نفرت فطری است اما قابل كنترل
خبرگزاری پانا:روانشناسی
به گزارش خبرگزاری پانا، وقتی كم از كوه آتشفشان نداری، وقتی خشم درونت میغرد، آن هنگام كه كینه در وجودت میتازد، وقتی كه نفرت از چشمهایت زبانه میكشد، وقتی زبانت حرفهای نیشدار میزند و رفتارت عوض میشود، آن وقت همان زمانی است كه باید دست به كار شوی.
تو باید كمی دورتر از خودت بایستی و نفرتت را از دور ببینی. باید بدانی چه شد كه نفرت در وجودت شكل گرفت، باید بفهمی كه جرقههای نفرت چه زمانی در وجودت قد راست كرد، باید بدانی كه چرا نمیخواهی ببخشی و فراموش كنی.
وقتی تا این حد با خودت روراست شدی و نفرتت را صادقانه كالبدشكافی كردی، مطمئن باشنفرت نیز در وجودت از تب و تاب میافتد.
دكتر فرحناز مسچی روانشناس سلامت مراجعانی دارد كه در آنها این سیر نزولی را دیده است؛ روانشناسی كه در گفتوگو با جامجم نسخههای زیادی برای كنار آمدن با حس نفرت ارائه میدهد.
همه ما آدمها در طول زندگی دچار حس نفرت میشویم؛ نفرت از آدمها، اشیاء، حیوانات و حتی زمانهای خاص. در ذهن ما چه اتفاقاتی رخ میدهد كه منجر به ایجاد حس تنفر میشود؟
نفرت یكی از انواع هیجانات است كه از بدو تولد همراه انسان است. به همین علت روانشناسان كاركردگرا و تكاملگرا این حس را یك امر فطری میدانند. پس اگر فطریبودن حس نفرت و انزجار را قبول داریم باید بپذیریم كه این حس بیهوده در وجود ما نهاده نشده و قرار است كاری برای ما انجام دهد.
مثلا وقتی ما به خاطر یك غذای فاسد یا بوییدن یك خوراكی آلوده دچار حس انزجار میشویم، معلوم است این هیجان قرار است به نفع سلامتی ما فعال شود. این حالت در تعاملات اجتماعی ما نیز تكرار میشود چون این حس، حسی فطری است و زمانی به كار ما میآید كه باید منبعی را كه منزجركننده است و باعث انزجار ما میشود، طرد كنیم.
به همین علت است كه ما نمیتوانیم هیجاناتمان را به دو گروه خوب و بد تقسیم كنیم و مثلا بگوییم خشم، عصبانیت و ترس جزو هیجانات بد است و خوشحالی، سرمستی و شادی جزو هیجانات خوب. اگر به موضوع نفرت نیز از این زاویه نگاه كنیم حتما بیشتر و بهتر برای ما قابل پذیرش است.
البته ما در متون اسلامی توصیه میشویم كه دیگران را ببخشیم و حس نفرت و كینه را از خودمان دور كنیم؛ این موضوع از بعد روانشناسی هم مدنظر است، اما مهم این است كه ما چطور نفرت را از وجودمان پاك كنیم و بتوانیم فرد مورد نظر را ببخشیم؟
برای همین است كه در روانشناسی تاكید میشود همه افراد در مرحله اول باید هیجاناتشان را بشناسند و این آگاهی هیجانی را نسبت به اطرافیانشان نیز كسب كنند؛ یعنی اول بدانند كه خودشان چه هیجاناتی دارند و دوم این كه بدانند این هیجانات در افراد دیگر نیز وجود دارد.
پس از این دو مرحله است كه ما میتوانیم وقتی با نفرت دیگران روبهرو شدیم یا خودمان از فردی احساس انزجار كردیم بهترین واكنش را نشان دهیم.
این خیلی خوب است كه همه ما بدانیم كه نفرت، حسی فطری و حتی ضروری برای ادامه زندگی است، اما بحث ما درباره آدمهایی است كه به صورت افراطی از همه چیز و همه كس نفرت دارند. چرا نفرت در وجود بعضی از آدمها تا این حد رشد میكند؟
روانشناسی امروزی تاكید دارد كه هیجانات از جمله هیجان نفرت، زمانی در وجود آدمها شدت میگیرد و به حسی دائمی تبدیل میشود كه افراد خیلی با آن درگیر میشوند؛ حتی در اوقاتی كه افراد نمیخواهند این حس آزاردهنده در وجودشان باشد.
