نگاهی به فیلم دریا و ماهی پرنده˝:

در زندگی هر انسانی یک ماهی پرنده وجود دارد

خبرگزاری پانا: فصل آغازین فیلم ˝دریا و ماهی پرنده˝ از نماهایی با ضرباهنگ زمانی کوتاه که کشیده شدن خطوط ممتد و اشکالی سیاه بر دیوار زبر و خشن را در پی دارد شکل می گیرد. این فصل در انتها، به تصویری آکنده از بغض، خشم و کینه در برابر بی عدالتی ها ختم می شود.

کد مطلب: ۳۱۴۷۳۰
لینک کوتاه کپی شد

مارتین هایدگر در تبیین دیدگاه خود نسبت به هنر از دو تعریف بهره می گیرد: هنر ابزاری و هنر غیرابزاری. اوابزار بودن را به منزله به خدمت در آمدن تعبیر می کند. گویی ابزار ماهیت و اصالت مستقل ندارند و هویتشان بر اساس ارتباط با غیر و با به خدمت در آمدن تعریف و تکمیل می گردد. هایدگر اذعان می دارد هنر ابزاری نوعی فعالیت فرهنگی محسوب شده و از جنبه زیبایی شناختی مرسوم مورد تحلل و بررسی و در نتیجه تلذذ قرار می گیرد. از چنین هنری بایستی در موزه ها و نمایشگاه های هنری سراغ گرفت. اما در نقطه مقابل هنر غیر ابزاری وجود دارد، آن اثر هنری است که از زاویه دید زیبایی شناختی معمول و مرسوم مصادیق هنری مورد بررسی و تفسیر قرار نمی گیرد، به عنوان بخشی از فعالیت فرهنگی محسوب نمی شود و جایگاهش فراتر از نمایشگاه ها و موزه ها است. هنر غیرابزاری عبارت است "کشف حقیقت".
در این نگرش هنر و اثر هنری در ذات خود دارای اصالت و هویت است. این هنر جلوه گاه حقیقت است، آن جا که عالمی گشوده می شود و حقیقت اصیل و ابدی در آن سکنی می گزیند. حقیقت در نگاه هایدگر به معنای ظهور و انکشاف وجود است. بنابراین پر بی راه نیست اگر استدلال نماییم که هنر یعنی انکشاف وجود. در این دیدگاه وجودشناختی، هنر در ذات خویش نوعی شعر است که معانی رایج از آن مستفاد نمی گردد بلکه آن شعری است که وسعتی به اندازه زبان دارد و مقصود از زبان نیز بهره جویی از قالب های کتبی و شفاهی در جهت القای مطالبی خاص به دیگران نیست. زبان نیز در این تفسیر هستی شناسانه جایگاهی است که خودنمایی و ظهور وجود در آن امکان پذیر می یابد. بدین سان زبان به محلی برای ظهور حقیقت تغییر بدل می گردد. اینک حقیقت از راه زبان (مصادیق هنری چون معماری، موسیقی، نقاشی، سینما و نمایش) به مرحله حضور می رسد، از پنهانی و ناپیدایی به روشنایی و پیدایی گام می گذارد. وجود با هنر متجلی می گردد و به واسطه آن از تاریکی و عدم به صحنه و نور و روشنایی نایل می شود. این هنر در دیگاه هایدگرتا آنجا والا و بی بدیلی می نماید که وی زبان به ثنا می گشاید و اذعان می دارد: امروزه برای رهایی از بحران عظیمی که انسان معاصر با آن دست به گریبان است می بایست به دامان هنر پناه برد.
احسان نوجوان ناشنوای فیلم دریا و ماهی پرنده نیز در طول داستان دست به آفرینش هنری غیرابزاری می زند. فصل آغازین فیلم از نماهایی با ضرباهنگ زمانی کوتاه که کشیده شدن خطوط ممتد و اشکالی سیاه بر دیوار زبر و خشن را در پی دارد شکل می گیرد. این فصل در انتها، به تصویری آکنده از بغض، خشم و کینه در برابر بی عدالتی ها ختم می شود. این نوع تصویرسازی، نمایشی تمام عیار از ذهنیت زخم خورده و ملتهب نوجوانی است که بدون اثبات جرم و گناهش به زندان