نغمه های دل انگیز در جلگه حاصل خیز
خبرگزاری پانا:در مازندران هم مانند اکثر نقاط ایران، موسیقی با زندگی مردم همراه و عجین است. در شالیزارها، جنگلها، دریا، در آداب شادی و عزا و در همراهی با مراسم مذهبی، موسیقی مازندران نقش چشمگیری دارد.
موسیقی مناطق مركزی مازندران كه تقریبا خاستگاه اصلی كلیة نغمات، آواها و نواهای پنجگانة تبری زبان به شمار میآید در همة نواحی كوهستانی از هزار جریب تا كوهستانهای كجور و محال ثلاث (تنكابن) ودر نواحی جلگهای از میاندرود تا شرق رودخانه چالوس عمومیت و كاربرد دارد. این موسیقی از یك سو بر پایة دو مقام آوازی پراهمیت منطقه یعنی تبری و كتولی بنا شده و از سوی دیگر برمحور دهها قطعه و تكّه سازی چوپانی منطقه شكل گرفته و گسترش یافت. دو مقام كتولی و تبری رفته رفته به موسیقی سازی منطقه راه یافتند و بر غنا و تنوع آن افزودند. مقام تبری با استفاده از اشعار منسوب به امیر پازواری هم در بخش سازی و هم در بخش آوازی به امیری شهرت یافت. كتولی نیز تحت تاثیر موسیقی سایر مناطق واقوام، حالات مختلفی یافت كه اصلیترین و كهنترین آنها كتولی رایج در مناطق مركزی است. علاوه بر این شبه مقاماتی آوازی همچون چاروداری حال و منظومههای متعددی همچون طالبا اركان و اساس موسیقی این منطقه را تشكیل میدهند. با الهام از مقامات و منظومههای مورد بحث، آواهای دیگری با عنوان سوتها بروز یافتند كه میتوان آنها را از نظر ساختاری در چارچوب ریزمقامات مورد
بررسی قرار داد. این مجموعه در كنارة گهره سری ها یا لالایی ها، نواجش ها، موری و ریزمقامات یا كیجاجان ها كلّیات موسیقی آوازی مناطق مركزی مازندران را تشكیل میدهند.
مایگی آواهای مازندرانی در شور و دشتی است و آن دسته از مقامات و ریزمقامات آوازی یا سازی كه یا مایههایی جدا از مایگی فوق ملاحظه میشوند. از موسیقی سایر مناطق و یا اقوام الهام یافته و به موسیقی منطقه پیوستهاند. موسقی سازی نیز در این منطقه بسیار متنوع است و پرتعداد است.
اصلیترین و قدیمترین بخش از این موسیقی شامل تعدادی از قطعات سازی است كه به شیوههای زندگی دامی كهن اختصاص دارد. هر چند در حال حاضر جنبههای كاربردی این تكّهها از میان رفته است ولی همچنان در نوای ساز (چوپانان) و یا نوازندگان جاری است. از اصلیترین این تكّهها باید از كمرسری، تریكهسری، كردحال یا چپون حال، میش حال، بورسری، دشتی حال، ولگ سری، سنگین سما نام برد كه توسط لَله وا یا نی چوپانی مازندران نواخته میشوند. بخش دیگری از موسیقی سازی این منطقه را باید به موسیقی مراسم و آیینها جستجو كرد كه توسط سرنا نواخته میشود . شاخصترین این تكّهها كه در عروسی، جشنها و اعیاد مورد استفاده قرار میگرفتهاند، جلوداری، ورساقی، آروس یار، گورگه، روونی، جلیت، تركمونی، حناسری، كلنج زر، درون، آروس كفا، پیشنوازی نام دارند. برخی از این تكّهها مانند آروس یار و جلوداری بعدها به قطعات لَلهوا پیوسته و توسط این ساز نواخته شدند. علاوه بر این آنچنان كه پیشتر اشاره شد بسیاری از مقامات و منظومههای آوازی همچون تبری (امیری)، كتولی، طالبا، نجما، حقانی به موسیقی سازی الحاق یافته و به جمع قطعات لَله وا و كمانچه افزوده شدند. نتیجه
اینكه ریزمقامات یا ترانههای مازندرانی بر اساس مقامات آوازی و سازی این منطقه پدید آمدند كه در این بخش به بررسی آنها خواهیم پرداخت.
