بازخوانی سخنان مقام معظم رهبری پیرامون حافظ شیرازی
مقام معظم رهبری و ˝حافظ˝
ما حافظ را فقط به عنوان یك حادثهى تاریخى ارج نمىنهیم، بلكه حافظ همچنین حامل یك پیام و یك فرهنگ است. دو خصوصیت وجود دارد كه به ما حكم مىكند كه از حافظ تجلیل كنیم و یاد او را زنده كنیم. اول: زبان فاخر اوست كه همچنان در قلهى زبان فارسى و شعر فارسى است و ما این زبان را باید ارج بنهیم و از آن معراجى بسازیم به سوى زبان پاكِ پیراستهى كامل والا؛ چیزى كه امروز از آن محرومیم.
دیباچه
شمس الدین محمد حافظ ملقب به خواجه حافظ شیرازی و مشهور به لسان الغیب و ترجمانالاسرار در شیراز متولد شد. درباره تاریخ ولادت، نام و هویت پدر ش در مآخذ موثق و قابل اعتماد قدیم ذکری به میان نیامده است. او در جوانى به آموختن قرآن، ادبیات عرب و علوم اسلامى پرداخت و در تفسیر،كلام، حكمت و ادب تبحر یافت. از آنجا که قرآن را از حفظ بود به همین سبب «حافظ» تخلص میكرد.
دوران جوانی حافظ با افول سلسله محلی اتابکان فارس و تسلط خاندان اینجو بر فارس مصادف بود. حافظ که در همان دوره به شهرت والایی دست یافته بود مورد توجه و امرای اینجو قرار گرفت و پس از راه یافتن به دربار شیخ ابواسحاق اینجو (۷۴۴ـ ۷۵۴ هـ .ق) مقام و مرتبه والایی یافت . از آنجا که شیخ ابواسحق اینجو امیری عادل، دانشمند و ادبدوست بود،حافظ از لطف وی بهرهمند شد . از این رو، شیخ ابواسحق اینجو ممدوح حافظ شد به طوری که وی در اشعارش از وی با القابی چون «جمال چهره اسلام» و «سپهر علم وحیاء» یاد کرده و مراتب حقشناسی خود را نسبت به وی بیان داشته است. حافظ مکرر از ابواسحق اینجو، دوران سلطنتش و رجال عهد وی یاد كرده است. ظاهراً از مشایخ و علماى عهد این پادشاه،كسانى مانند شیخ امین الدین بلیانى، قاضى عضدالدین ایجى و قاضى مجدالدین شیرازى، تا حدى مربى و حامى حافظ بودند. بعد از دوران یاد شده دوره امارت امیر مبارزالدین محمد مظفر، مؤسس سلسله آل مظفر، که با سختگیرى و تعصب بسیار همراه بود سبب نارضایتی حافظ ر ا فراهم آورد. اما چنان که از دیوان اشعار حافظ پیداست دوران سلطنت جانشینان امیر مبارزالدین یعنی شاه شجاع و شاه منصور برای وی مطلوب بوده، زیرا حافظ آنها را مورد مدح قرار داده است. اواخر زندگی این شاعر بلندآوازه ایران مصادف با حمله امیر تیمور گورگانی به شیراز بود . حافظ احتمالاً در ۷۹۱ هـ .ق درگذشت. او بیشتر عمر خود را در شیراز گذراند و جز یک سفرکوتاه به یزد و بندر هرمز همواره در شیراز بود. اشعار وی نه تنها در سرتا سر ایران بلکه در خارج از ایران نیز از شهرت بسزایی برخوردار است. دیوان حافظ ، بنابر مشهور، اولین بار به وسیلة یكی از یاران و شاگردانش به نام محمد گلندام تدوین یافته است.تاكنون شروح متعددی بر این دیوان نگاشته شده است و ترجمه های گوناگونی به زبانهای مختلف از این اثر صورت گرفته است. حافظ از شاعران برجسته ادب فارسی پیش از خود چون فردوسی، نظامی گنجوی، مولانا و سعدی تأثیر فراوانی گرفته و بر شاعران پس از خود نیز تأثیر فراوانی نهاده است. از جمله افرادی که از حافظ تأثیر پذیرفته اند، میتوان به گوته آلمانی اشاره کرد که دیوان شرقی - غربی خود را تحت تأثیر و در نتیجه الهامات دیوان حافظ سروده است.
تفأل با دیوان حافظ و حكایات و قصه های بسیاری كه در باب فال وجود دارد، از شهرت و قبول فوق العادة او در نزد عموم فارسی زبانان حكایت دارد.
