نقد کتاب ˝فرهادفریدزاده بودن سخت است˝

خبرگزاری پانا: با نگاهی به کتاب ˝فرهاد فریدزاده بودن سخت است˝ در می یابیم ، روند ساختار شکنی در کار آنقدر نیست که چهارچوب ها بی محابا بشکند.

کد مطلب: ۲۳۷۱۳۱
لینک کوتاه کپی شد

به گزارش سرویس فرهنگی پانا: مجموعه غزل" فرهادفریدزاده بودن سخت است " نام خود را از بیت آخر شعر اول مجموعه گرفته است و ترکیبی ست از نام شاعر و عبارت "بودن سخت است".

بر اساس این گزارش طرح روی جلد زمینه یی کاملا سیاه است که نام مجموعه با دو رسم الخط متفاوت برآن نوشته شده است. درنوارسفید رنگ زیرطرح، انتشارات نصیرا درج شده است. درپشت جلد دو بیت از شاعر -که درمجموعه هم نیامده - آمده است:

دیگر شبیه آینه هم نیستم چندیست حیوانم آدم نیستم

حیف از غزلهایی که من گفتم دیگرشبیه شعرهایم نیستم

همچنین تعدادغزلهای" فرهادفریدزاده بودن سخت است " ۴۱ وشاعرآن" فرهادفریدزاده "است.مجموعه حجم متناسبی دارد. غزلها همه شماره دارند و بدون نام هستند.
ممدوحهای"فریدزاده"عبارتنداز:فرهادفریدزاده۱،پرنده۴،یار۶و۷و۹و۱۲و۱۳و۱۴و۲۱و۲۴و۲۵و۲۶و۲۹و۴۰و۴۱،عشق۱۰،دختر۱۵و۱۷و۳۰،زن۲۷شهدای کربلا۱۸و ابدشخص ۳۴.حدودنیم کتاب مستقیما عاشقانه ست و اشارات عاشقانه یی هم در باقی اشعار کم وبیش وجود دارد:
فرهاد فریدزاده هی هی هی هی فرهادفریدزاده بودن سخت است-غزل ۱
پرنده باشی و خودرا به میله ها بزنی کسی که هیچکسی نیست را صدا بزنی-غزل۴
چشم باران زده به صورتتان می آید-غزل۶
باشد نگاه من بدنت را کبود کرد بااین نگاه چرک تورا لک نمی کنم-غزل۷
خنده هایت آسمان را آفتابی می کند من آسمان صاف تابستانی ات را دوست دارم-غزل۹
بوسه بر چشمهات حق من است بوسه بر دستهات حق الناس-غزل۱۳
آخ بارانی چشمان تودیدن دارد سیب ازشاخه اندام توچیدن دارد-غزل۱۲
من شاعر آیینه شدم اما تو گفتی که به ورطه گناه افتادم-غزل ۱۴
و کور باشم اگر من دروغ گفته باشم که که آسمان حسود ازتو ازتو ازتو ترسیده ست-غزل۲۱
حالا درخت های تو پاییز می کنند من را بهار کردی و دیگر نمی کنی-غزل۲۴
میخواستم برای تو باشم ولی نشد آلوده ی هوای توباشم ولی نشد-غزل۲۵
نگاهم کرد چشمانم فروریخت ستونهای فراوانم فروریخت-غزل۲۶
آتش به لب هایم زدی ترسیدم از تو این بار جرات می کنم سیگار داری-غزل۲۹
چشم تورا از آینه ها قرض می کنم خود را بجای مردشما فرض می کنم-غزل۴۰
دارم به یادچشم تو سیگار می کشم-غزل۴۱
عشق گاهی ستاره یی دورست سیب سرخی برای چیدن نیست-غزل۱۰
"دختر تورا بخدا حرف گوش کن برو" خودرا دریغ کن از من من خراب تلخ-غزل۱۵
تواز تمام غزل های من سری دختر ازآب وآینه وعشق بهتری دختر-غزل۱۷
دختر تمام آینه ها را شکسته بود بر شیشه خرده هاش دوزانو نشسته بود-غزل۳۰
و تو غمگین ترین زن زمین هستی تو همینی همین همین همین هستی-غزل۲۷
اینها نه تنها پنبه ها در گوش کردند حتی دهان، تنها دهان را سر بریدند-غزل۱۸
آینده در گذشته ابد شخص صرف شد مردی که نقطه نقطه سه نقطه شهید شد-غزل ۳۴
می توان گفت: "فریدزاده" به ساختارشکنی بی میل نیست. این را ازعنوان غیرمعمول مجموعه و شعر اول آن هم می شود فهمید.اما روند ساختار شکنی در کار شاعر آنقدر نیست که چهارچوب غزل بی محابا بشکند. چراکه ریط افقی وعمودی ابیات وشکل کلی غزل درمسیراین رویکرد او ازدست نمی رود.اما نمونه های خاص ساختارشکنی در کاراو تنها درچهارغزل۶و۲۷ و۴۰و۴۱ وجوددارد.که دوغزل ۶و۴۰ محمل شاعرانه برای تغییرساختارغزل را دارند.وبنوعی ابداع راهم.امادو شعر۲۷ و۴۱ آن الزامات راندارند.