در چنین مواقعی بیشتر افراد به جای این كه این حس ناخوشایند را از خود دور كنند، میكوشند تا آن فرد، شیء یا شرایط آزاردهنده را از خود دور كنند.
البته این عكسالعمل طبیعی است چون ما از ابتدای زندگی یاد میگیریم از چیزهایی كه در ما ایجاد انزجار میكنند دوری كنیم، اما اگر ما آگاهی هیجانی داشته باشیم نیازی نیست به صورت دائمی برای دوركردن این حس از وجودمان دست به جدالی درونی بزنیم.
در واقع، بهترین راه برای مواجهه با حس نفرت، آگاهشدن از وجود این هیجان در فطرت ماست؛ اما ما كه این آگاهی را نداریم از هیجان نفرت وقتی مطلع میشویم كه به سطح رفتاری رسیده باشد یعنی وقتی كه این هیجان درونی، جلوه بیرونی پیدا كرده و دیگر نمیتوان آن را كنترل كرد.
وقتی وضع اینگونه میشود نفرتمان را یا با حركات صورت و بدن نشان میدهیم یا طرف مقابل به ما میگوید كه چرا چنین رفتارهایی داریم.
آدمها نفرت را در رفتارهایشان بروز میدهند، چون زمانی كه این حس در درونمان به وجود آمده به جای این كه آن را ریشهیابی و تجزیه و تحلیل كنیم، كوشیدهایم تا آن را از خودمان دور كنیم در حالی كه این حس مرموزانه و موذیانه جایش را در وجود ما باز میكند. من مراجعانی دارم كه از حس نفرتشان نسبت به برخی افراد یا موضوعات حكایت میكنند و من در جواب آنها میگویم بخش عمدهای از حس ناخوشایندی كه شما در وجودتان دارید، ناشی از تلاشی است كه برای از بینبردن این حس در درونتان انجام میدهید؛ پس یك مقدار از این حس فاصله بگیرید و به عنوان یك ناظر بیرونی به حس نفرت خودتان نگاه كنید تا بدانید این حس چیست، از كجا آمده و از چه زمانی شروع شده یا با چه افرادی نشست و برخاست داشتی كه این حس را در شما شكل دادهاند.
بخشی از احساس نفرت ما به خاطر تداعیشدن خاطراتمان اتفاق میافتد پس اگر با خودمان روراست باشیم و سیر به وجودآمدن نفرت را بررسی كنیم، بهتر میتوانیم بر رفتار و افكارمان كنترل داشته باشیم و به صورت افراطی از فرد یا شیء یا موضوعی خاص نفرت نداشته باشیم.
یعنی آگاه شدن از چرایی و چگونگی نفرت میتواند در كمشدن شدت این احساس به ما كمك كند؟
اگر فرد را در جریان و فرآیند درمانی قرار دهیم حتما میتوانیم به كاهش نفرت در او كمك كنیم یا دستكم قادر میشویم رفتار بیرونی فرد را تغییر دهیم. در روانشناسی اصل را بر این میگذاریم كه افراد براساس اتفاقاتی كه تجربه كردهاند و خاطراتی كه از سر گذراندهاند به حس نفرت دچار میشوند و این حس به مرور در آنها تقویت میشود كه بتدریج رفتار بیرونی آنها نیز با حس درونیشان تطابق پیدا میكند. بنابراین به مراجعانمان توصیه میكنیم كه وجود حس نفرت را در درونت بپذیر، اما سعی كن رفتار بیرونیات گویای نفرت نباشد؛ چون افراد مجاز نیستند براساس حس بد درونیشان رفتارهای ناخوشایند از خودشان بروز دهند.
پس اگر از حسی نفرت داریم به عنوان یك انسان اجازه نداریم مثلا یك شیء را به سمتش پرتاب كنیم یا حرفهای زشت به او بزنیم و مورد طعنه و قضاوتهای ناعادلانه قرارش دهیم.