[ شخصیت حافظ]
حافظ به هیچ وجه آن رندِ میكدهنشینِ اسیر مى و مطرب و مَهْجبین كه تصویر كردند، بعضى نیست و باز تكرار مىكنم كه منظور من از حافظ، آن شخصیتى است كه از حافظ در تاریخ ماندگار است یعنى آن بخش اصلى و عمدهى عمر حافظ كه بخش پایانى عمر اوست. نمىگویم در طول عمرش چنین نبوده، شاید هم بوده - البته قرائنى هم بر این معنا دلالت مىكند - اما حافظ در اقلاً ثلث آخر زندگیش، یك انسان وارسته و والاست. اوّلاً یك عالم زمانه است، یعنى درس خوانده و تحصیل كرده و مدرسه رفته است. فقه و حدیث و كلام و تفسیر و ادب فارسى و ادب عربى را آموخته. حتّى آن چنان كه حدس زده مىشود از اصطلاحاتى كه در نجوم و غیرو به كار رفته، در این علوم هم دستى داشته و تحصیلى كرده، یك عالم است. این عالم، بساط علمفروشى و زهدفروشى و دینفروشى را هرگز نگسترده، كه آن روز چنین بساط هایى رواج داشته. این عالم، در بخش عمدهاى از عمرش، راه سلوك و عرفان را هم پیموده. در اینكه وابستهى به فرقهاى از متصوّفه هم نیست، شاید شكّى نباشد. یعنى هیچ یك از فرق متصوّفه، نمىتوانند ادعا كنند كه حافظ جزو سلسلهى آنهاست؛ زیرا كه براى او هیچ مرشدى، شیخى، قطبى بیان نشده و بعید هم به نظر مىرسد كه او قطبى و شیخى داشته باشد و در این دیوانى كه از افراد زیادى در او سخن رفته، از آن مرشد و معلّم سخنى نرفته باشد. البته در اشعار او، اشارهاى هست به اینكه بدون پیر نمىشود رفت در راه عشق كه من به خویش نمودم صد اهتمام و نشد.
[اوضاع سیاسی زمان حافظ]
زمان او از لحاظ زمان سیاسى، یكى از بدترین زمانهاى ایران است و من واقعاً در تاریخ یادم نمىآید- تتبّع هم نكردم البته، اما در همان مقدارى كه در حافظه دارم - به یاد ندارم زمانى را و منطقهاى را كه به قدر شیراز در زمان حافظ دستخوش تحولات گوناگون سیاسى، همراه با خرابیها و ویرانیها شده باشد. اگر مبدأ این دوران پادشاهیهاى زمان حافظ را زمان «شاه شیخابواسحاقِ اینجو» بدانیم - كه زمان شروع سلطنت او فكر مىكنم، هفتصدوچهلوخوردهاى است كه دوران جوانى حافظ است، چون حافظ سال ولادتش معلوم نیست؛ هفتصدوبیست، هفتصدوهیجده، هفتصدوبیستودو، روشن نیست كه كى است، لكن حدوداً مىشود فهمید كه در همان حول و حوش هفتصدوبیست است - حافظ جوان بیستوچند سالهاى بوده كه این پادشاه به مسند حكومت مىرسد و بعد از او حالا در زمان خود همین پادشاه جوان و خوشذوق و مورد علاقهى حافظ احتمالاً و عیّاش و زیبا و شاعر و ادیب، همین پادشاه با این خصوصیات هم جنگهاى فراوانى را مىكرده با امیر «مبارزالدین» در كرمان و با دیگران . یك چنین وضعیتى در شیراز وجود داشته و دائماً مردم شیراز زیر فشار ارعاب این دیكتاتورهاى زباننفهم مغرور قرار داشتند. حافظ حدود شاید چهل سال، چهلوپنج سال از عمر خودش را، در دوران این خانواده گذرانده. طبیعى است اگر چنانچه با صیت شهرت حافظ بر شعر و شاعرى، این انتظار از او وجود داشته باشد كه زبان به مدح بعضى از افراد این خاندان بگشاید و گشوده. نمىشود ما دیگر بیائیم توجیه كنیم، بگوئیم نخیر: كه دور شاه شجاع است مى دلیر بنوش. این یقیناً این مدحها، مربوط به این افراد است. امّا آنچه كه من مىخواهم بگویم این است كه این مدحها، از رتبت حافظ و قدر حافظ، چیزى نمىكاهد. این كمترین كارى است كه یك شاعرى در حدّ حافظ مىتوانسته آن روز بكند. شما نگاه كنید ببینید معاصرین حافظ چه مىكردند! «سلمان ساوجى» یك شاعر معاصر حافظ است. چقدر مدح براى «ایلكانیان» - چه «شیخ حسن» و چه پسرش «اویسبنحسن» و چه آن «احمدبناویس» و چقدر شعر گفته دربارهى این خانواده - شاید سلمان ساوجى یا خواجوى كرمانى یا دیگر شعرائى كه معاصر حافظ بودند یا قبل و بعد او بودند، آنچه كه حافظ گفته، كمترین است .
... یكى از آن جفاهاى بزرگى كه به وسیلهى بعضى از نویسندگان ما به حافظ شده، این است كه مىگویند : حافظ به زبان غزل، قصیده مىگفت و مدح مىسرود. به نظر من از این بزرگتر اهانتى به حافظ نیست! اینى كه تو یك غزلى - در پایان غزل یا یك گوشهاى از غزل - اسم یك پادشاهى را آورده باشد، این غیر از این است كه غزل را در مدح آن پادشاه سروده باشد. این كار در بین شعرا رائج است. شاعر، یك غزلى را براى دل خودش، نه براى كس دیگر، مىگوید؛ بعد آن را موَشَّح مىكند؛ مزیّن مىكند به نام یك دوستى، یك رفیقى، یك عزیزى، در پایان آن غزل اسم آن عزیز را هم مىآورد. این معنایش این نیست كه از اوّل تا آخر غزل هر چه گفته، خطاب به آن عزیز است یا به آن دوست است به آن رفیق است. این كار را حافظ هم كرده. در بعضى از غزلیات، غزل را براى خودش براى دل خودش و ذهن خودش و آن آرمان خودش گفته در پایان، یك بیتى، مصرعى هم به نام یكى از آن كسانى كه آنجا هستند بودند در آن زمانه.