"فریدزاده" اما بیشترساختار گریز است تا ساختارشکن.ساختارگریزی شاعرهم بیشتر شیدایانه ست،نه عصیانگرانه.
این ساختار گریزی عمومادربت پایانی باحذف مصراع پایانی وبدون تغییروزن انجام می شود (درغزلهای ۳و۴ و۹و ۱۳و۳۵ و۳۶) وهم دومورد درمصراع پایانی با حذف ردیف (غزل۲۲و۳۷)
ویکبارهم باتغییر ردیف دربیت و مصراع پایانی از"ولی نشد" به "خدانخواست"(در غزل۲۵)
نیزیک بارهم با تغییر ردیف از"درد می کشم" به "دردمی کشید" با واسطه یک بیت با قافیه یی متفاوت(حالاکه من سه نقطه شدم نوبت شماست/حالا ردیف حادثه تغییر می کند ) درمیانه غزل۲۳.
دوبارهم باتکراریک مصراع دراول سه بیت متوالی(اتفاق بدی نمی افتد / بازباران بی ترانه بی گهرهای فراوان) درغزلهای۳ و ۳۸
بر این اساس یکبارهم باچرخشی بعیددرفرم و باحذف قافیه دریکی ازابیات میانی (باسکوتم چکارخواهی کرد/اتفاق بدی نمی افتد )غزل۳
اماشعر۴۱ خاص است.نوعی شعرفرم شاید.بیشترشبیه یک تجربه: واگویه یی مکررو خارج از روندساختار گریزیهای شاعرهم. و با لحاظ بعض ملزومات شکلی (مثل چیده شدن مصراعها چسب یکدیگربه تعداد ۲۰ تایی یک پاکت سیگار)
این طور به نظر می رسد که غزلهای"فریدزاده"خیلی عارفانه نیستند.اما ازعرفان هم بی بهره نیستند..بسیاری ازاشعاربظاهر حدیث نفس هستند. ولی دغدغه های انسانی درکل آنها به اشکال مختلف بروزمی کند.غزلها درفرازهایی رنگ وبوی فلسفی (بخصوص غزل۳۲ ) واجتماعی دارند.که دراین زمینه چندشعرکم وبیش به این مضمون تعلق دارند (غزل۲و۱۶بخصوص،وغزلهای۴ /۵ /۸/ ۱۹/۲۳/۳۷/۳۸):
آسمان پرتگاه آدم هاست پرتگاه هبوط آدمها-غزل۳۲
جنگلاهن قفساباد سه نقطه خانه سمبل زندگی شهر نشینی تهران-غزل۲
تا اطلاع ثانوی تک پنجره گی دوپنجره بر روی یک دیوار ممنوع-غزل۱۶
اگر که قد بکشی درد می کشی خوب است خودت اضافه خود را یواش تا بزنی-غزل۴
این که سگ ها به ما شرف دارند این به من تو و یا...جه مربوط است-غزل۵
پشت هم در وجود مردم من سقف دیوار طاق می افتد-غزل۸
مادر تهی و بچه گرسنه نفهم خر مادر به جرم دغدغه نان سقوط کرد-غزل۱۹
موی دماغ مردم این شهر می شوم اسباب هرچه دردسرم درد می کشم-غزل۲۳
لطفا سکوت را رعایت نکنید از لی لی پوت ها حمایت نکنید-غزل۳۷
باز باران بی ترانه بی گهرهای فراوان من پریشان توپریشان او پریشان ما پریشان-غزل۳۸