ریزمقامات در مناطق مركزی مازندران (كیجا جان)
ریزمقامات مناطق مركزی مازندران به سه گروه تقسیم میشوند و هر گروه با ویژگیهایی قابل شناسایی هستند گروه اول ریزمقاماتی كه بر اساس آواها و تكّههای كهن موسیقی تبری شكل یافتهاند.
گروه دوّم، ریزمقاماتی كه با پیدایش آوازهای مذهبی به ویژه موسیقی تعزیه بروز نموده و از موسیقی سنتی همراه آن الهام یافتهاند.
گروه سوّم ریزمقاماتی كه برداشتی از موسیقی اقوام و طوایف مستقر در منطقه میباشند و یا تحت تاثیر مقامات آوازی و سازی سایر مناطق ایران پدیدار شدهاند. كه ذیلا به خصوصیات هر یك از گروههای سهگانه فوق پرداخته خواهد شد.
۱- ریزمقامات اصیل تبری
مناطق گستردهای از كوهستانهای مازندران از هزارجریب تا بیرون بَشم و جلگههای حدّ فاصل شهرستان ساری تا غرب نوشهر از مجموعه ریزمقاماتی استفاده میكنند كه بر پایة اصیلترین و كهنترین آواها و تكّههای چوپانی مازندران شكل یافتهاند. مایگی بیشتر آنها در شور دشتی است و ساختمان آنها بر اساس توالی و تكرار جملات موسیقی و شعر استوار است كه در هر دور به جملات كوتاهتری متّصل شده و بر اساس شیوة بداهه خوانی و حسّ فردی خوانندگان حالات ویژهای میپذیرد.
اشعار در این ریزمقامات غالبا به گوشوارهایی منتهی میشوند كه به تركیب بند و ترجیعبند در اشعار كلاسیك ایران شبیه است. با این همه در اجرای شیوههای كهنتر ریزمقامات كه توسط خنیاگران و شعرخوانهای محلّی بیان میشود، حالات مشتركی از اشعار عروضی و هجایی به چشم میخورد، كه جای تامّل بیشتری دارد. جداسازی این اشعار از جملات موسیقی، عدم تطابق آنها را با قالبهای شعر كلاسیك ایران نشان میدهد. خوانندگان مختلف تلاش میكنند تا این گونه اشعار را با سبك و سیاق خود با جملات موسیقی هماهنگ سازند از همین رو ممكن است د راجراهای مختلف از یك ریزمقام، با كششها، تحریرها و مترهای بدیعی مواجه شد.
میزان تغییر در اجرای ریزمقامی واحد، در روستاها و شهرهای مختلف در حدّ تغییر لهجة زبان تبری است. این گروه از ریزمقامات در مناطق كوهستانی نسبت به مناطق جلگهای از اصالت بیشتری برخوردارند و ساختار سنتی آنها كمتر دستخوش دگرگونی شده است. طبیعی است در مناطق جلگهای، تراكم جمعیت، ارتباط گستردهتر با برخی از فرهنگهای همجوار و درآمیزی با مهاجرین، موجب تغییراتی چند در برخی حالات و ریتم این گروه از ریزمقامات شده است. با این همه این گروه در كلیت خود چه درمناطق كوهستانی و یا جلگهای، همسو و همانندند. شیوههای اجرایی این ریزمقامات بر اساس نظام و قواید خاصی است و با آنكه خاستگاه و منشاء ملودی آنها به شدّت از مقامات یا منظومههای آوازی همچون امیری، كتولی و طالبا متاثر است امّا پس از آنها به خصوص بعد از اجرای كتولی خوانده میشود.
