مرتبط با منابع آب، کشاورزی، انتشار گازهای گلخانهای و مسایل بهداشتی را در پی دارد که اصولاً سازمان هواشناسی کشور نه زیرساخت چنین عرصهای را دارد و نه اصولاً برای این عرصهها در نظر گرفته شده است چرا که حدود وظایف این سازمان معلوم است.
آینده محیط زیست کشور را چطور میبینید؟
چنانچه این فرایند ادامه یابد آینده کشور وضع خوبی از لحاظ اقلیم ندارد، امروز بزرگترین تهدید برای امنیت ملی مسئله محیط زیست به معنای اعم آن است چالش امنیت ما مسأله محیط زیست است.
گفتوگو از آسیه اسحاقی
ارسال دیدگاه