نیز می توان اذعان داشت که اصولا این دفترمجموعه یی عاشقانه است. اما آثاری ازسانتی مانتالسیم افراطی درآن وجودندارد.احتراز واژگانی شاعر از کلمه "عشق" با وجود بسامد معنایی بالای این کلمه کار شاعر را از کلیشه بودن درامان نگه داشته است.(دراین میان غزل۱۰ بامضمون "عشق"و ۴ بار تکرار کلمه عشق و یکبار کلمه عاشق استثناست.(چندموردمعدود هم دردیگرغزلها دیده می شود).واین عشق همواره درشرایطی نامعمول و بی گریزمتجلی است. وعمدتا هم با فرجامی تلخ درآمیخته است: عشقی ست تنی و نه افلاطونی، اما با حریم هایی از تحسین وتقدیس:
عشقمان را قمار خواهی کرد قصه را غصه دار خواهی کرد-غزل۳
من شک کنم به کی؟ به شما؟ شک نمی کنم من لکه یی به آینه ات حک نمی کنم-غزل۷
اشک می ریخت مرد عاشق بود عشق به پیرهن دریدن نیست-غزل۱۰
قوی سپید برکه رویای من شدی من جوجه اردکم که به دردت نمیخورم -غزل۱۱
هرکسی جای خدا بود به جای آدم.... روح در کالبدت آه دمیدن دارد-غزل۱۲
دست هایت نوازشم کردند پوستم پرشد ازشکوفه ی یاس-غزل۱۳
در اوج ترین پرنده ات من بودم انگار نه! من به اشتباه افتادم-غزل۱۴
خودرا دریغ کن از من من خراب تلخ هرچند پرشده در چشمهام آب تلخ-غزل۱۵
و راز کوچک این ماه را کسی نمی داند که عکس گفته مردم به آفتاب تابیده ست-غزل۲۱
پرواز دروجود بهاریش لانه داشت پروانه بود پیله کالش رسید ورفت-غزل۲۲
من درد می کنم و تو باور نمی کنی دیگر تو با من قفسی سر نمی کنی-غزل۲۴
گیرم دو خط موازی به هم نمی... ای کاش ردپای تو باشم ولی نشد-غزل۲۵
نگاهش کردم و لرزید چشمم نگاهم کرد چشمانم فرو ریخت-غزل۲۸
من شاعرم تاویل سیگار و لبت را حتما رعایت می کنم سیگار داری؟-غزل۲۹
دریا که شدم نهنگ عاشق خودرا... با خودکشی تو زندگی در من مرد-غزل۳۱
بایدکه "فریدزاده" را "شاعر ردیفها" دانست.اصولا او به استفاده از ردیف پایبندست والبته راه استفاده ازآن را هم خوب می داند.ردیف تکلیفی ست که شاعر برعهده می گیرد تا ازاین رهگذار تاثیر کلام و نفوذ ارجاعات و دایره شمول اندیشگی شعرش را دوچندان کند. ازمیان۴۱غزل موجود۳۷غزل مردف هستند. تنها۴غزل مجموعه که فاقد ردیف هستندعبارتنداز:شعر۶ که تنهایک مصراع است وشعر۱۳وشعر۲۱(اگر"ست" بمعنای "است"را ردیف ندانیم) وشعر۳۸. ردیف های یک کلمه یی اکثرا فعل وکمتر اسم هستند وشاعراز حرف اضافه ربط یا ادات استفهام (بعنوان ردیف) پرهیز می کند.