سند تحول بنیادین آموزش و پرورش؛ از دیروز تا امروز
خبرگزاری پانا: آموزش و پرورش به عنوان نهاد فرهنگی و اجتماعی،نقش اساسی و بی بدیل در تربیت نیروی انسانی و تولید سرمایه اجتماعی و فرهنگی در فرآیند رشد و تعالی کشور ایفا می کند،به گونه ای که آینده کشور در آیینه آموزش و پرورش امروز قابل مشاهده است.
به گزارش سرویس آموزش و پرورش پانا، در دهه های اخیر با پررنگ شدن جایگاه "انسان"به عنوان اصلی ترین و گرانبهاترین سرمایه اجتماعی، فرهنگی و معنوی جامعه، رسالت آموزش و پرورش نیز از منزلت و جایگاه رفیع تری برخوردار شده و مورد توجه صاحب نظران و نظریه پردازان علوم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی قرارگرفته است.
از منظر تعالیم انسان ساز مکتب اسلام، نظام تعلیم و تربیت از جایگاه رفیع و بی بدیل برخوردار است و معلمان و دست اندرکاران این نظام مسئولیت دارند تا در استمرار راه انبیاء الهی، زمینه تربیت پذیری کودکان و نوجوانان را در بهترین سنین فراگیری برای دستیابی به مقام خلیفه اللهی فراهم آورند.
موفقیت و اثربخشی فزونتر این نهاد گسترده و سرنوشت ساز، درگرو عوامل و عناصر متعددی است که از آن جمله می توان به عامل مهم و اثرگذار تدوین و اجرای"برنامه های راهبردی و درازمدت"در این نهاد اشاره کرد.
فرآیند تعلیم و تربیت امری "زمان بر" و "دیربازده" است که در طولانی مدت به بار می نشیند.مخاطبان نهاد آموزش و پرورش ،کودکان و نوجوانانی هستند که آنچه را "امروز" فرا می گیرند"فردا"در رفتار و کردار خویش متجلی می سازند. درنتیجه، فعل و انفعالات آموزشی و تربیتی"امروز"برچگونگی شکل گیری "فردا"های دور ونزدیک تاثیرمی گذارد وآرمان ها واندیشه های"فردا"چگونگی سامان یابی"امروز"رامتاثر می سازد.به بیان دیگر، برنامه های"امروز" و"فردا"درفرایند تعلیم وتربی به شدت به هم گره خورده است واین نهاد بیش ازسایرارگان ها ونهادهابه"برنامه راهبردی و استراتژیک"نیازمند است.به همین دلیل امروزه نهادهای آموزشی در اکثر کشورهای جهان با مسئله"تدوین و اجرای برنامه های راهبردی تحول آفرین"دست و پنجه نرم می کنند.
نکته قابل تامل این که، دست یازیدن به برنامه راهبردی اثربخش در دنیای متحول و متغیر کنونی،به امری پیچیده و غامض تبدیل شده است. زیرا سرعت و گستردگی تغییرات و تحولات به گونه ای است که فرصت طراحی،تدوین و اجرای برنامه های دراز مدت را با چالش های جدی رو به رو کرده است و به علت تحولات گسترده محیطی، پیچیدگی این امر تخصصی در نهادهایی مانند آموزش و پرورش که با "انسان"و"تحولات انسانی"روبه رو هستند، دو چندان شده است و علیرغم ضرورت تدوین برنامه های تحول راهبردی، تحقق آن را سخت تر و مشکل تر ساخته است.
درجامعه انقلابی ایران اسلامی، به دلایل گوناگون تدوین برنامه راهبردی و درازمدت برای تحول بنیادین در آموزش و پرورش به یک ضرورت اجتناب ناپذیر تبدیل شده است،به گونه ای که در شرایط حاضر بیش از پیش به آن نیازمندیم.