[حافظ شاعر همه اقشار]
من در بارهى شخصیت حافظ، این شخصیت والا و ارجمند، خیلى حرف و سخن در ذهن دارم؛ لكن مصلحت نمى دانم كه بیش از این، این جلسه را و شما برادران و خواهران عزیز را و مهمانان گرامى را معطّل كنم. امیدوارم كه به بحثهاى مفید و ممَتِّعى در این باره برسید. من همین قدر بگویم كه حافظ همچنانى كه تا امروز شاعر همهى قشرها در كشور ما بوده، بعد از این هم شاعرِ همه خواهد ماند و امید است كه هر چه بیشتر ما توفیق پیدا كنیم كه معارف این شاعر بزرگ را از اشعارش بفهمیم و شخصیت او را بیشتر درك كنیم و آن را پایهى خوبى قرار بدهیم براى پیشرفت معرفت جامعهى خودمان و فرهنگ كشورمان.
[بزرگداشت حافظ]
بسوخت حافظ و ترسم كه شرح قصهى او
به سمع پادشه كامكار ما نرسد
بهترین فاتحهى سخن، در بزرگداشت این عزیز همیشگى ملت ایران و درّ یگانهى فرهنگ فارسى، سخنى بود از خود او، كه این غزل را به عنوان ارادتى به خواجهى شیراز و شاعر همهى عصرها و قرنهایمان در حضور شما عزیزانبرادران و خواهران و میهمانان گرامى خواندم و در حقیقت توصیفى براى خود حافظ شیرازى است .
[ناشناخته بودن حافظ]
البته در جامعهى ما و در بیرون از كشور ما، دربارهى حافظ، سخنها گفتند و قلمها زدند و به دهها زبان دیوان او را برگرداندند و دهها كتاب در شرح حال او یا دیوان او نوشتند؛ امّا همچنان حافظ به صورت كامل، ناشناخته است. این را اعتراف مىكنیم و بر اساس این اعتراف باید حركت كنیم و این كنگره بزرگترین هنرش این خواهد بود انشاءاللَّه كه در این راه گامى به جلو باشد . در این كنگره،اساتید بزرگ، شعرا، ادبا و صاحب فضیلتان و افراد صاحبنظر بحمداللَّه زیادند. باید بگویند و بسرایند و بنویسند و پس از این جلسه هم، باید این حركت ادامه پیدا كند .
[دلیل عظمت اشعار]
البته اگر بگویم بكوشید تا مثل حافظ بسرایید، مىترسم نشود. مثل حافظ نه قبل و نه بعد از او كسى نیامده است. حقیقتا هیچ كس نتوانسته مثل حافظ غزل بگوید. حافظ مقولهى دیگرى است و بالاتر از همه است. تصور من این است كه حافظ شعرش را صد بار پرداخت كرده است. به همین دلیل غزلهاى او در حد اعلاى یكدستى و صافى است. اصلا ممكن نیست كه شعر به محض صادر شدن از طبع، خود به خود صاف و بىغل و غش باشد. بالاخره مقدارى پرداخت لازم دارد. البته این را هم فراموش نكنید كه اگر شعر «جوهر» نداشته باشد، هرچه پرداختش كنید، چیزى درنمىآید.
[حافظ، انصاف و عدم تعصب]
نمىشود باور كرد كسى مانند حافظ شصت، هفتاد سال عمر كند، اقلا پنجاه سال شعر بگوید و فقط به قدر همین دیوانى كه از او بر جا مانده است، شعر گفته باشد. آیا این قابل باور است؟ ! مىشود قبول كرد كه حافظ با آن طبع شعر والاى خود، پنجاه سال شعر بگوید و فقط توانسته باشد پانصد غزل ارائه دهد؟! قابل باور نیست! مىخواهم این طور بگویم كه حافظ اقلا ده برابر آنچه كه از او باقى مانده، شعر گفته؛ اما نه برابرش را دور ریخته است! چنین بوده كه حافظ، حافظ شده است؛ كما اینكه اگر برخى از شعراى مكثار گذشته هم بدین نحو به تصفیهى شعر خود مىپرداختند، حداقل حافظ دوم یا شاعر بلند مرتبهاى مىشدند. به عنوان مثال، غزلهاى خوب و درجهى یك صائب تبریزى، معلوم نیست خیلى به غزل حافظ باج بدهد؛ اما در شعرهاى بدش گم شده است! یا مثلا حزین لاهیجى، اگر از چند هزار غزل خود، پانصد غزل ناب و درجهى یك برمىگزید و ارائه مىكرد، معلوم نبود شعرش با شعر حافظ، آن قدرى كه الان تفاوت دارد، تفاوت مىداشت. مقصود این است كه هر كس شعر بد خود را پاره كرد و دور ریخت و حتى در بایگانى ذهن، نگه نداشت، او برده است!