ردیف های دو وسه کلمه یی اکثرا معنایی هستند.واین نشان می دهدکه شاعر در استفاده خلاقانه از ردیف توانا و عمدتا موفق است.میدانیم که ردیفهای بلندمعمولا کم استفاده می شوند وکمترهم موفق هستند.اما غزلهای این مجموعه بدلیل استفاده ازردیف معنادار بلندعرصه جولان نسبتا بهتری دارند.ردیفهاعبارتند از:"بودن سخت است/تهران/خواهی کرد/بزنی/چه مربوط است/ نمی کنم/ می افتد/رادوست دارم/ نیست/که بدردت نمیخورم/دارد/ افتادم/ تلخ/ ممنوع/ دختر/ راسربریدند/سقوط کرد/می شود/ ورفت/دردمی کشم/نمی کنی/توباشم ولی نشد/ فروریخت/ هستی/شدن/ترس داشتم/می کنم/سیگارداری/ بود/درمن مرد/آدم ها/را یادم بده/شد/می شود/می ترسم/ نکنید/ خودراکشت/می کنم/دارم به یادچشم تو سیگارمی کشم".دراین میان خیلی از ردیف ها به تنهایی یک مضمون وحتی یک عنوان می توانند به حساب آیند.این ردیف هاعمدتابارمعنایی دارند(مثل:بودن سخت است/چه مربوط است/ را دوست دارم/که به دردت نمی خورم/ راسربریدند/سقوط کرد /دردمی کشم/ فروریخت/ ترس داشتم/ سیگارداری/درمن مرد/را یادم بده/شد/ می ترسم/ خودراکشت/ دارم به یادچشم توسیگارمی کشم)
همچنین درمورد قوافی باید گفت تعدادقوافی منجر به الف (که جزء قوافی سهل و سریع هستند) درمجموعه اندک است.ومنحصر است به غزلهای۴و۵.دیگراینکه درکمترغزلی قافیه"ان" یا "ها"ی جمع دیده می شود. به این دو حسن این نکته اضافه می شود که ازاهمال وتکرار درکارقافیه وآوردن قوافی سست ودوتکه کردن کلمه درمجموعه حاضر کمترنشانی هست. درمصراع اول غزل۹ واژه"بی برگی" درمقابل قوافی"ویرانی،تابستانی وطولانی و..." قافیه شده،مشخص است که قافیه مصراع"عریانی" بوده!( درپانویس هم آمده:"مجبوربودم").اما تکرارقافیه بجزدرردمطلع ها (که طبیعی ست) درغزلهای ۴قافیه پا ۷قافیه شک ۱۶ قافیه دیوار ۱۷ قافیه بهتری ۲۳ قافیه سرم ۲۵ قافیه پای ۳۰ قافی ه شکسته ۳۳ قافیه مرداب وجوددارد.که درغزلهای بلندقابل اغماض است.شاعرگاهی هم دراستفاده از اختیارات شاعری زیاده روی می کند.
و نیز استفاده شاعر از اوزان معمول- بیشترمثمن وکمترمسدس-روال گیرایی وارتباط بامخاطب راتسریع می کند.اوزان مسدس حدود۱۴درصدکل مجموعه را تشکیل می دهند.
