جستاری كوتاه در ریشه های تئاتر دینی
خبرگزاری پانا:خلاقیت،ابداع و آفرینش یک اثر هنری جز با شناخت مفهوم جمال و یا زیبایی شناسی میسر نیست که این می تواند گامی باشد برای شناخت هنر در قلمرو دین.
هنر در معنای عام خود تجلی احساسات و عواطف انسانی است که در تمامی زوایای زندگی آدمی در طول تاریخ رخ نموده است. از آنجا که انسان فطرتا زیبایی خواه است، همواره سعی نموده تا این نیاز فطری خود را پاسخ مثبت داده و تمامی اعمال ، افکار و رفتار خود را در قالبی زیبا ارائه دهد.
مورخان هنر كه عنوان هنر دینی را به هر اثر هنری دارای موضوع مذهبی می دهند،از یاد می برند كه هنر اساسا قالب و صورت است و این امر كه موضوع یك هنر از حقیقتی روحانی مایه گرفته باشد برای دینی نامیدنش كافی نیست.بلكه باید زبان صوری آن هنر نیز از همان سرچشمه سیراب شده باشد تا بتوان دینی اش خواند.
از آنجا که هنر مبتنی بر شناخت زیبایی و آفرینش زیبایی است،خلاقیت،ابداع و آفرینش یک اثر هنری جز با شناخت مفهوم جمال و یا زیبایی شناسی میسر نیست که این می تواند گامی باشد برای شناخت هنر در قلمرو دین.
از این رو دین و هنر در تاریخ حیات فرهنگی انسان و در ذهن و روح او قدمتی برابر دارند. با این همه، گرچه صرف «همراهی» دو رویكرد ـ در این جا رویكرد انسان به دین و هنرـ به مفهوم تعامل و اثرگذاری آن ها برهم نمی تواند باشد، اما این نكته كه برای ساخت هنر دینی هنرمند میبایست هم با مقوله دین آشنا باشد و هم با مقولهی هنر پذیرفتنی به نظر می رسد، به هرحال تا ارایهی تعریف نسبتا روشنی از مفهوم گرایش دینی نمیتوان اثری را دینی، غیر دینی و یا ضد دینی تلقی كرد.
هدف غایی هنر دینی تذكار احساسات یا انتقال تاثرات نیست. هنر دینی یك رمز و نماد است و به این اعتبار وسایل ساده و ابتدایی آن را بس است. هنر دینی اصلی آسمانی و ملكوتی دارد.زیرا نمونه های هنر دینی جلوه حقایق لاهوتی است.
هنر دینی با تجدید و تكرار آفرینش یا صنع الهی به صورت مجمل در قالب تمثیلات ،نشان دهنده ذات رمزی و نهادی جهان است و بدینگونه روح انسان را از قید وابستگی به وقایع مادی خام و گذرا رهایی می بخشد.
بدیهی است به دلیل تفاوت در ماهیت كاركردهای دین و هنر، ورود مفاهیم دینی به ساحت هنرـ مثل هر مفهوم دیگر ـ تنها با پذیرش ضرورتها و مختصات این ساحت امكان پذیر میشود. به عبارت دیگر هر مفهوم دینی برای این كه بتواند هنری را دینی كند ـ با آن تعامل كند ـ باید به الزامات و بنیادهای هنری تن دهد. بنابراین با این مفروضات و مقدمات آیا اگر هنری بتواند مؤلفههای اصلی دین ـ ایمان، معنویت و اخلاق معطوف به امر قدسی ـ را در ساختاری هنری طرح كند، میتوان گفت گونهی دینی هنر پدید آمده است؟
باید اذعان داشت تئاتر هنری شگرف با موقعیتی پیچیده است که تاویل آن در مقایسه با هنرهای دیگر که البته هرکدام در جایگاه خود دارای وجاهت و ارزش ویژه ای هستند کاری سخت و دشوار است ، حال آنکه بحث پیرامون هنر دینی با رویکردی خاص به تئاتر و هنرهای نمایشی باشد.
تئاتردینی نمایشی است كه در آن موقعیت های دینی طرح شده باشد. در موقعیت دینی کنش ها و واکنش های شخصیت برآمده از یك معنا و مفهوم دینی یا باورهای دینی است. اگر این موقعیت در نمایش خلق شود می توان گفت این تئاتر به نوعی دینی است صرف نظر از این كه این موقعیت بخشی از تاریخ دین باشد یا نباشد، یا اصولاً شخصیت دینی - به مفهوم رایج آن یعنی مرد الهی - عامل این کنش یا واکنش باشد یا نباشد. به هر حال این موقعیت می تواند ذهنی و یا عینی باشد.