عدم ابتناء آموزش و پرورش موجود بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی،عدم تربیت همه جانبه و متوازن شایستگی های انسانی،کندی در همپایی به تحولالت محیطی،کاستی در پاسخگویی به نیاز های جامعه و ناکارآمدی در تحقق رسالت فرهنگی واجتماعی ملی وجهانی،برخی ازادله ضرورت تدوین این برنامه هستند. علاوه بر ادله مذکور، دلایل دیگری مانند: ناکارآمدی نظام اداری و اجرایی،عدم کارایی نظام تربیت معلمان و مدیران، تمرکزگرایی افراطی،کم توجهی به تفاوت های فردی، جنسیتی، فرهنگی و اقلیمی، نبود خط مشی ها و راهبردها و برنامه های اجرایی هماهنگ و منسجم، پایین بودن نرخ بهره وری، عدم مشارکت و همکاری موثر سایر دستگاهها و نهادها، ضعف در بکارگبری هوشمندانه فناوری های جدید آموزشی، برنامه های متمرکز و تجویزی، سیاسی شدن صحنه آموزش و عدم توجه کافی به جنبه های فرهنگی- تربیتی آن، بالابودن نرخ افت تحصیلی و ترک تحصیل، ناکارآمدی اقتصادآموزش و پرورش و عدم تکاپوی منابع مالی،ضعف در نظام مدیریت اجرایی و تغییرات پیاپی مدیران، همه و همه، تحول بنیادین در آموزش و پرورش را اجتناب ناپذیرکرده است. خوشبختانه این ضرورت از آغازین روزهای پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی احساس می شده است و طی سه دهه گذشته تلاش های متعدد و متنوعی برای تغییر بنیادی و اصلاح نظام آموزشی صورت گرفته و مساعی فراوان و قابل تقدیری به عمل آمده است. لیکن متاسفانه هر یک از این طرحها و برنامه ها به دلایلی نتوانستند تحول شایسته و بایسته مورد انتظار را به ارمغان آورند و همپای تحولات سیاسی و اجتماعی،آموزش و پرورش متناسب با اهداف بلند و متعالی انقلاب اسلامی راارائه دهند.
درنیمه های دهه ۱۳۶۰ اولین گام اساسی برای تغییر نظام تعلیم و تربیت کشور برداشته شد و پس از چند سال همفکری و تلاش دلسوزان و صاحب نظران آموزش و پرورش،"کلیات طرح تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش"تهیه شد و بعداز بررسی های مختلف در نهایت در تیرماه ۱۳۶۸ به تایید شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید.
برای اجرایی کردن این برنامه تحول آفرین ، در اوایل دهه هفتاد، وزارت آموزش و پرورش، اصلاحاتی را در دوره متوسطه آغاز و اجراکرد که هدف آن انطباق بیشتر این دوره تحصیلی با مقتضیات و نیازهای جامعه بود. "تغییر نظام متوسطه" بانگاه تحولی اساسی در نظام آموزشی طراحی شد و قرار بود تحولات به دوره آموزش عمومی(ابتدایی و راهنمایی تحصیلی )تسری یابد،لیکن در پی برخی تغییرات در مدیریت های اجرایی کشور، مباحث مربوط به تغییر و اصلاح نظام آموزش و پرورش به گونه ای دیگر پیگیری شد که نتایج خاص خود را به همراه آورد.
علی رغم این تغییرات و دستاوردهای حاصل از آن،اندیشه تدوین برنامه درازمدت برای انجام اصلاحات مقبول و اثربخش درهمه عوامل و عناصر آموزش و پرورش در بین مدیران ارشد و کارشناسان مجرب وزارتخانه هم چنان باقی بود،لذا پس از طرح موضوع در شورای عالی آموزش و پرورش و تصویب ضرورت مطالعه و تدوین آن،موضوع در هیات وزیران مطرح شد. هیات وزیران وقت در تاریخ ۲۷/۷/۱۳۸۲ سازمان مدیریت و برنامه ریزی را موظف کرد تا با همکاری وزارت آموزش و پرورش سند ملی اصلاحات آموزش وپرورش را تهیه کند. هر چند علت این تصمیم ،ایجاد هماهنگی و همسویی بین سیاست ها و برنامه های آموزش و پرورش با اسناد بالادستی و برنامه های سایر دستگاهها و نیز تامین منابع و اعتبارات مورد نیاز برای تحول در آموزش و پرورش بود لیکن مسئولین سازمان مذکور آن را برنامه درون دستگاهی دانسته و مسئولیت تدوین آن را متوجه آموزش و پرورش می دانستند. در نتیجه، هیات وزیران در جلسه ۲۲/۷/۱۳۸۲ بنابر پیشنهاد آموزش و پرورش و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، مسئولیت تدوین سند ملی آموزش و پرورش را به وزارت آموزش و پرورش واگذار کرد تا با هماهنگی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و زیر نظرشورای عالی آموزش و پرورش این کار مهم و تحول آفرین را انجام دهد.