افتاده و راهی برای رهایی و رساندن پیام مظلومیتش ندارد. فصل آغازین با هوشمندی تمام و به گونه ای موجز و اجمالی از کشمکش ها، درگیری ها و چالش های بعدی سخن می گوید و در عین حال به سرآغاز سفر فراواقعی احسان به سوی رهایی و رستگاری بدل می گردد. خطوط سیاه و بی روحی (مبارزه علنی) که بر دیوار گچی زندان می کشد از جنس جهان غیرعقلانی و خشن پیرامونش است و تعبیری جز «خط خطی کردن» نمی یابد. مخلوقی که مملو از حس خشم و حسرت و کینه توزی، ماحصل خود بینی و حس انتقام جویی باشد، همان هنر ابزاری است که حتی جایگاه متزلزلش را بر در و دیوار زندان از دست می دهد، توانایی گذر از حصارها و بندها را ندارد و ره به حقیقت ابدی نمی یابد. بدین سان فیلم و به تبع آن بیننده سیر دگرگونی و تحول این زبان و ظهور حقیقت اصلی و انکشاف وجود احسان را در پایان به نظاره می نشیند. نوجوان ناشنوا در این مسیر تنها نیست و یاری گرانی دارد که در مواقع لزوم به یاری اش می شتابند. در جهان ناموزون و آکنده از سوء تفاهمات ندامتگاه، آنجا که یکایک افراد در اندیشه کسب منافع و بر طبق مصلحت خویش روزگار سپری می کنند، آشنایی و برقراری رابطه عاطفی احسان با سارا دختر مددکار کانون (با بازی متفاوت نیوشا ضیغمی) نقطه عطفی در روند تکاملی شخصیت وجودی احسان به شمار می رود. سارا به تدریج نقش راه بلد را برای احسان ایفا کرده و انگیزه او برای حصول حقیقت را قوت می بخشد.
احسان تنها فردی در ندامتگاه است که از موهبت سخن گفتن و شنیدن بی بهره است. بر خلاف سایرین که از قوای شنیداری و گفتاری در جهت برقراری ارتباط و ابراز وجود سود می جویند نوجوان ناشنوا از هنر برای بیان خود استفاده می کند. در صحنه ای از فیلم که نوجوانان ندامتگاه در مقابل دیوار صف کشیده و یکی پس از دیگری با فرود آوردن ضربه ای بر دیوار تلاش دارند تا سلطه و برتری خود را بر جمع تحمیل نمایند احسان تاثیرگذارترین راه برای توصیف ذغدغه ذهنی اش را بهرگیری از قدرت خلاقه خود انتخاب می کند. به واقع در میان این جمع همسان و آمیخته با روزمرگی او یگانه فردی است که لیاقت و استعداد دست یابی به حقیقت را دارد. وی از حقیقتی سخن می گوید که حصول و حتی اندیشیدن به آن برای عده ای نامحتمل و بغرنج می نماید.
از حیث پرداخت عناصر درام نیز این تحول قابل تامل و بررسی است. ساختار فیلمنامه با الگوبندی کلاسیک خود در مسیر تحول موقعیتی و شناختی احسان قدم بر می دارد و او را گام به گام تا رسیدن به نقطه دگرگونی نهایی پیش می برد. انگیزه احسان برای فرار از ندامتگاه در ابتدا رنگ و بوی شخصی دارد. از آنجا که جرم وی اثبات نشده و خود در اظهاراتش از گذشته ای سخن می گوید که موید پاکی و صداقت اوست لذا تنها راه گشایش را فرار از ندامتگاه می داند. اما به تدریج و پس از برقراری پیوند عاطفی با سارا انگیزه های شخصی کم رنگ تر شده و آن هنگام که تصمیم می گیرد برای نجات خواهر نه برای آزادی خود، دست به عمل بزند به واقع مفهوم از خودگذشتگی در وجود او متجلی می شود. بدین سان مرحله تکامل روحی و شخصیتی احسان وارد فاز جدیدی شده که با نصایح سارا مبنی بر امید داشتن به رهایی و ایمان راسخ در راستای رسیدن به آرزوها تشدید