رسیدن به این وضعیت كه شما میگویید نیاز به خودكنترلی زیادی دارد یعنی درونمان یك حس بد نیرومند وجود داشته باشد، اما به روی خودمان نیاوریم.
بله سخت است، اما واجب به نظر میرسد، البته برخی روانشناسان همچون فستینگل چنین اعتقادی دارند و میگویند باید بین احساس و رفتار ما هماهنگی وجود داشته باشد چون مردم همان كاری را میكنند كه در درون به آن باور دارند. به همین دلیل گفته شما درست است و كنترلكردن رفتار در حالی كه در درون به چیز دیگر فكر میكنی كار سختی است، اما به هر حال چارهای جز كنترل رفتار وجود ندارد. فكر كنید اگر قرار باشد براساس خشم و نفرتمان رفتار كنیم چقدر همه چیز دنیا به هم میریزد.
مشكل این است كه اگر قرار باشد رفتار ما با افكارمان هماهنگ نباشد، حالت ریاكارانه به خود میگیریم، هرچند كه باور دارم كنترل رفتار بیرونی از واجبات زندگی است.
بسیاری از مراجعان نیز همین حرف را میزنند و میپرسند چرا باید خلاف میل درونیمان رفتار كنیم؟ آنها فكر میكنند قرار است نقش بازی كنند؛ برای همین تمایلی به این كار ندارند، اما من در پاسخ میگویم شما هر نام یا برچسبی برای این كار انتخاب كنید، اما اگر قرار است این طرز رفتار باعث سازگاری بیشتر شما با شرایط بشود آن را انجام دهید.
من به آنها میگویم اگر فكر میكنی داری نقش بازی میكنی این كار را بكن چون مطمئنا باعث بهترشدن زندگی و كم شدن احساسات منفی و ناخوشایند میشود.
بیرونكردن حس نفرت از وجود آدمها كار واقعا سختی است چون معمولا ریشههای عمیق و دیرینه دارد برای همین است كه نمیتوان به از بینرفتن آن دل بست و تغییر رفتار را به زمان محوشدن نفرت موكول كرد.
به اعتقاد من، نفرت پدیدهای بسیار پیچیده است چون ممكن است من از چیزی بیزار باشم، اما شما نسبت به آن چیز این حس را نداشته باشید. موضوع دوم این است كه همه ما آدمها تجربه كردهایم كه گاهی بدون این كه خاطرهای داشته باشیم یا حتی اتفاقی رخ داده باشد از فرد یا شیئی بیزاریم. درباره این دو موضوع توضیح دهید.
درباره موضوع اول باید بگویم اگرچه نفرت، هیجانی فطری است، اما در آدمهای مختلف ممكن است متفاوت باشد. مثلا این اواخر ماجرای پیداشدن انگشت قطعشده در همبرگر را هر فردی كه شنید دچار حس انزجار شد، اما موضوعی مثل سیگار در برخی احساس انزجار میكند و در برخی هیچ حس ناخوشایندی به بار نمیآورد. این مساله به تاریخچه یادگیری آدمها برمیگردد یعنی این كه در چه خانواده و حتی در چه محلهای بزرگ شدهایم، در چه كشور یا حتی قارهای متولد شدهایم و... تجربههای شخصی ما هم در این زمینه دخیل است، حتی واكنش پدر و مادر و آموزشدهندههای ما در طول زندگی و نوع رفتارشان در برخورد با اشخاص یا پدیدهها.
در مورد موضوع دوم باید بگویم وقتی در كوتاهمدت یا در برخورد اول نسبت به كسی احساس بد پیدا میكنیم این به معنای نفرت نیست چون نفرت در لحظه اتفاق نمیافتد. حس بدی كه ما در لحظه برخورد با فردی پیدا میكنیم حسی ناخودآگاه و غیرارادی است و به پیشینه زندگی ما برمیگردد مثلا فردی كه هماكنون با او مواجه شدهایم ما را به یاد فلان فرد میاندازد كه از او خوشمان نمیآید یا حتی ممكن است فطری باشد یعنی فردی را هماكنون دیدهایم چهره و اندامش با تعریف ما از زیبایی متناسب نباشد.
وقتی ما در برخورد اول نسبت به فردی احساس ناخوشایند پیدا میكنیم این حس ما لزوما درست نیست برای همین باید روی این حس مكث كنیم. چون ممكن است به گفته عصبشناسها این حس دست خود ما نباشد و حاصل عملكرد اعصاب سمپاتیك و پاراسمپاتیك باشد.
این احساس را در جریان خواستگاری زیاد میبینیم، مثلا میگویند فلانی خیلی به دل من نشست یا از او خوشم نیامد. ما میگوییم این حس ناخودآگاه ایجاد میشود، اما اگر میخواهید بدانید این حس اصالت دارد یا نه باید زمان بگذارید. به بازه زمانی نیاز داریم تا ببینیم حس بد یا خوبی كه در نگاه اول به وجود آمده تا چه حد ماندگاری دارد و اگر این حس ماندگار است حول و حوش این حس واكاوی كنیم تا ببینیم دلایل آن چیست.
یعنی ما موضوعی را با حواسمان دریافت میكنیم (مثل بویی كه از فرد مورد نظر متصاعد میشود یا تن و لحن صدایش) و براساس این اطلاعات رسیده به مغز، احساس خوشایند و ناخوشایند به ما دست میدهد، اما در درازمدت این اطلاعات را به بوته آزمایش و ارزیابی میگذاریم و سپس نتیجهگیری میكنیم و در نهایت به شناخت میرسیم.
پس گاهی در برخورد اول، حسی خوب نسبت به فردی داریم كه گذشت زمان و شناخت از او این حس خوب را تائید میكند و گاهی حس بد اولیه در اثر گذشت زمان تبدیل به حسی خوب میشود چون به این نتیجه میرسیم كه حس و برداشت اولیهمان درست نبوده است.
برای همین است كه روانشناسان میگویند اجازه دهید از شروع ارتباطتان مدتی بگذرد تا ببینید آیا آن حس و قضاوت اولیه نسبت به فرد مورد نظر درست است یا خیر.
نفرت تا چه حد با حسادت ارتباط دارد؟ یعنی ممكن است حسادت نسبت به فردی سبب ایجاد كینه شود؟
حسادت و نفرت هر دو از انواع هیجان است و هیجانات همیشه میتوانند باهم تركیب شوند؛ مثلا وقتی ما احساس غم و لذت را باهم تركیب میكنیم، میشود احساس گناه. بنابراین نفرت و حسادت نیز میتوانند باهم تركیب شوند یا یكی به دیگری تبدیل شود.
شما در مورد كسانی كه از دیگران نفرت دارند، صحبت كردید و دستورالعمل ارائه دادید. حالا اگر كسی مورد نفرت دیگری واقع شد باید چه كار كند، چون وقتی میبینیم و حس میكنیم كه كسی از ما بیزار است احساس بدی به ما دست میدهد.
در روابط اجتماعیمان سه نوع سبك رفتاری داریم و وقتی از سوی كسی مورد نفرت قرار میگیریم و واكنشهای رفتاری او نسبت به خودمان را مشاهده میكنیم نیز یكی از این سه نوع رفتار را از خودمان بروز میدهیم. به این ترتیب میتوان در مواجهه با كسی كه از ما بیزاری میجوید دست به مقابله زد یعنی با رفتارهای پرخاشگرانه با او برخورد كرد یا میتوان در لاك دفاعی خود خزید و حالت منفعلانه به خود گرفت و برچسبی هم به عنوان صبر و سكوت و سازش و گذشت به این رفتار زد. صبر و گذشت البته رفتارهای بسیار خوبی است كه جزو تعالیم دینی نیز محسوب میشود، اما ما میگوییم رهاكردن موضوع و توسل به صبر و سكوت كارساز نیست. پس نه سبك رفتاری پرخاشگرانه را توصیه میكنیم و نه سبك رفتاری منفعلانه را؛ بلكه از دید روانشناسی افراد در چنین شرایطی باید به سمت رفتارهای جراتورزانه حركت كنند یعنی با حفظ حرمت و احترام خود و طرف مقابل، این موضوع را با او در میان بگذارند. در واقع بهترین كار این است كه ما به آدمی كه نسبت به ما رفتارهای حاكی از نفرت دارد بگوییم كه من این موارد آزاردهنده را از رفتار تو دریافت میكنم و احساس من از رفتارهای تو اینگونه است. پس در وهله اول، توصیف رفتار این فرد و در مرحله دوم، بیان پیامدهای رفتار او بر ما.
