نوحه ها و ریشه یابی موسیقی های مذهبی و عاشورایی/۱
کیانی: ارتباط تنگاتنگی بین موسیقی دستگاهی ما و موسیقی مذهبی وجود دارد
خبرگزاری پانا: مجید کیانی درباره ریشه های موسیقی عاشورایی و موسیقی مذهبی مان گفت: به قدری ارتباط تنگاتنگی بین موسیقی دستگاهی ما و موسیقی مذهبی وجود دارد که ما در تحقیقات مان نمی توانیم مشخص کنیم موسیقی دستگاهی ما از موسیقی مذهبی مان ریشه گرفته است یا باالعکس این نوع موسیقی مذهبی از موسیقی ملی که قبلا موسیقی مقامی و ادوار بود و امروزه موسیقی دستگاهی نامیده می شود گرفته شده است.
مجید کیانی نوازنده سنتور و از استادان موسیقی ایرانی در گفت و گو با خبرنگار فرهنگی پانا، گفت: موسیقی مذهبی در ایران به بیش از ۳۰۰۰ سال قبل از اسلام یعنی به زمان کشته شدن سیاوش بازمی گردد. ما شعر زیبایی از آن دوران داریم که بیان می کند: «همه شهر پر زاری و ناله گشت/ به چشم اندرون آب چون ژاله گشت
گیاهی برآمد همانگه به خون/ چو ایزد که داند که آن چون بر است»
اینجا گیاهی که می روید به پس از واقعه عاشورا اشاره دارد که در روایت آمده است صحرای کربلا پس از آن واقعه به دشت وسیعی پر از لاله و گل سرخ و شقایق مبدل می شود. همین طور در داستان «بیژن و منیژه» نیز به واقعه کربلا اشاره شده است بنابراین موسیقی ای که ما در مراسم عزاداری از گذشته داریم براساس همان اشعار و روایات است که به صورت کامل تر و زیباتر همراه با موسیقی بیان می شود.
وی افزود: با مطالعاتی که بر روی نوحه ها و آثار اینچنینی داشته ام متوجه شدم تمامی آن ها براساس موسیقی فرهنگی و ملی ما که امروزه به آن موسیقی دستگاهی و ردیفی می گوییم کار شده است و جالب اینجاست که با مطالعه بر روی سبک موسیقی کشورهای همجوار که اغلب شیعه هستند متوجه می شویم که در سراسر ایران و حتی آن کشورها همه از یک نوع موسیقی بهره می گیرند که همان موسیقی دستگاهی و ردیفی است. با اینکه ما در مناطق مختلف کشورمان موسیقی های محلی مختلفی داریم ولی از نظر من جالب این است که در این مراسم همه از نوع موسیقی واحدی استفاده می کنند. مثلا در بوشهر که جنوب ایران است می ببینیم نوحه هایی که خوانده می شود همه براساس موسیقی دستگاهی و همان اوزان متریکی و ریتمی که در این نوع موسیقی وجود دارد بوده است.
این نوازنده تصریح کرد: اگر در آذربایجان و مناطق دیگر تفاوت هایی وجود دارد به خاطر لهجه زبانی و نوع گویش اشعار است که فرق می کند وگرنه نوع موسیقی یکی است. در تعزیه نیز اشتراکات زیادی وجود دارد اگر به تعزیه و نوع موسیقی آن دقت کنید می بینیم تمام تعزیه خوان ها از موسیقی دستگاهی که همان ردیف است استفاده می کنند.
وی در پاسخ به اینکه آیا در موسیقی عاشورایی الگویی برای مداحان وجود دارد یا خیر، عنوان کرد: به قدری ارتباط تنگاتنگی بین موسیقی دستگاهی ما و موسیقی مذهبی وجود دارد که ما در تحقیقات مان نمی توانیم مشخص کنیم موسیقی دستگاهی ما از موسیقی مذهبی مان ریشه گرفته است یا باالعکس این نوع موسیقی مذهبی از موسیقی ملی ما که قبلا موسیقی مقامی و ادوار بود و امروزه موسیقی دستگاهی نامیده می شود گرفته شده است. یعنی به قدری این ها به یکدیگر نزدیک هستند که تفاوت شان برای ما از لحاظ تحقیق کمی مشکل است.
این استاد موسیقی ادامه داد: در این خصوص منابع زیادی وجود دارد که به آن ها رجوع شود؛ اگر موسیقی مذهبی مان را بخواهیم تقسیم کنیم باید بگوییم یکی موسیقی های روضه خوانی هستند که شامل مرثیه خوانی، نوحه سرایی و مداحی می شود ولی یک گروهی از موسیقی های مذهبی هم وجود دارند که دسته گردانی هستند مثل چاووش خوانی، سینه زنی و زنجیرزنی. آهنگ هایی هم هستند که شبیه خوانی اند مثل تعزیه، نقالی، شمایل گردانی، پرده خوانی و ... مجموعه اینها را که نگاه می کنیم می بینیم همه از یک سیستم موسیقایی برخوردارند بنابراین با اینکه می بیبنیم هر منطقه ای در ایران آهنگ های موسیقایی خود را دارند ولی چون این موسیقی ها مربوط به یک مراسم خاص است همه هم از یک سیستم خاص تبعیت می کنند.
وی اظهار کرد: وقتی ما با یک مسئله ای به این عظمت که واقعه کربلا است روبه رو هستیم می بینیم نوع موسیقی ای برای آن وجود دارد که پیشینیان آن را به عنوان موسیقی روایتی سینه به سینه انتقال داده اند پس طبیعی است که باید این نوع موسیقی ها همین گونه حفظ شوند و اجازه نداد تغییر آنچنانی ای بکنند.