می توان گفت ارجاعات درکار"فریدزاده" با دقت صورت گرفته اند: آمدنی،سر ریزانه، بی تکلف، وبنوعی ناشی از پرخوانی. بیشتر از ۴۰ درصد غزلهای مجموعه اشارات وارجاعات برون متنی مشهوری دارند.ازین دست هستند:
" نیست درشهر نگاری که دل ماببرد"/ توفلانشهرترین شهر زمینی تهران(غزل۲) مولوی
هراس از"شب تاریک وبیم موج"ت نیست/اگرکه در ته مرداب دست وپابزنی(غزل۴) حافظ
"احسن الخالقین"چه گافی شد/ این به طفلک خداچه مربوط است(غزل۵) قرآن مجید
"بازباران با ترانه باگهرهای فراوان"/بارش بی وقفه طولانیت را دوست دارم(غزل۹) گلجین گیلانی
دست تو به "ناتوانی" نوازش مبتلا بود/"دستهای خسته سیمانی" ات را دوست دارم(غزل۹) فروغ فرخزاد
"خانه دوست" راکه گم کردیم راه پیداشدن دویدن نیست -غزل ۱۰ سهراب سپهری
افتادم واین بار توعاشق هستی/ " از چاله در آمدم به چاه افتادم"(غزل۱۴) مثل
کدام شهرت لبخند خانم"مونالیزا"/ببین که حضرت نازش چقدرناز خندیده ست(غزل۲۱) تابلوی لبخند مونالیزا
"برشانه هام مار درآمد" بجای بال/خاک سیاه شدبه سرم درد می کشم(غزل ۲۳) شاهنامه، قصه ضحاک
" آیینه یی برابرآیینه ات" شدم/دیگر مرا ترا برابر نمی کنی(غزل ۲۴) شاملو
"غم عشقش بیابان پرورم کرد"/غموعشق و بیابانم فروریخت(غزل ۲۶) باباطاهر
" پرواز را به خاطر"ات سپردم سقوط کرد/من از پرنده از پرنده شدن ترس داشتم(غزل۲) فروغ فرخزاد
"آسمان پرت کرد آدم را"/ پشت هم هی سقوط آدمها(غزل۳۲) قرآن مجید
سبحان ما اعظم شانی" که گفت در/ آیینه های کل جهان"بایزید" شد(غزل۳۴) بایزیدبسطامی "
"بالله که شهربی تومرا حبس می شود"/ بالله که شهر بی توغم انگیز می شود(غزل ۳۵) مولوی
"ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد"/وقتی که فصل ها همه پاییز می شود(غزل۲۵) فروغ فرخزاد
"انسان وعشق را رعایت" کردیم/"انسان وعشق را رعایت" نکنید(غزل ۳۷) شاملو
"بازباران با ترانه با گهرهای فراوان"/این دروغ اول ما بود در چارم دبستان(غزل۳۸) گلچین گیلانی
اینجاست که مشاهده می شود"فریدزاده" درتکنیک ملاحظاتی دارد.مثلا احترازاستفاده ازاوزان بلند - که باعث دورافتادن ازمعنا می شوند.پرهیزاز تعابیر و واژه های کلیشه شده.پرداختن به عنصر خیال و... دراین زمینه ها شاعر کم نگذاشته است.و دراین دفتر تصاویر ناب وتعبیراتی نو به چشم می خورد. به نحوی که برخی ابیات او می توانند بیادماندنی بشوند:
شطرنج به زندگی شباهت دارد یک عمر فقط پیاده بودن سخت است-غزل۱
چشمهایت چقدرباران داشت دختر مثل آسمان حساس-غزل۱۳
درعمق نگاهتان براه افتادم تا آنکه از آن چشم سیاه افتادم-غزل۱۴
دیوار مبنای حریم شخصی است دیوار در دیوار در دیوار ممنوع-غزل۱۵
یک سایه شد کنارخیابان سقوط کرد-غزل۱۹
گفتم که من برای شما شعرگفته ام باعث نشد بماند تنها شنید و رفت-غزل۲۲
فصل درخت ریزی و تنها درخت-من تنها درخت را تو که پرپر نمی کنی؟-غزل۲۴
قدم می زد خیالش با خیالم خیابان به خیابانم فرو ریخت-غزل۲۶
اما تو خدای بی قراری بودی رفتی و پس از تو بندگی درمن مرد-غزل ۳۱
زندگی با قرص های خواب را یادم بده گم شدن ازاین من بی تاب را یادم بده-غزل۳۲
درمن کسی ست بر یقه ام چنگ می زند من با خودم مدام گلاویز میشود-غزل ۲۵
پسرها عاشق دکتر شدن هستند من از این مردم بیمار می ترسم-غزل ۳۶
وماه پرت شد از خود پلنگ خودرا کشت غریق خودشده دریا نهنگ خودرا کشت-غزل۳۹
بر این اساس زبان"فریدزاده"همگن است و واژه هایش عمومادریک بازه زمانی قراردارند.وعبورهای اندکش ازمرزهای این بازه کم شماراست.موارد نادری مثل واژه"اینگونه"درغزل اول هم در کل کار کمتر بچشم می آید.شاعر بمعنای واژه ها آگاه است و از آنها کارمی کشد.