می گردد. این مرحله نقطه عطف دیگری در سفر معنوی این نوجوان به سوی رستگاری محسوب می شود که با تصویرسازی هوشنمدانه فیلمساز بدل به یکی از لحظات درگیر کننده فیلم می شود. احسان در حمام وجودش را از لوث رنگ های زاید شستشو می دهد و به این ترتیب خود را در آماده رسیدن به رستگاری عظیم نهایی می کند و تصویرپرازی فیلم نیز همراستا با دگردیسی قهرمان نوجوانش از همین مرحله دستخوش تحول می شود، موسیقی جایگزین اصوات مبهم و نامترنم ابتدای فیلم شده و با دمیده شدن رنگ های زنده و خالص در کالبد اثر، احساس رهایی تقویت می گردد.
یکی از مهمترین نکات حائز اهمیت در ساختار فیلم، شخصیت پردازی خلل ناپذیر احسان است. اشاره او به دریا و ماهی پرنده ای که در روزگاری نه چندان دور او را از ورطه فنا و نابودی نجات داده اند با پیشه پدر که در کار صید ماهی و امرار معاش از طریق دریاست همسویی و قرابت درامایتک دارد. همچنین کسب و کار بعدی احسان یعنی فروش فیلم از دیگر اشارت ظریف و قابل تعمقی است که رویاپردازی او درباره حضور دریا پشت دیوار زندان را منطقی جلوه می دهد. مگر نه آنکه فیلم از تصاویر متحرکی شکل یافته که رویا و توهم حرکت را در بیننده خلق می کند؟ احسان دریا و ماهی پرنده با توانایی منحصر به فردش در رابطه با هنر به مفهوم عام آن به ناگاه تصویری همسان از قهرمان نوجوان (گریت) فیلم و رمان دختری با گوشواره های مروارید را به ذهن متبادر می سازد. در آن فیلم نیز موقعیت گریت در قبال هنر به معنای کل (و به طور اخص نقاشی) شباهت های غیرقابل انکاری با استعداد ذاتی احسان دارد. در هر دو فیلم، نوجوانان از طریق نقاشی وجود خود را به ثبات می بخشند اما با این تفاوت که در نمونه ایرانی، احسان راه آزادی و رهایی را طی می کند و گریت تنها به پشت سر گذاشتن یک تجربه جدید در روزمرگی پر هیاهوی زندگی بسنده می کند.
کشیده شدن نقاشی دریا و ماهی پرنده به آرزوی قهرمان نوجوان جامه عمل می پوشاند و تبدیل شدن نقاشی دو بعدی روی دیوار به تصویر سه بعدی و زنده با شاخصه های فانتزی از رشد و ارتقای موقعیت و شناخت روحی و روانی احسان حکایت دارد. اکنون مخلوق و آفریده جدید احسان هستی و ماهیتی همسان خود او می باید. از دیدگاه هایدگر این همان هنری است که انسان معاصر برای فرار و نجات از بحران های عظیم بایستی به آن پناه برد. هنری که به کشف حقیقت اصلی یعنی رهایی و آزادی ختم می شود، هنری که نشان از امید داشتن به رستگاری و پایداری تا لحظه آخر برای کسب موفقیت دارد. با عنایت به دغدغه های اجتماعی فیلمساز پایان بندی دریا و.... تنها تکامل بلوغ روحی و معنوی احسان را به همراه ندارد بلکه فیلم از سطح به عمق حرکت کرده و به مفهومی بنیادین در قبال هنرمند اشاره می کند. گرچه حصارها و موانع می توانند برای اندک مدتی جسم وکالبد انسان هنرمند را از رشد و شکوفایی باز دارند اما قادر به از پای درآوردن قدرت خلاقه او نیستند. لذا فیلم تنها راه رستگاری را در آمادگی ذهنی و پرورش افکار برای مواجهه با مصایب و ناگواری های ایام قلمداد و هنر اصیل را نسخه شفا بخش و چراغ راه معرفی می نماید.


پیام نصیری

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار