ارثیه سینمای ایران؛ تکروی و رشد شخصی
خبرگزاری پانا: سینمای ایران در سالهای گذشته پیشرفت محسوسی داشته اما این رشد تنها تجربه چند کارگردان خاص بوده و نمی توان در کلیت سینما آن را دید و می توان عنوان کرد ارثیه سینمای ایران دردهه های گذشته رشذ شخصی و تکروی است.
به گزارش خبرنگار فرهنگی پانا؛ با مرور سینمای ایران متوجه میشویم در سالهای اخیر، آثاری از این سینما برآمده که گویای رشد و ارائه تعریف گونهای از سینماست که میشود آن را " سینمای ایرانی" نامید. هرچند این داعیه کمی بیشتر از یک نظریه بوده و اظهار آن جسورانه باشد اما آنچه در واقعیت تاریخی و فعلی سینمای ایران واضح است اثبات میکند که موجی مثل یک فرآیند، سینمای ایران را به سطحی برتر هدایت میکند.
اگر چه این موج از اصالت برخوردار بوده و سنت هم در آن به شدت دخیل، ولی کاملاً به روز و مدرن است. هرچند که از مدنیت برخوردار است اما از فرهنگ دهه یا صدههای قبل نیست چون امروز در حال تربیت شدن است و از گذشته همان را داراست که مردم امروز به ارث بردهاند. این سینما از فرهنگ نسل روز تغذیه میشود. همه جا و به خصوص در سینمای ایران (که بیش از ذائقه مخاطب، مزاج دست اندرکاران را ارضاء میکند) آنچه از پردههای سینما خروجی میدهد قطعاً حاصل اندیشهها و فرهنگ سینماگران امروز است و این مثل یک تابع همیشه لاجرم بوده! اصالت، اخلاق، خانواده، مذهب، جامعه، سلامت، قانون و هر پارامتر کیفی دیگری به هر اندازه که در سینماگران وجود داشته باشد همان قدر از فیلمهایشان ساطع خواهد شد.
این سینما از دهههای قبل به جز تکرویهای (مثبت) هنری و رشد شخصی عده قلیلی، چیز زیادی به ارث نبرده! حتی بعد از انقلاب با اینکه فیلمسازان بزرگی را شاهد بوده اما چیزی به عنوان کلیت سینمای ایرانی شکل نگرفته؛ اشخاصی همیشه بودهاند که فیلمهای خوبی ساخته و مثال زدنی شدهاند. این یک بحث کاملاً تخصصی است و حقیقت میگوید که به جز افرادی معدود که در این سینما به اقتضای تخصص و تجربه شخصی دارای آثار ارزشمندی هستند، کلیت سینمای ایران آنقدر وسیع یا ارزنده نبوده که تعریف "ژانر" را به خود اختصاص دهد. ما سینمای افرادی را در این کشور میشناسیم. آنها به هرترتیب سبک ویژهای را از خود به جا گذاشتهاند اما این افتخار شخصی آنهاست و دخلی به سینمای کلی ایران ندارد.
حتی در سینمای قبل انقلاب هم ( که سینمای کافه و لُنپنیزم بود که متأسفانه با اطلاق غلط عنوان فیلمفارسی، هم به "فیلم" و هم به "فارسی" اهانت کردند) با اینکه نگاه مثبتی به آن دوره نیست، نمونه آثاری تولید شده که از استثنائات و افتخارات سینمای ایران به شمار میرود اما این آثار انگشت شمار نمونه کارهای شخصی است. شاید باید به فکر ایجاد و تربیت چنین هنری میافتادند؛ یا شاید عدهای خُرده بگیرند که چرا سینماگران آن وقت با اینکه شاهد آثار استاندارد جهان بودند متأسفانه از امکاناتشان استفاده مفیدی نداشتند و یا ادراکشان آنقدر نبود که آثارشان یا حداقل بیشتر تولیداتشان، گونهای را برای سینمای این کشور تعریف کند. به هر صورت امروز تولید آثار مقبول کمی بیشتر شده و پا از اتفاق، فراتر گذاشته است.
از طرفی این مدرنیتهای که با اصالت اجین است موردی ندارد، خیلی هم خوب است. یعنی اگر سینمای ۵۰ ساله نداریم امروز هم عقب نیستیم و (جدای تجهیزات) به همت نسل امروز سینما با همان استانداردهای هنری روز دنیا به پیش میرویم. (البته باید مراقب آرشیوها باشیم که مثل نگاتیوها پیر نشوند!)