اكنون پاسخ این پرسش كه « آیا اگر تئاتری بتواند مؤلفههای اصلی دین ـ ایمان، معنویت و اخلاق معطوف به امر قدسی ـ را در ساختاری نمایشی طرح كند، میتوان گفت گونهی دینی تئاتر پدید آمده است؟ » تا حدی روشن میشود: تا هنگامی كه تاریخ، آموزهها، شخصیت ها، باورها و حتی فلسفههای دینی به موقعیتی دینی تبدیل نشده باشند. نمیتوان گفت تئاتری دینی پدید آمده است. اگر كاركرد مهم دین تهیهی پاسخ برای پرسشهای عمیق و هستی شناسانهای است كه عقل خود بنیاد از عهدهی پاسخ گویی آنها برنمیآید، به طور قطع و یقین تئاتر در پی پاسخ گویی و حتی طرح این پرسشها نیست. تئاتر تنها میتواند زمینهای باشد برای نشان دادن موقعیتی كه این پرسشها و پاسخها بهتر بتوانند مجال ظهور پیدا كنند. بدین گونه با اندكی تسامح میتوان گفت تئاتری كه در آن موقعیتهای معطوف به مؤلفههای اصلی دین ـ ایمان، معنویت و اخلاق معطوف به امر قدسی ـ طرح شود، تئاتر دینی است. همچنان كه یك نمایش در نفی جنگ میتواند نمایشی در حوزهی ادبیات جنگ محسوب شود، تئاتری كه حوزه دین را به چالش میگیرد میتواند یك موقعیت دینی را فراهم آورد. واضح است این تعریف از تئاتر دینی مستقل از تعریف دین است و تعریف دین با ارجاع به مولفههایی دیگر نمیتواند این تعریف از تئاتر دینی را مخدوش كند.
پژوهشگران حوزه هنرهای نمایشی یكی از راههای نجات تفكر به بن بست رسیده انسان عرصه هنر نمایشی را، حركت به سمت تولید تئاتری میدانند كه به نوعی به موضوعات و مضامین دینی و مذهبی میپردازد . صاحب نظران عرصه هنرهای نمایشی براین باورند كه فعالیت درحوزه تئاتر دینی فرد را از نگاه منزوی به جهان پیرامون خود نجات خواهد داد . به اعتقاد آنها اندیشه ابزوردیسم وآخرالزمانی و یاس آلود فرهنگی كه امروزه دنیای نمایشی غرب را به واسطه مسائلی چون جنگها و عقدههای تاریخی، فرهنگی و تضارب اندیشه درعرصههای مختلف فلسفی ، اجتماعی ، فرهنگی و هنری در انزوای خود فرو برده است تنها با حركت به سمت تئاتری با رنگ و بوی دینی و مذهبی تحت و شعاع قرار خواهد گرفت .
در زمانهای دور تماشاگران در شیب تپه ها مینشستند و مراسمی مذهبی را كه با تشریفاتی خاص در پای همان تپه و اغلب در جوار مقبره مردی مقدس و یا یك معبد برپا میشد نظاره میكردند، تا از تماشای این نمایش تاثیر گیرند، اصلاح شوند، به پالایش برسند و بدی را دور و نیكی را در خود جاودان كنند . غریزه ناخودآگاه نمایشگری در بشر پیش از تاریخ و در اجتماعات قبیله ای بروز یافت و در فراز و فرود تاریخ اجتماعی انسان حركت رو به رشد خود را حفظ كرد، تا به پالایش برسد و به عنوان ابزاری فرهنگی و اصلاحگرای امور اجتماعی، مورد استفاده انسانها قرار گیرد .
قدر مسلم نمایش در آغاز از تحول رسمها و نیایشهای مذهبی پدید آمد . اصولا در سرزمینهایی كه دینهای چند خدایی داشتند ، مانند هند و یونان ، روحیه ی نمایش پذیری قویتر بود ، چرا كه خدایان در آنها حالتی انسانی تر داشتند . پرستشگاههای خدایان هندی و اصولا نیایش مذهبی در كشوری مانند هند ، همانا رقص و موسیقی و نمایش است . اما در ایران تك خدایی (چه زرتشتی و چه اسلامی) ، از آنجا كه قادر مطلق تك است ، صورت ناپذیر نیز هست و برای همین خدای ایرانی ، حتی به هنگامی كه موبدان مذهب را با تجمل و روشنی آمیخته بودند ، موسیقی و رقص را كار پیروان دیوان و جادوگران می دانست و نفی می كرد.
پایان سخن اینكه بر كسی پوشیده نیست هنر نمایش از ابتدای خلقت بشر و حركت وی به سوی زندگی اجتماعی همراه انسان اندیشه ورز، متفكر و ناطق بوده است و درعرصه هنر نمایشی به واسطه تعامل بیواسطه و نفس به نفس نمایشگر و مخاطب میتوان بسیاری از مسائل بشری را طرح كرد مسائلی كه طرح آنها دردیگر قالبهای فرهنگی چون كتاب ، نقاشی ، مجسمه سازی و دیگر صناعات فرهنگی چندان تاثیر گذار نیست و این تنهاد هنر تئاتر است كه قادر به آن در حوزه تفكر انسانی است .
منابع:
۱ ـ بعد پنجم، جان هیك. ترجمهی بهزاد سالكی، انتشارات قصیده سرا، تهران. ۱۳۸۲
۲- حقیقت و هنر دینی. دكتر محمد مددپور. انتشارات سوره مهر.تهران. ۱۳۸۵
۳ـ جستاری در هنر دینی.محمد شریف احمدی.انتشارات مركز پژوهشهای صدا و سیما. ۱۳۸۵
۴-تاریخ تئاتر جهان.اسكار گروس براكت.ترجمه هوشنگ آزادی.نشر مروارید.تهران. ۱۳۸۴
۵-مبانی هنر معنوی( مجموعه مقالات).دفتر مطالعات دینی هنر.انتشارات حوزه هنری .تهران.۱۳۷۶
علیرضا سعیدی کیاسری.کارشناس ارشد ادبیات نمایشی
ارسال دیدگاه