و نیز ساختن واژه های جدید از دغدغه های اوست. واین کار را به مناسبت انجام می دهد.وجود۲۵ واژه تازه در ۴۱ غزل برای شاعر رکورد خوبی است. بسامدبالای واژه سازی را درشعر۲ (راجع به تهران) می یابیم که باتوجه به این که تهران شهری کولاژشده است بیشترین واژه های کولاژشده (جنگلاهن/ قفساباد/سه نقطه خانه/ خرشهر/پایتختن/تلخ اندوه کلان دردترین/کاربن شهر/بنجلازیسیون/فلان شهر)دراین غزل بکاررفته است ودردیگر غزلها هم هوشمندانه تناسب واژه سازی بامضمون وفضای شعررعایت شده است (درختن/ ناپرنده/پرنده گی/ ناعقلانی/ فلسفیدن/بتاوند/نه آرام/درخت ریزی/تاریکیان/بوستاره/لبیده/پلنگ آدم/کوه شانگی/ابدشخص/خودسانسوریزم/پنجره گی).
همچنین درگیریهای اندیشگی شاعر گهگاه خیام وار است. با پرسش ها وشک هایی درلایه های زبرین و زیرین:
شست ما درکجا فرو رفته ست دست ما به دعا چه مربوط است-غزل۵
آسمان سالهاست تاریکست ماه هم در محاق می افتد-غزل۸
حیف است چشم توشیرین ترین انگور است انگور گریه کنی میشود شراب تلخ-غزل۱۴
درخویش خود به حبس ابدنقطه چین شدم در مرزهام در به درم درد می کشم-غزل۲۳
دوباره بازی ایمان و عصیان.... مسلمانم که ایمانم فرو ریخت-غزل۲۶
آن سیب تا همیشه ناشده ام کال مانده ام یک عمر ازسقوط کنده شدن ترس داشتم-غزل۲۸
حیثیت آسمان که از لک پرشد پرواز و پر و پرندگی درمن مرد-غزل۳۱
پرنشد دستهای خالی مان دستهای قنوت آدمها-غزل۳۲
باز باران بی ترانه بی گهرهای فراوان بعد پاییز و زمستان بازپاییزو زمستان-غزل۳۸
آنطور که از فضای خاکستری و زمخت اشعار"فریدزاده" برمی آید نگاه او به زندگی وهستی بدبینانه است ودنیا را پلشت دیده، امامایوس نیست و عصیان در اشعارش موج می زند. برای شاعر امید هنوزمطرح است.چراکه معنایی انرژیک درغزلهای این مجموعه حضور والایی دارد وآن"عشق" است که "بودن" راعلیرغم سختی خوشگوار می کند. "فرهاد فریدزاده"در کل مجموعه" فرهاد فریدزاده بودن سخت است" اگرچه به سختی ولی هم"عشق" را و هم "بودن" را ارج می نهد.
در کل فریدزاده به وزن مسلط است.آرایه ها وصنایع ادبی را بجا استفاده می کند.قافیه وردیف وترکیب ردیف وقافیه راو تاثیرات تعاملی این دورا باهم ودرتعامل با دیگراجزای غزل می شناسد وبکار می گیرد.کشف ها وتصویرسازیهای خوبی دارد.وازپنجره یی دیگربه پیرامون می نگرد. و هرغزل این مجموعه شعری دگرست.باعنایت به این دانستگی ها و بایستگی ها شاید بتوان پذیرفت که: "فرهاد فریدزاده بودن سخت است"

حسین فریدزاده تیرماه۹۳ - تهران

ارسال دیدگاه

پربازدیدترین ها
آخرین اخبار