این كار سبب میشود تا فردی كه رفتارهای آمیخته با نفرت نسبت به ما دارد از ماهیت رفتار و واكنشهایش باخبر شود.
البته برای انجام این رفتار جراتورزانه باید موقعیتسنجی نیز بكنیم و بهترین زمان را برای بیان گفتههایمان انتخاب كنیم، چون قرار نیست صحبتكردن ما با طرف مقابل به نفرت و مشاجره بیشتر منجر شود. باید به یاد داشته باشیم كه تمام این رفتارها نیز باید بدون پرخاشگری، تندی و توهین اتفاق بیفتد.
اگر صحبتكردن با فرد مورد نظر نتیجه نداشت و او باز به ادامه نفرتش نسبت به ما اصرار داشت، آن وقت باید چه كار كنیم؟
معمولا بعد از صحبتكردن و در میانگذاشتن احساسات و عواطف با طرف مقابل، مشكل تا حدی برطرف میشود. بعضیها ممكن است در چنین شرایطی توصیه كنند «دیگر ولش كن، محلش نگذار» كه البته به نظر من این همان موضع منفعلانه است كه مشكلی را حل نمیكند. اما به هر حال تمام این موضوعات نشان میدهد رفتار درستداشتن تا چه اندازه كار سختی است.
شاید گاهی اوقات ما فكر كنیم اگر احساساتمان را با كسی كه از ما متنفر است در میان بگذاریم، او به ما اعتناد نخواهد كرد در شرایطی كه اگر ما به سمت رفتار جراتورزانه حركت و موازین آن را رعایت كنیم، معمولا این رفتار جواب میدهد و روی طرف مقابل تاثیر میگذارد. حداقل این است كه فرد مورد نظر برای مدتی درباره حرفهای ما فكر میكند. من همیشه به مراجعانم رفتارهای جراتورزانه را توصیه میكنم كه معمولا هم نتیجه میدهد، اما گاهی نیز افرادی هستند كه پس از صحبتكردن با آنها باز هم به نفرتشان ادامه میدهند.
در این شرایط به مراجعانم توصیه میكنم كه به فرد مورد نظر كمك كنید تا از این احساس دست بردارد، یعنی به او بگویید تو میتوانی همچنان در درونت از من بیزار باشی، اما رفتارت را طوری كنترل كن كه نفرتت نسبت به من را نشان ندهد. این جمله خیلی آرامكننده است، چون شما به فرد مقابل فهماندهاید كه من میفهمم كه از من نفرت داری، توقع من هم این نیست كه حس نفرت را بهسرعت از خود دور كنی، ولی توقع دارم در برخورد با من این احساست را كنترل كنی تا من تا این حد آزرده نشوم.
حالا كه به گفته شما حس نفرت اگر درست با آن برخورد شود نیز میتواند ملایم شود و اگر فرد بخواهد میتواند آن را در كنترل خود بگیرد، بگویید كه چه كار كنیم تا كمتر دچار حس نفرت شویم؟
من باز هم به فایدهمندی هیجانات انسانی تاكید میكنم و میگویم از حس نفرت قرار است سودی عاید افراد شود پس نباید خیلی روی افزایش یا كاهش آن كار كنیم، بلكه به آن از زاویه دیگری نگاه كنیم؛ یعنی روی روند شكلگیری آن تمركز كنیم تا بدانیم كه چه زمان چه اتفاقی افتاد كه من از فلانی متنفر شدم.
در واقع، ما باید این احساس نفرت را كالبدشكافی كنیم و از خود بپرسیم نكند من رفتار فرد مقابل را با چیزهای دیگر اشتباه گرفتم یا چون او شبیه فلان فرد بود نسبت به او بیزار شدم. باز و بررسیكردن نفرت پیامدهای مثبتی دارد و سختی و آزاردهندگی نفرت، هم در درون ما و هم در افرادی كه مورد نفرت ما واقع میشوند، كاهش مییابد و باعث میشود زهر این ماجرا تا حد زیادی گرفته شود.
منبع :تابناک
ارسال دیدگاه