[ پشتوانه فلسفی و فکری حافظ]
اینکه هنرمند در چه سطحی از اندیشه قرار دارد تا بتواند همه و یا بخشی از آن حقیقت را ببیند و بشناسد بحث دیگری است البته هرچه اندیشه و فکر و درک عقلانی بالاتر باشد میتواند به آن درک ظریف هنری کیفیّت بیشتری بدهد حافظ شیرازی صرفاً یک هنرمند نیست بلکه معارف بلندی نیز در کلمات او وجود دارد این معارف هم فقط با هنرمند بودن به دست نمیآید بلکه یک پشتوانه فلسفی و فکری لازم دارد باید متّکا یا نقطه عزیمت و خاستگاهی از اندیشه والا این درک هنری و سپس تبیین هنری را پشتیبانی کند.
[ آشنایی با قرآن دلیل اسوه بودن حافظ]
شما اگر بخواهید به لوازم اسوه بودن و الگو بودن عمل كنید بایستى معرفت دینى و معرفت اسلامى خودتان را عمق ببخشید و این در گذشتهى شعر ما وجود داشته. شما نگاه كنید شاعران برجستهى ما اغلب حالا نمیگویم همه اینجورند از فردوسى بگیرید تا مولوى و سعدى و حافظ و جامى.
... حافظ اگر افتخار نمیكرد به حافظ قرآن بودن تخلص خودش را حافظ نمیگذاشت. او جزو حفّاظ قرآن است "قرآن ز بر بخوانم با چهارده روایت". حالا «قرّاء» ما كه با اختلاف قرائت هم میخوانند معمولاً دو تا سه تا روایت بیشتر نمیتوانند بخوانند اما او میتوانسته با چهارده روایت قرآن را بخواند كه خیلى عظمت دارد. این آشنائى با قرآن در غزل حافظ مشهود است براى كسى كه آن را بفهمد.
[ارادت به حافظ]
من امروز مایل بودم بتوانم یك بحث مورد قبول خود - حداقل - در این مجمع شما داشته باشم. ارادت به حافظ و احساس مسؤولیت در مقابل پیام حافظ و جهانبینى او و نیز زبان او، من را وادار مىكند و مىكرد به شركت در این اجتماع و همكارى با شما؛ امّا وقت و گرفتاریهاى من به من اجازه ندادهاند و نمىدهند كه آن چنان كه دلخواه یك دوستدار حافظ است، دربارهى او حرف بزنم و بیان كنم. در استعجال، با كمك از حافظه و از حافظ، مطالبى را آماده كردهام كه عرض كنم .
آن چنان كه من جمعبندى مىكنم از دیوان او و ازمجموعهى سخن او شعر حافظ در اوج هنر فارسى است و از جهات مختلف در حد اعلاست. این بحث كه بهترین شاعر فارسى كیست، تاكنون بحث بىجوابى مانده و شاید بعد از این هم بىجواب بماند؛ امّا مىتوان ادعا كرد كه به اوج سخن حافظ - یعنى به اوجى كه در سخن حافظ هست - هیچ سخن دیگرى نرسیده است. نه اینكه مرتبهى شعر حافظ در همهى غزلیات و سرودهها مرتبهاى است والاتر از دیگران، بلكه بدین معنا كه در بخشى از این مجموعهى گرانبها و نفیس، اوجى وجود دارد كه شبیه آن را در كلام دیگران انسان مشاهده نمىكند .
[استحکام سخنان حافظ ]
باید استنتاج كنیم كه این غزل، این سخن، در حد اوج است و در دیوان حافظ، از این قبیل بسیار است. آن چنان استحكام سخن در غزل حافظ، چشم را به خود جلب مىكند كه كسانى كه بر روى خصوصیات لفظى سخن كار مىكنند - منهاى مسائل معنوى - بلاشك یكى از چیزهایى كه آنها را مبهوت مىكند، همین استحكام سخن حافظ است.
[تصویرگرى حافظ]
تصویرگرى حافظ، یكى از برجستهترین خصوصیّات اوست .
[شورآفرینى حافظ]
از جملهى خصوصیّات زبان حافظ، شورآفرینى است. شعر حافظ شعر پرشور و شورانگیز است. با اینكه شعر غزلى - در برخى از اشكالش كه شاید صبغهى غالب هم داشته باشد - شعر رخوت و بىحالى است؛ امّا شعر حافظ، شعر شورانگیز و ولولهآفرین است .
[مضامین سرشار]
خصوصیت دیگر این است كه شعر حافظ، سرشار از مضامین است - چه مضامین ابتكارى و چه مضامین شعراى گذشته - كه آنها را با بهترین بیانى و غالباً با بهتر از بیان خودشان، ادا كرده است. چه شعراى عرب و چه شعراى پیش از خودش مثل سعدى و چه شعراى معاصر خودش مثل خواجو و سلمان ساوجى كه گاهى مضمونى را از آنها گرفته و به زیباتر از بیانى از بیان خود آنها، آن را ادا كرده است . اینى كه گفته مىشود كه در شعر حافظ مضمون نیست، این ناشى از دو علت است: یكى اینكه مضامین حافظ آن قدر بعد از او تكرار شده و تقلید شده كه امروز كه ما آن را مىخوانیم، به گوشمان تازه نمىآید. این گناه حافظ نیست این مدح حافظ است كه شعر او و سخن او و مضمون او، آن قدر دست به دست گشته و همه او را گفتند و گرفتند و تقلید كردند كه امروز یك حرف تازه به گوش نمىآید و دوم اینكه: زیبائى سخن و صافى سخن، آن چنانى كه مضمون در او گم مىشود، بر خلاف بسیارى از گویندگان سبك هندى كه مضامین عالى را به كیفیتى بیان مىكنند كه زبان سبك هندى این البته این، نقص آن سبك هم نیست، در آنجا هم در جاى خود بحث دارد و نظر هست كه آنجا یكى از كمالات سبك هندى است . بههرحال در آنجا برجسته است. مضمون در شعر حافظ، آن چنان هموار و آرام بیان شده، مضمون كه به چشم نمىآید .
[كمگویى و گزیدهگویى حافظ]
كمگویى و گزیدهگویى، خصوصیت دیگر شعر اوست. یعنى حقیقتاً جزء برخى از ابیات حافظ یا بعضى از غزلیات و قصائدى كه غالباً هم معلوم مىشود كه مربوط به اوضاع و احوال خاص خودش هست یا مدح این و آن هست كه راجع به این مدح هم بعد اگر یادم ماند مطلبى عرض خواهم كرد؛ در بقیهى دیوان، نمىشود جایى را پیدا كرد كه انسان بگوید توى این غزل، اگر این یك بیت نبود، بهتر بود، كارى كه با دیوان خیلى از شعرا این كار مىشود. انسان دیوانهاى بسیار خوب را - از شعراى بزرگ - مىخواند، مىبیند توى این قصیدهى به این قشنگى، تو این غزل به این شیوائى، این بیت زیادى است! اگر نبود، یكدستتر بود، بهتر بود. در شعر حافظ، چنین چیزى را آدم نمىتواند پیدا كند .
[کیفیت بیان حافظ]
روانى، صیقلزدگى الفاظ، تركیبات بسیار شیرین و لحن زبان شیرین، یكى از خصوصیّات استثنائى حافظ است. با اینكه كیفیت بیان او - همچنان كه در شعر منسوب به او هست - بسیار شبیه به خواجوست؛ یك جاهایى انسان شعر خواجو را وقتى مىخواند مىبیند كه شبیه شعر حافظ و قابل اشتباه است. امّا شیرینى بیان حافظ، در مجموع دیوان، در هیچ دیوان دیگرى از دیوانهاى فارسى- تا آنجائى كه بنده دیدم و احساس كردم مشاهده نمىشود .
بعضى حافظ را متهم كردند به تكرار، باید عرض كنم تكرار حافظ، تكرار مضمون نیست، تكرار ایدهها و مفاهیم است. یك مفهوم را به زبانهاى گوناگون تكرار مىكند. نمىشود این را گفت تكرار مضمون.
[موسیقى عبارات]
موسیقى عبارات حافظ و گوشنوازى این كلمات، خود یك خصوصیت دیگرى است. شعر را به سبك معمولى وقتى كه بخوانند، گوشنواز است. چیزى كه در شعر فارسى، نظیرش انصافاً كم است. بعضى از غزلیات دیگر هم البته همین جور است. در معاصرین او، خواجو همینجور است. بسیارى از غزلیات سعدى همین جور است. بعضى از مثنویات همین جور است. امّا در حافظ، این یك صبغهى عمومى است .
[ روانى و رسایى حافظ]
یكى از خصوصیّات شعر حافظ، روانى و رسائى است كه هر كسى كه با زبان فارسى آشنا باشد شعر حافظ را مىفهمد. شما شعر حافظ را با زبان معمولى به یك آدمى كه هیچ سواد هم نداشته باشد وقتى كه بخوانید، برایش، راحت مىفهمد؛
... مىگوید هنوز زبان غزلى ما، مدیون حافظ است و همین هم درست است یعنى؛ امروز شیواترین غزل ما، آن غزلى است كه شباهتى به حافظ مىرساند. نمىگویم اگر كسى درست، نسخهى حافظ تقلید كند؛ این بهترین غزل خواهد بود. نه، تطوّر زبان و تحوّل سبكها و پیشرفت شعر، یقیناً ما را به جاهاى جدیدى رسانده و حقّ هم همین است. امّا در همین شعر غزلى ناب پیشرفتهى امروز، آن جایى كه شباهتى به حافظ و زبان حافظ در او هست، انسان احساس شیوائى مىكند .
[استفادهى شجاعانهى از لهجهى محلّى]
از جملهى چیزهایى كه من به نظرم رسید كه جا دارد روى این كار بشود، در شعر حافظ استفادهى شجاعانهى از لهجهى محلّى است با ظرافت؛ یعنى از لهجهى شیرازى در شعرى با آن عظمت استفاده كرده حافظ كه موارد زیادى دیده مىشود .