باید گفت كه ریزمقامات از نظر حالات و مضمون اساسا به مراسم و آیینهای سرورآمیز و یا موضوعات معیشتی ارتباط داشتهاند اما شعر خوانها (شِرخون) و خنیاگران كه در مجالس و شبنشینیها راوی مقامات ومنظومهها، همراه با نقل داستانهای عاشقانه و یا احادیث بودهاند، كمتر به اجرای ریزمقام میپرداختند.
۲- ریزمقامات متاثر از موسیقی مذهبی
پیدایش اولین گونههای موسیقی مذهبی در قالب شبیهخوانیها، مراثی و نوحهها كه بیشتر توسط تعزیهخوانها و مدّاحان كومش و مناطق مركزی ایران به اجرا در میآمد به لحاظ بار اعتقادی و مذهبی مورد توجه مردم منطقه قرار گرفت. رفتهرفته بسیاری از نوحهها و مراثی براساس و مدل تصنیفسازی موسیقی سنتی شكل یافته و در منطقه متداول شدند.
این گروه از نوحهها و مراثی بعكس تعزیه، از نظر اجرایی دارای محدودیت زمانی و مكانی نبوده و در بیشتر سوگواریها معمول شدند. با گذشت زمان تكرار و عمومیت این موسیقی، تاثیر آشكاری بر موسیقی، به ویژه بر منظومهها و ریزمقامات تبری بر جای گذاشت. این احتمال قابل طرح است كه برخی منظومههای موسیقیایی مازندران همچون نجما، حیدربك و صنمبر تحت تاثیر موسیقی مذهبی شكل یافته و بسیای از ترانهها در چهارگاه و سهگاه نیز از همین موسیقی متاثر شده و ضمن پذیرش و آمیختن د راین میان در تاثیر برخی از ریزمقامات و قطعات آوازی ویا سازی امروز مازندران، از موسیقی مذهبی نمی توان تردید داشت. به طور نمونه مرثیة (خنجر میزند شمر) با تغییر مایگی از بیات ترك به شوشتری، به لیلا باریكلا تغییر نام یافته و عینا به مجموعة ریزمقامات مازندران افزوده شد. همچنین آواز عباسخوانی (رجزخوانی) در تعزیه، عینا با عنوان عباسخونی به قطعات سازی مازندران انتقال یافت كه توسط لَلهوا نواخته میشود.
۳- ریزمقامات متاثر از موسیقی اقوام
در پی تمركز وایجاد امنیت نسبی كشور در دوران صفویه، مراودات و مبادلات اقتصادی و اجتماعی بین اقوام و طوایف ایرانی گسترش قابل توجهای یافت.
در همین رابطه بسیاری از چارواداران مازندرانی و كومشی در جریان سفرها و مبادلات تجاری با مناطق مركزی ایران، ضمن آشنایی با موسیقی این نواحی برخی از ریزمقامات مناطق یاد شده را به حافظة خود سپردند و بر اساس حس بومی و فردی تغییراتی در برخی از حالات آنها ایجاد نمودند. این ریزمقامات نیز رفته رفته به وسیلة همین افراد در منطقه عمومیت یافته و مورد استقبال قرار گرفت. وجود تعدادی ریزمقام در شوشتری، بیات ترك، ماهور و چهارگاه را باید محصول این جابه جاییها دانست.
همچنین كوچ پیوسته اقوام به مناطق كوهستانی و كوهپایهای مازندران كه از دورة صفویه آغاز و به مرور ادامه یافت، در انتقال برخی از ریزمقامات دیگر طوایف ایرانی به این منطقه، بی تاثیر نبود. طوایفی چون درزیهای اصفهان و كردان، اگرچه با گذشت زمان دركلیة آداب، سنن قومی و فرهنگ منطقه استحاله شدند ولی بی شك تاثیراتی نیز در فرهنگ وهنر منطقه به جای گذاردند.
وجود قطعاتی همچون كیجا كرچال در شوشتری و زاری در بیات ترك كه امروزه جزء قطعات سازی منطقه قلمداد شده وبا لَله وا نواخته میشوند از همین طریق به موسقی منطقه راه یافتهاند.
ارسال دیدگاه