این اقدامات با تدوین سند چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام و تصویب و ابلاغ آن توسط مقام معظم رهبری مقارن شده بود که در آن سیاست های کلان و خط مشی های راهبردی نظام در تمام ابعاد و حوزه ها- ازجمله حوزه فرهنگ و آموزش- در افق سال ۱۴۰۴ترسیم شده است. بر اساس قوانین، تمام دستگاهها موظفند تا تمام اهداف و برنامه های خویش را بر مبنای مفاد سند چشم انداز و برای تحقق اهداف آن، بازخوانی و بازتولید نمایند. آموزش و پرورش نیز از این حکم قاونی مستثنی نبوده است. بدین دلیل تدوین سند ملی آموزش و پرورش درچاچوب سند چشم انداز و در راستای منویات مقام معظم رهبری و اسنادبالادستی برای دستیابی به تحول بنیادین در آموزش و پرورش انجام شده است.
مراد از "تحول بنیادین در آموزش و پرورش" در این حرکت سترگ و کم نظیر در تاریخ آموزش و پرورش فراهم آوردن زمینه"تحول عمیق و ریشه ای، همه جانبه، نظامند و سیستمی، آینده نگر، مبتنی بر آموزه های وحیانی و معارف اسلامی و متناسب با فرهنگ اسلامی - ایرانی"بوده است. این نگاه و باور، الزاماتی را برای دست اندر کاران و مجریان به وجود آورد که به اختصار به برخی از آنها اشاره می شود:۱- پایبندی کامل به معارف انسان ساز اسلام و مکتب تشییع ۲- التزام به آرمان های انقلاب اسلامی، دیدگاه های امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری ۳- هماهنگی و همسویی با اسناد بالادستی از جمله قانون اساسی و سندچشم انداز بیست ساله کشور ۴- رعایت اصول و معیارهای علمی و تدوین مدل مفهومی بومی۵- پژوهش محوری و انجام مطالعات بنیادی و استفاده از آخرین یافته علمی و پژوهشی ۶- آینده نگری و بهره مندی از یافته های دانش آینده پژوهی ۷- استفاده حداکثری از مشارکت معلمان، مدیران و صاحب نظران حوزه و دانشگاه ۸- واقعیت گرایی و توجه به اقتضائات و شرایط بومی و منطقه ای و نیز الزام های مدیریتی و اجرایی ۹- بهره گیری آگاهانه از تجارب بشری با توجه به فرهنگ خودی و الزامات فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی ۱۰- رعایت تقسیم کار ملی و توجه به فرصت ها و تهدیدهای بیرونی۱۱- مهندسی همزمان و کوتاه کردن زمان تولید و تدوین سند ۱۲- بسط اندیشه تحول خواهی و تولیدسند در باور و ذهن مخاطبان و مجریان پس از انتخاب مدیر طرح، مجری طرح، مشاور و ناظر طرح، اعضای شورای راهبردی تدوین سند ملی، تصویب تعریف "سندملی" درشورای راهبری و تدوین الگوی مفهومی سند ملی و نیز تنظیم ساختار اجرایی و مدل ها و الگوهای مدیریتی مورد نیاز؛ مجریان، پژوهشگران و سایر دست اندرکاران، انتخاب و منصوب شدند و کار تدوین سندملی آموزش و پرورش با اتکال به خداوند مهربان و استعانت از عنایات ائمه معصومین،با شور و شوق وصف ناپذیرآغاز شد.
بی شک کارهای بزرگ و اثربخش، هم چنان که دستاوردهای عظیم و ماندگار دارند، با مشکلات و چالش های بزرگ نیز دست و پنجه نرم می کنند و فرآیند تدوین سند ملی آموزش و پرورش نیز از این قاعده مستثنی نبوده است.
الا یا ایها الساقی ادرکاسا و ناولها که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل ها
به همین دلیل و به منظور ثبت در اسناد، به برخی از این تنگناها، مشکلات و مسلئل اشاره می شود:
۱- ناکافی بودن دانش فنی و تجربه تخصصی برای تدوین اسناد راهبردی و استراتژیک در کشور و کمبودنیروی متخصص و مجرب برای تدوین چنین اسنادی در حوزه های مختلف به ویژه علوم انسانی بالاخص علوم تربیتی
۲-نو ظهور بودن دانش "آینده پژوهی" و "آینده نگری" در کشور و عدم تربیت نیروهای واجد شرایط در مراکز دانشگاهی و علمی - پژوهشی متناسب با فرهنگ بومی و اقتضائات حال و آینده کشور.
۳-پیچیدگی علوم انسانی و تربیتی و ناکافی بودن تحقیقات بنیادی و نظریه های تربیتی و نیز ضعف دانش فنی برای نظریه پردازی در این حوزه و نیز تفاوت معنادار دیدگاه صاحب نظران در این حوزه به ویژه از منظر معارف اسلامی و مبتنی بر آموزه های قرآنی به طوری که نظام آموزش و پرورش در قبل و بعد از انقلاب اسلامی فاقد فلسفه مدون و مصوب بوده است.۴- پوشیده بودن فرآیند مطالعات نظری و تدوین الگوهای کاربردی باتوجه به فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و اقتضائات فرهنگ اسلامی- ایرانی و در نتیجه سختی دسترسی به الگوهای معتبر علمی برای مطالعه و تدوین اسناد.
۵-کمبود تحقیقات بنیادی و نظری و پژوهش های علمی معتبر به ویژه با رویکرد مطالعات راهبردی و مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی در حوزه تعلیم و تربیت و نظام آموزش و پرورش.
۶-تغییرات پی درپی در مدیریت عالی آموزش و پرورش در دوره زمانی تدوین سندملی،به طوری که از زمان ابلاغ مصوبه هیات وزیران و آغاز فعالیت تا زمانی که سند ملی درشورای عالی آموزش و پرورش به تصویب رسید، شاهد حضور چهار وزیر و یک سرپرست در وزارتخانه بودیم.
۷-آماده نبودن بسترهای اجرایی و عدم حمایت و پشتیبانی مالی و حقوقی و انسانی درفرآیندکار. بسته سند ملی آموزش و پرورش پس از تدوین جهت تصویب به شورای عالی آموزش و پرورش،به عنوان مرجع سیاست گذاری در حوزه آموزش عمومی و متوسطه تقدیم شد.این بسته تحول آفرین، پس از تصویب در شورای عالی آموزش و پرورش ،به شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان عالی ترین مرجع سیاست گذاری فرهنگی کشور و مسئول تحول نظام آموزشی ارسال شد. در این شورا بیش از ۲۰ جلسه کارشناسی به نقد و بررسی و اصلاح بسته سندملی پرداخته شد و در نهایت در تاریخ ۱۵/۷/۹۰ به تصویب رسید.
خدای بزرگ را شاکریم که نظام جمهوری اسلامی ایران و آموزش و پرورش آن در راستای تحقق اهداف جهانی و انسان ساز انقلاب اسلامی و منویات امام خمینی"ره"و مقام معظم رهبری از یک برنامه راهبردی و استراتژیک مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی برخوردار شده است.
امید است برخورداری از یک سند تحول آفرین و راهبردی، نقطه عطفی بر تحولات و اصلاحات خرد و کلان نظام تعلیم و تربیت رسمی کشور باشد و زمینه تربیت نسلی فرهیخته، مومن، خلاق، با نشاط و تعالی جو در زندگی فردی و اجتماعی را فراهم آورد و دستیابی به جامعه جهانی مهدوی(عج)را میسور سازد.
مهدی نویدادهم - دبیرکل شورای عالی آموزش وپرورش و مدیر طرح تدوین سندملی آموزش وپرورش
ارسال دیدگاه