[ درخشان ترین ستارهى فرهنگ فارسى]
حافظ بدون شك، درخشان ترین ستارهى فرهنگ فارسى است - شعر فارسى، - در طول این چندین قرن تا امروز نداریم هیچ شاعرى را كه به قدر حافظ، در اعماق و زوایاى جامعهى ما و ذهن و دل ملت ما نفوذ كرده باشد و حضور داشته باشد. شاعرِ همهى قرنهاست و همهى قشرهاست. از عرفاى بىخود از خودِ مجذوبِ جلوههاى الهى، تا ادیبان و شاعران خوشذوق، تا رندان بىسر و پا و تا مردان و زنان معمولى جامعهى ما، هر كدام در حافظ سخن دل خود را یافتند و به زبان او، شرح حال و وصف حال خود را سرودند. شاعرى كه دیوان او تا امروز هم، پرفروشترین كتاب و پرنشرترین كتاب، بعد از قرآن است و دیوان او در همه جاى این كشور و در بسیارى از خانهها - یا بیشتر خانهها - با قداست و حرمت، در كنار كتاب الهى گذاشته شده است. شاعرى كه لفظ و معنا را و قالب و محتوا را با هم به اوج رسانده و در هر مقولهاى كه سخن رانده، زبدهترین و موجزترین و شیرینترین را گفته است.
[زبان فاخر حافظ ]
ما حافظ را فقط به عنوان یك حادثهى تاریخى ارج نمىنهیم، بلكه حافظ همچنین حامل یك پیام و یك فرهنگ است. دو خصوصیت وجود دارد كه به ما حكم مىكند كه از حافظ تجلیل كنیم و یاد او را زنده كنیم. اول: زبان فاخر اوست كه همچنان در قلهى زبان فارسى و شعر فارسى است و ما این زبان را باید ارج بنهیم و از آن معراجى بسازیم به سوى زبان پاكِ پیراستهى كامل والا؛ چیزى كه امروز از آن محرومیم .
[انس شعرای سبك هندى با حافظ]
یك نكتهى دیگر هم عرض بكنم این قسمت مربوط به شعر را خاتمه بدهم و آنكه نشانههاى سبك هندى را هم در غزل حافظ بنده مشاهده مىكنم، یعنى؛ ریشههاى سبك هندى را مىشود فهمید و ارادت صائب و نظیرى و عُرفى و كلیم - این شعراى بزرگ سبك هندى - به حافظ، احتمالاً به معناى انس زیادى اینها با زبان حافظ است.
بنابراین در زمینهى مسائل شعر حافظ، بحثها و حرفهاى زیاد و خصوصیّات ممتازى هست كه اساتید و نویسندگان روى این، كار كردند؛ باز هم باید كار بكنند. - من همین جا از فرصت استفاده كنم؛ توصیه كنم براى كار روى دیوان حافظ، از جهات مختلف. با اینكه كارهاى خوبى نسبتاً شده، جاى برخى از كارها خالى است. مثلاً "كشفالكلمات"حافظ ما نداریم. یعنى شما اگر چنانچه یك كلمهاى را بخواهید در حافظ جستجو كنید دارید؟... آقاى دكتر شهیدى مىفرمایند داریم. خب این هم از بىسعادتىهاى ماست كه به قول مرحوم آقاى جلال همائى «تا یك ورق از كلیله در گوشم شد سیصد ورق از شفا فراموشم شد» تا یك ورق از كارهاى روزمرّهى سیاسى را ما دست گرفتیم به قول ایشان سیصد ورق از كتاب و درس و بحث و ... پس خوب است من نگویم، پیشنهاد نكنم. بعد خصوصى به برادران مىگویم، ممكن است هر چى كه به ذهن من رسیده، قبلاً انجام شده باشد.
[شعر در خدمت ارزشها]
در موسیقى سنتى، شعر حافظ یا سعدى خوانده مىشود، ولى این كافى نیست؛ باید شعر خوب خوانده شود؛ چیزى كه وقتى مستمع شنید، این هنر در خدمت ارزشهاى انقلابى و اسلامى قرار گرفته باشد. این، مخصوص انقلاب هم نیست. هر جامعه و هر انسان و هر مجموعهى بشرىاى، مىخواهد كه هنر در خدمت ارزشهاى مقبول خودش قرار بگیرد. این جرم نیست كه اسلامیها مىخواهند هنر در خدمت ارزشهاى اسلامى قرار بگیرد. همهى مكاتب و همهى جوامع دنیا، همینطورند. ارزشهایى در ذهنشان وجود دارد كه با ارزشهاى دیگرى فرق دارد. آنان هنر نقاشى، طراحىهاى گوناگون، شعر، موسیقى و همه چیز را در خدمت این ارزشها قرار مىدهند. این، یك توقع زیادى نیست كه جامعهى اسلامى چنین انتظارى داشته باشد .
[حافظ نقش آفرین تمدن بزرگ اسلامی]
بدون تردید اسلام تمدنی را آفرید که بیش از چهار قرن بخش اعظم دنیای زمان خود را پوشش داد و تمدن امروز ثمره دانشی است که تمدن اسلام آن را به ملتها و نسلهای بعد آموخت قرون وسطا به مفهوم دوران سیاهی و تاریکی متعلق به اروپاست و در تاریکترین دوران قرون وسطای اروپا بزرگترین دانشمندان نویسندگان شعرا و فیلسوفان جهان در ایران و از میان ملت مسلمان ما تمدنی بزرگ را به وجود آوردند که ابو علی سینا فارابی بیهقی فردوسی حافظ و خواجه نصیرالدین طوسی در زمره آنها هستند.
[عظمت هنر حافظ]
یكى از رازهاى موفقیت قرآن هنرى بودن آن است. قرآن خیلى در اوج هنر است فوقالعاده است واقعاً آن وقت مردم را مسحور كرد والّا اگر پیامبر اكرم بدون زبان هنرى مىنشست با مردم همینطور حرف مىزد البته عدّهاى علاقهمند پیدا مىكرد اما آن صاعقه آن رعد و برق و آن توفان دیگر به وجود نمىآمد. این هنر است كه این كارها را مىكند. آثار هنرى اینگونه است. الان هم كه آدم شعر حافظ را مىخواند مىبیند چیز عظیمى است تأثیرگذار است.
[عظمت حافظ در زبان و ادبیات فارسی]
فاتحهای میخواندیم و زیر لب نیت میكردیم. منتظر مینشستیم تا حافظ به غزلی مهمانمان كند. دیوان حافظ كه گشوده میشد، همه دل میدادند به ابیات دلنشینش و هركس از این دریا، به قدر وسعش بهره میبرد. بعد از یكبار شنیدن غزل، نوبت به تفسیر میرسید. آن وقت هر بیت شنیدنیتر میشد .
... كسى مثل حافظ، با آن شعر زرین مرصع كه باید گفت واقعا نشاندهندهى اوج سخن فارسى است؛ یعنى هرچه من در تاریخ ادبیات خودمان نگاه مىكنم، نمىتوانم سخن دیگرى به اوج سخن حافظ پیدا كنم كه همهى خصوصیات لازم در یك كلام زیبا و والا را داشته باشد - همهى خصوصیات در شعر حافظ وجود دارد و در آن مىشود پیدا كرد .
[حافظ گوهر درخشان]
در باب ادبیات و هنر سعدی و حافظ دو گوهر درخشان بر پیشانی زبان فارسی و ادبیات فارسی هستند این چیزی نیست که کسی بخواهد آن را معرفی کند در دانشهای مختلف هم شخصیتهای عظیمی از این استان برخاستهاند که هر کدامی در دورهی خود و عصر خود یگانه بودهاند چه در فلسفه چه در فقه چه در ادبیات و نحو چه در هنر چه در تفسیر و لغت چه در رشتههایی مانند ستارهشناسی و فیزیک و پزشکی نام بردن شخصیتهایی که در این علوم متنوع هر کدامی به قله رسیدند و جزو سرآمدان زمان خود بودند و معرفی یکایک این بزرگان در یک محفل دیگر و نوع دیگری از دیدار اقتضاء دارد اینجا همین اندازه اشاره کافیست.
[جفای به حافظ]
خب، یك بحث دیگر دربارهى جهانبینى حافظ است. در باب جهانبینى حافظ، بحثهاى زیادى شده بنده هم در این زمینه نظرى دارم كه عرض مىكنم. مطمئناً در این جلسه هم بحثهاى مختلفى خواهد شد و نظرات گوناگونى ابراز خواهد شد و حالا كه مسأله اختلاف انگیز هست و مورد بحث هست؛ چه بهتر كه كسانى دور از تعصّب، دور از پیشداورى حقیقتاً بروند وارد دیوان حافظ بشوند تا جهانبینى این مرد بزرگ را به صورت قطعى و مسلّم بیاورند بیرون. متأسّفانه در دورهى اخیر در این چهل، پنجاه سال اخیر - كتابهایى نوشته شد كه در این كتابها، این بىنظرى و بىغرضى رعایت نشد و مطالبى نوشته شد و گفته شد كه حقاً و انصافاً بعضى از آنها، جفاى به حافظ است. بعضى اهانت به حافظ است. بعضى بىبصرى در مقابل حافظ است و انسان حیرت مىكند كه چرا بایستى این حرفها به ذهن كسى خطور كند؟ ! حافظ را كافر و بىدین و زندیق و منكر آخرت و از این قبیل چیزها معرّفى كردند! آن كسى كه زیباترین اشعارش، اشعار عرفانى است یا لااقل اشعار عرفانى، جزو زیباترین اشعار اوست.
[جهانبینى حافظ]
جهانبینى حافظ، جهانبینى عرفانى است بلاشك. آن كسى كه اشعار عرفانىاى را مىگوید كه نظیر او در باب عرفان تاكنون گفته نشده او نمىتواند جهانبینىاى غیر از جهانبینى عرفانى داشته باشد. اگر چه ممكن است در مدتى از دوران عمرش به این جهانبینى هنوز نرسیده باشد . اوّلاً بارزترین مظهر این جهانبینى در كلام حافظ عشق استامكان ندارد كسى بدون پایهى والائى از عرفان این جور حرف بزند. در مباحث عرفان نظرى، وحدت وجود كه یكى از اصلىترین مباحث عرفان است، در كلمات حافظ فراوان دیده مىشود. البته باز هم نمىتوانم خوددارى كنم از اظهار تأسّف، از اینكه بعضى از نویسندگان و ادباى محقّقى كه با وجود مقام والاى تحقیق در ادبیات، از عرفان - عرفان نظرى - اطلاعى ندارند و در آن كارى نكردند ! وحدت وجود را كه به حافظ نسبت داده شده، به معناى همهخدائى كه ناشى از عدم درك درست مسأله است، تعبیر كردند و آن را جزو شَطَحیاتى دانستند كه بر زبان حافظ - مثل بعضى از عرفاى دیگر - صادر مىشده و نه یك بینش و طرز فكر و جهانبینى !