کیانی با اشاره به اینکه در موسیقی عاشورایی ایجاد نوآوری کار اشتباهی است، بیان کرد: ایجاد نوآوری در این نوع موسیقی چندان نمود ندارد و ضروری نیست چراکه یک واقعه ای در حال تکرار شدن است و در این تکرار باید به آن معنویت و اهداف بلند عاشورایی توجه شود نه اینکه در سطح و ظاهر بگوییم امروز این آهنگ ها مد شده اند و روتین هستند و مردم گوش می کنند پس ما هم نوحه های مان را به این سمت و سو ببریم این اشتباه است چون به آن اهداف معنوی ای که وجود دارد صدمه می زنیم. متاسفانه امروز شاهد این هستیم مداحان ما از این سنت موسیقایی پیروی نمی کنند و این درحالی است که واقعه کربلا یک واقعه ای غیرقابل تغییر است که باید همان طور که بوده حفظ شود و اصطلاحا نباید روزآمد شود.
وی تاکید کرد: باید دوره های آوازخوانی و نوحه خوانی برای مداحان گذاشته شود تا شیوه های درست را از بزرگان و پیشینیان فرابگیرند. خوشبختانه ما در فرهنگی رشد کرده ایم که از گذشته نه چندان دور نوحه خوانان خیلی باسواد در زمینه موسیقایی داشته است که تمامی گوشه ها و دستگاه ها را می شناختند و آهنگ های مناسب و پرمعنای واقعه عاشورا و کربلا از آن زمان ها وجود داشته است. اساتید آن دوران باید شاگردانی می داشتند که آن شاگردان امروز مداحان ما باشند اما متاسفانه وقتی نگاه می کنیم می ببینیم که هیچ توجهی به این مسئله نشده است و مداحان ما فقط به صرف اینکه دلی سرشار از حزن و اندوه در این زمینه دارند کارهای خود را ارائه می دهند.
وی در پاسخ به اینکه آیا منابع و مرجعی برای مطالعه وجود دارد که مداحان و کسانی که موسیقی عاشورایی کار می کنند بتوانند به آن رجوع کرده و اطلاعات لازم را فراگیرند، اظهار کرد: کتابی پاییز ۸۶ چاپ شد به نام «آسیب شناسی موسیقی عاشورایی» که صاحب اثر آن معاونت فرهنگی پرورشی معاونت نیروی بسیج بود. در این کتاب مقالاتی وجود دارد در مورد آسیب شناسی موسیقی عاشورایی که در مقدمه آن آقای دارایی مطلبی را نوشته اند، خود من مقاله ای دارم تحت عنوان «ارتباط موسیقی سینه زنی و موسیقی دستگاهی»، «مداحی و موقعیت آن» به قلم آقای مهدوی، «نقش نوحه در دفاع مقدس» به قلم آقای آهنگران، «واقعیت مداحی» نوشته آقای میرعلی نقی، «بررسی تاریخی نوحه ها» به قلم آقای اشرفی، «آداب معنوی نوحه خوانی» به قلم آقای بیانی، «جایگاه موسیقی در فرهنگ مذهبی» نوشته آقای کیاسری، «محاوره در شعر عاشورا» به قلم آقای نعیمایی، «دگرگونی یک نوحه در گذر زمان» نیز نوشته آقای صدری از جمله مطالبی است که در این کتاب می تواند کمک کننده و راهنما باشد. این کتاب منبعی است که می تواند راه گشا باشد.
این نوازنده سنتور ادامه داد: یکی از شاگردان من به نام متین رضوانی پور نیز چند سالی است که بر روی نوحه خوانی ها کار می کند و دو جلد کتاب تاکنون منتشر کرده که یکی نوحه خوانی در همدان است که در آن با تمام نوحه خوانان خیلی خوب صحبت شده است. آقای علی شادکام نیز شاگرد دیگری است که آن نوحه ها را آوا نگاری کرده است و نوحه های خیلی خوبی در این منابع شکل گرفته است. اگر مداحی علاقه داشته باشد که سنت موسیقایی روز عاشورا را حفظ کند و اجازه ندهد این نوع موسیقی دچار آسیب شود باید این منابع را مطالعه کند.
وی در پایان خاطر نشان کرد: برخی موسیقی ها هیچ گاه دچار آسیب نمی شوند فرض کنید امروز در فرهنگ موسیقی مان موسیقی پاپ داریم که آسیبی وارد نمی کند چون یک سبک موسیقی جداگانه است و راه خود را می رود ولی فرض کنید وقتی ما موسیقی مذهبی داریم که مربوط به واقعه عاشورا است اگر اصول را رعایت نکند نه تنها به خود موسیقی آسیب می زند بلکه به واقعه ای هم که رخ داده است نیز صدمه وارد می کند. وقتی موسیقی یک مراسمی از مسیر معنویت خود دور شود صدمه می خورد، بنابراین اگر کسی بخواهد روی آن کار کند باید به احیای آن بپردازد. امروز باید فرهنگ سازی موسیقی صورت بگیرد که متاسفانه از آن غفلت شده و می بینیم مداحان ما که خیلی هم صداهای خوبی دارند سواد کافی که برای اجرای نوحه خوانی لازم است را نداشته و کمترین توجهی به اصول موسیقایی نمی کنند.
زهرا صفایی
ارسال دیدگاه