صحبت از خاصیت و ویژگی آثاری شد که در این فرآیند جدید رشد میگنجند. بدون شک هر خصوصیتی که یک فیلم خوب دارد جزء ویژگیهایی است که میشود برای آثار این موج مثبت مثال زد اما برای عنوان نمونه به نکاتی اشاره کنیم که اهمیت بیشتری دارند. قبل از هر چیز فیلمنامه مطرح است. آثار روند رشد سینمای ایران فیلمنامههای بهتری دارند و این بهتر بودن نه تنها از نگاه کلاسیک و استاندارد بلکه با رویکرد سبکهای جدید فیلمنامه نویسی در دنیا مثل آوانگارد، پُست مدرن و به طور کلی ایسمهای مدرنی که قواعد شبه کلی داستان و روایت را شکسته و بدئتهایی نو در این تخصص هنری ایجاد کردهاند، نیز رقابت دارد. جوایزی بینالمللی که طی سالهای اخیر توسط فیلمهای ایرانی کسب شده از یک سو و نظر منتقدین داخلی که اکثراً در کارشان هم بسیار جدی و بعضاً سختگیر هستند از سویی دیگر به این نتیجه گیری صحه میگذارد.
ویژگی بسیار مهم دیگری که ژانر نوپای سینمای ایرانی دارد معناگرایی است. آثار برتر سالهای اخیر، هزینههای آنچنانی نداشتهاند، انفجار سر صحنه، گریم سنگین، کَست گران قیمت، آکسسوار سنگین یا انیمیشن (که اصلاً حرفی برای برتری در دنیا ندارد) نداشتهاند، توپ و تانک به خیایان نکشیدند، هزاران نفر سیاهی لشگر یا حکم دولتی نداشتهاند، بلکه این فیلمهای برتر به علاوهی فیلمنامه خوب، فهوا و مفهومی داشتهاند که مخاطب را به تأمل و تمرکز وا دارد. به خصوص چون سینمای ایران از لحاظ تکنیک و تجهیزات دست بسته بوده، این آثار هم از لحاظ سخت افزاری برجسته نیستند اما از نگاه اندیشه و معنا همیشه در سطح دنیا حرف دارند.
نکته دیگر اینکه همه آثار این سینمای جدید، مردمی و اجتماعی هستند یعنی از میان مردم، با مسائل مردم، به ادبیات مردم و برای مردم تولید شدهاند. برای سیاست یا سیاستمدار خاصی نیست، برای تبلیغ یک فرقه، یک حذب، یک نوع دیدگاه یا امثالهم نیست. در مورد زندگی، فرهنگ زندگی و مسائل مربوط به آن است! و این خاصیت دقیقاً به موازات ویژگی "به روز بودن" این فیلمهاست. فیلمهای موفقی که بازخورد حرفهای داخلی-خارجی داشتهاند، مربوط به تاریخ دیگری نیستند. هرچند این موضوع کمی به خاطر ضعف سینمای تاریخی ما هم هست اما به هر صورت ژانر سینمای ایرانی را نمیشود با آثار تاریخی شناخت و اصلاً در سینمای ایران هیچ دو اثر تاریخی را نمیبینیم که در یک کلاس و سبک قرار گیرند در حالی که بین آثار شامل فرآیند رشد، شباهت و نزدیکی بسیاری است.
به موازات ارتقاء مباحث معنوی فیلمسازی، در اندک آثار ژانر ایرانی، مسائل فنی هم شامل رشد کیفی شده؛ چنانچه واضح است نمیشود عناصر یک فیلم از هارمونی برخوردار نباشند و آن فیلم را یک فیلم موفق بدانند؛ پس اگر فیلمی متمایز شده قطعاً همهی اجزاء آن حد اقل مورد قبول هستند. تصویربرداریها، موسیقیهای متن، صدا برداریها و از لنز کارگردانی بحث دکوپاژ، تدوین، گرفتن بازی و البته به دلیل ممیزی از همه مهمتر بازیگری است که در گونهی سینمای ایرانی، اصلاً دنیای خودش را دارد و به واقع هنرمند واقعی میخواهد، که خوشبختانه بسیار هم داریم. البته در این مورد هم همیشه استثناء بوده و هست. مثلاً فیلمهایی کاملاً کلاسیک از سینمای قدیم داریم (در آن دوره که اصلاً باب نبوده) نمای دوربین سر دست گرفتهاند و بسیار هم خوب و به جا این تمهید را انجام دادهاند و در مقابل، امروز هم فیلمهایی داریم که نماهای سر دست، بزرگترین ضعف آنهاست.
به هرحال همیشه و در هر دورهای موارد خاص به چشم میخورد اما موضوع واحد این نوشته، ژانر سینمای ایران است که بعد از سالیان متولد شده و در حال بلوغ به سر میبرد. چنانچه گفته شد دو بحث، سؤال برانگیز است؛ یکی ویژگیهای این گونهی سینما که در این مطلب، نسبتاً جامع به آن پرداختیم و هر چند آنچه گفته شد به سبب دلایل محکم، انکار ناپذیر است اما به طور قطع صاحب نظران و متخصصان سینما مواردی بیشتر سراغ دارند که به این ویژگیها مرتبط باشد. بحث دیگری که قرار بود به آن بپردازیم عواملی است که باعث شکل گیری و رشد این ژانر سینمای ایران شدهاند!
(ادامه دارد)
سید محمد حسین حسینی
ارسال دیدگاه