آن رند مورد تصویر آن آقایان، این چه طور مىتواند به دنیا و مافیها بىاعتنا باشد؟! اگر همان شاه شجاع و حتّى همان امیر مبارزالدین منفور پیش حافظ، اگر پولى به حافظ مىداد، آن حافظى كه آنها تصویر مىكنند، مطمئناً آن پول را از او مىگرفت و مىرفت و صرف مى مىكرد و مىخورد و مىخوراند و مىنوشید و مىنوشانید. اینكه بىاعتنائى به دنیا تویش درنمىآید. بىاعتنائى به دنیا مال آن انسان مستغنى است. كى مستغنى است؟ آن كسى كه دلش با خدا آشناست . الهى منعمم گردان به درویشى و خرسندى این مال یك آدم رندِ عرق خورِ پلاسِ درِ خانهى عرقفروش نیست! آن چهرهى زشتى كه بعضى ترسیم مىكنند از حافظ، این مال یك عارف پاكباخته است استغنا، بىاعتنائى به دنیا.
[عدم علاقه به فلسفه]
از جملهى خصوصیّات عارفانهى حافظ در دیوانش، سوء ظنّ او به استدلال است . حافظ هم همین مضمون را در غزلهاى متعددى گفته است: «كه كس نگشود و نگشاید به حكمت این معمّا را» یعنى از راه حكمت نمىشود فهمید .
[سالوسستیزى حافظ]
بحث سالوسستیزى حافظ هم از همین قبیل بحث عرفانى است. یكى از بیتالغزلهاى دیوان حافظ، سالوسستیزى است. دشمن نفاق و دورنگى است و تزویر در هر كه كه باشد؛ چه در شیخ، چه در صوفى، چه در امیر. براى او فرق نمىكند؛ با تزویر مخالف است. این هم ناشى از همان دید عرفانى است .
آزادگىاى كه در حافظ مشاهده مىشود، ناشى از همین بینش عرفانى است و البته اخلاقیات حافظ هم بخشى از جهانبینى حافظ است كه بحث اخلاقیات در دیوان حافظ هم از جملهى چیزهایى بود كه من مایل بودم توصیه كنم به اینكه اگر رویش كار نشده، كار بشود. كه توصیههاى اخلاقى حافظ از دیوان او استخراج بشود و اینها بیان بشود و شرح بشود .
[معارف حافظی]
دوم معارف حافظى است كه خود او تكرار مىكند كه از نكات قرآنى استفاده كرده است. قرآن درس همیشگى زندگى انسان است و دیوان حافظ مستفاد از قرآن است و خود او اعتراف مىكند كه نكات قرآنى را آموخته و زبان خودش را به آنها گشوده است. پس محتواى شعر حافظ آنجا كه از جنبهى شعرى محضْ خارج مىشود و قدم در وادى بیان معارف و اخلاقیات مىگذارد، یك گنجینه و ذخیره است براى ملت ما امروز و نسلهاى آینده و همچنین براى ملتهاى دیگر؛ چون معارف والاى انسانى مرز نمىشناسد. پس بزرگداشت از حافظ، بزرگداشت از فرهنگ قرآنى و اسلامى و ایرانى است و بزرگداشت از آن اندیشههاى نابى است كه در این دیوان كوچك، گردآورى شده و به بهترین و شیواترین زبان، ادا شده است .
[ارادت به حافظ]
من امروز مایل بودم بتوانم یك بحث مورد قبول خود حد اقل در این مجمع شما داشته باشم. ارادت به حافظ و احساس مسئولیت در مقابل پیام حافظ و جهانبینى او و نیز زبان او، من را وادار مىكند و مىكرد به شركت در این اجتماع و همكارى با شما؛ امّا وقت و گرفتاریهاى من به من اجازه ندادهاند و نمىدهند كه آنچنانكه دلخواه یك دوستدار حافظ است، در بارهى او حرف بزنم و بیان كنم .
[نقش ادبیات در فرهنگ]
اگر شما امروز به هند تشریف ببرید و با مردمِ غیر طبقات پایین انگلیسى حرف بزنید، همه آن را مىدانند؛ چون زبانشان است. زبان رسمى، زبان دولتى و زبان ادارى، زبان انگلیسى است؛ یك روز همینها زبان فارسى بوده است؛ یعنى زبان رسمى، زبان حكومت، زبان دیوان، زبان مراسلات و احكام و قوانین، فارسى بوده است. حالا ما مىخواهیم این را برگردانیم؛ به چه وسیلهیى مىشود این زبان را برگرداند؟ ما گلستان سعدى و دیوان حافظ و كتابهاى فارسىِ همان چیزهایى كه از نسلهاى گذشته، این زبان و ادبیات و فرهنگ را دارند منتقل مىكنند، مىفرستیم؛ آنها هم استقبال مىكنند و مىخوانند؛ این نقش ادبیات است، كه به نظر بنده بسیار حایز اهمیت است؛ این را شما باید در محیطهاى ادبیاتى اثبات كنید .
[برداشت از اشعار حافظ]
در كدام خانه و كدام ده و كدام محله، شاهنامه نبود یا خوانده نمىشد؟ همه جا مىخواندند و منافاتى هم با مفاهیم اسلامى نمىدیدند. حافظ هم همینطور است. در دیوان حافظ هم با اینكه سخن از م
ارسال دیدگاه